Thung lũng chữ U hình thành khi một sông băng dày hàng trăm mét trườn qua một thung lũng sông cũ, dùng đá kẹp ở đáy như giấy nhám khổng lồ, nạo phẳng lòng thung lũng và gọt dựng hai bên vách. Dòng sông nước chỉ cắt được một rãnh hẹp ở đáy nên tạo hình chữ V; sông băng lấp đầy cả thung lũng nên mài cả hai sườn, để lại hình chữ U như lòng máng.
Hình chữ U vì thế là chữ ký của băng. Đứng ở một thung lũng đáy rộng, vách đứng, có thác nước rơi từ lưng chừng vách xuống, bạn đang nhìn vào chỗ từng bị băng lấp đầy, dù hôm nay có thể là đồng cỏ, làng mạc hay một vịnh biển sâu. Khác biệt giữa hai chữ cái ấy là chuyện về hai người thợ đào làm việc theo hai cách hoàn toàn khác nhau.
Chữ V và chữ U: hai người thợ, hai cách đào
Đặt hai loại thung lũng cạnh nhau, khác biệt hiện ra ở gần như mọi chi tiết.
| Đặc điểm | Thung lũng chữ V (sông nước) | Thung lũng chữ U (sông băng) |
|---|---|---|
| Ai đào | dòng nước chở cát sỏi | khối băng dày kẹp đá ở đáy |
| Mặt cắt ngang | đáy hẹp, sườn xiên đều | đáy rộng và khá phẳng, vách dốc đứng |
| Đường đi nhìn từ trên cao | uốn lượn, các mỏm núi đan xen như răng lược | khá thẳng, các mỏm núi bị cắt cụt |
| Thung lũng nhánh | nhập vào dòng chính ngang mức | treo lưng chừng vách, đổ xuống thành thác |
| Đáy thung lũng | dốc đều về hạ lưu | lồi lõm từng bậc, chỗ trũng thành hồ dài |
| Hay gặp ở | gần như mọi vùng núi, kể cả Việt Nam | vùng núi cao và vĩ độ cao từng có băng |
Hầu hết thung lũng ở Việt Nam thuộc cột giữa. Những thung lũng sâu hút ở vùng núi phía Bắc là tác phẩm của sông suối, vì nơi đây không có băng đủ dày để đào núi. Khi xem ảnh một thung lũng ở xứ lạnh, hãy thử che nửa trên tấm ảnh và chỉ nhìn đường viền hai bên sườn gặp nhau ở đáy: gặp nhau thành góc nhọn là nước, gặp nhau bằng một đường cong rộng là băng.
Băng đào đá bằng cách nào
Băng nguyên chất mềm hơn đá, tự nó không mài được đá hoa cương. Bí mật nằm ở những thứ băng mang theo. Ở đáy sông băng, hàng triệu mảnh đá to nhỏ bị băng kẹp chặt, ép xuống nền bằng sức nặng của khối băng dày hàng trăm mét bên trên. Khi băng trượt đi, chúng cào lên đá nền như răng của chiếc bào gỗ. Người ta gọi đó là mài mòn. Đá nền bị đánh nhẵn bóng, có những vết xước song song chỉ đúng hướng băng đã đi.
Cách thứ hai là nhổ đá. Nước tan ở đáy băng len vào khe nứt của đá nền rồi đông lại, nở ra và nới khe rộng thêm. Khối băng bám chặt lấy tảng đá đã lỏng, giật nó ra khi trượt qua, giống như kéo một chiếc răng lung lay. Mặt phía ngược dòng của một mỏm đá thường bị mài nhẵn thoai thoải, còn mặt xuôi dòng lởm chởm, sắc cạnh vì bị nhổ.
Hai cách cộng lại, qua hàng chục nghìn năm và nhiều pha băng nối nhau, đủ để biến một thung lũng sông hẹp thành lòng máng rộng sâu hàng trăm mét. Đá bị nạo ra không biến mất mà được băng chở xuống hạ lưu, thả lại thành những gò đá vụn ở mũi băng.
Những dạng địa hình đi kèm chữ U
Lòng chảo băng ở đầu nguồn. Nơi sông băng ra đời thường là một hõm lõm hình chiếc ghế bành khoét vào sườn núi, ba mặt vách dựng, một mặt mở ra thung lũng. Khi băng tan, đáy hõm thường đọng nước thành một hồ tròn xanh thẫm.
Sống đá sắc như lưỡi dao. Khi hai lòng chảo băng ở hai bên một dãy núi cùng ăn sâu vào, phần đá còn lại giữa chúng mỏng dần thành một sống đá hẹp, sắc như sống lưng con cá.
Đỉnh chóp nhọn. Khi ba, bốn lòng chảo cùng gặm vào một ngọn núi từ nhiều phía, đỉnh núi bị gọt thành hình kim tự tháp nhọn hoắt. Nhiều ngọn núi nổi tiếng nhất châu Âu có dáng đó.
Thung lũng treo và thác nước. Sông băng nhánh nhỏ hơn nên đào nông hơn dòng chính. Khi băng tan, đáy thung lũng nhánh nằm lưng chừng vách thung lũng chính, suối từ đó đổ xuống thành thác cao, mảnh như dải lụa.
Vịnh hẹp băng tạc. Những thung lũng chữ U sát biển, khi băng tan và nước biển dâng, bị nước tràn vào thành các vịnh dài, hẹp, vách đá dựng hai bên và sâu hơn nhiều so với cửa vịnh.
Điều kinh ngạc: thung lũng sâu hơn cả cửa ra của nó
Sông nước không thể đào một chỗ trũng sâu hơn chỗ nó đổ ra, vì nước phải chảy xuôi. Sông băng thì làm được. Băng chảy nhờ sức nặng và độ dốc của mặt băng phía trên, chứ không nhờ độ dốc của nền đá bên dưới, nên nó có thể đào sâu một lòng chảo rồi trườn ngược lên dốc để ra khỏi đó, như kem đánh răng bị bóp vẫn trồi lên miệng tuýp. Nơi băng dày nhất, chảy nhanh nhất, hoặc đá nền nứt nẻ nhiều nhất, lòng thung lũng bị khoét sâu thành những bồn trũng.
Khi băng tan, các bồn trũng ấy hoá thành những hồ dài, hẹp nằm nối nhau dọc lòng máng như chuỗi hạt. Ở những thung lũng sát biển, chỗ sâu nhất của vịnh hẹp băng tạc thường nằm phía trong, còn cửa vịnh lại nông, vì ở cửa băng mỏng đi và thả lại một ngưỡng đá vụn. Đó là điều khiến người đi thuyền ngạc nhiên: vào sâu trong vịnh, nước lại sâu hơn ngoài khơi gần đó.
Đáy thung lũng chữ U cũng hiếm khi dốc đều. Nó đi xuống từng bậc như cầu thang khổng lồ, mỗi bậc là một đoạn đá cứng băng không đào kịp, xen giữa là đoạn đá mềm bị khoét sâu. Ở chân mỗi bậc thường có thác hoặc ghềnh, trên mặt bậc là hồ hay bãi cỏ phẳng.
Một buổi chiều nhìn vào lòng máng của băng
Hai bố con dừng lại ở điểm ngắm cảnh có lan can trên con đường đèo. Phía dưới, thung lũng rộng như được ai đó dùng cái thìa khổng lồ múc đi một máng đất: đáy phẳng xanh mướt có con sông nhỏ uốn lượn, hai bên là vách đá xám dựng đứng. Cậu con trai chỉ vào sợi thác trắng rơi từ lưng chừng vách, hỏi sao suối lại chảy từ giữa trời xuống. Người bố lấy hai ngón tay vẽ chữ V lên kính xe đọng hơi sương, rồi dùng cả bàn tay vẽ chữ U to hơn, bảo: con suối kia chảy trong một cái máng nhỏ hơn, cái máng lớn đã bị băng đào sâu hơn nên nó bị bỏ treo lại.
Câu trả lời của người bố đúng là điều các nhà địa chất kể. Con sông nhỏ đang chảy dưới đáy thung lũng ấy quá bé so với cái máng rộng nó nằm trong. Đó là thêm một manh mối: thung lũng không phải do con sông hôm nay đào ra, mà là di sản của một người thợ lớn hơn nhiều, đã rời đi từ hàng nghìn năm trước. Các nhà địa chất mô tả đó là một dòng sông "không vừa" với thung lũng của nó, như đứa trẻ mặc chiếc áo của người khổng lồ.
Mất bao lâu, và thung lũng chữ U có đổi khác nữa không
Không có một con số chung, vì tốc độ đào tuỳ độ cứng của đá, độ dày băng và số pha băng đã đi qua. Những thung lũng chữ U lớn nhất là kết quả cộng dồn của nhiều pha băng trong khoảng hơn hai triệu năm gần đây. Mỗi lần băng quay lại, nó đi theo đúng đường mòn cũ và đào sâu thêm, như người đi qua cánh đồng cỏ nhiều lần thì lối mòn càng rõ.
Hình chữ U cũng không phải lúc nào cũng tròn trịa như trong sách. Đá cứng thì vách dựng đứng, gần như thẳng góc; đá mềm hay nhiều khe nứt thì vách thoải hơn và sụp nhiều hơn. Một thung lũng từng chỉ có băng ở phần đầu nguồn thì nửa trên là chữ U, nửa dưới vẫn là chữ V của dòng sông. Nhìn kỹ chỗ hình dạng chuyển từ U sang V, bạn sẽ đoán được mũi sông băng xưa từng vươn xuống tới đâu.
Từ khi băng rút, thung lũng chữ U bắt đầu một đời sống khác. Đá vụn từ vách đổ xuống chân thành những vạt sỏi đá hình nón. Sông suối bắt đầu cắt những rãnh chữ V nhỏ vào đáy chữ U. Các hồ dài trong lòng máng dần bị bùn cát lấp đầy, thành đồng cỏ phẳng lì. Nếu không có pha băng nào quay lại, sau rất nhiều thời gian, hình chữ U sẽ mờ dần, sườn thoải hơn, đáy nhiều rãnh hơn. Hiện tại, ở những vùng sông băng đang co lại, người ta có thể thấy những đoạn chữ U còn trơ đá nhẵn, chưa kịp có cây, vừa được băng trả lại cách đây vài chục năm.
Nhìn thung lũng băng tạc cho đúng cách
Những thung lũng chữ U đẹp nhưng có vách cao và đá dễ rơi. Vài nguyên tắc khi đến xem:
- Đi theo đường mòn và điểm ngắm đã có lan can, không ra sát mép vách để chụp ảnh.
- Không leo lên vách đá hay đứng dưới chân các vạt đá vụn hình nón, vì đá có thể lăn xuống bất cứ lúc nào, nhất là sau mưa và lúc băng tuyết tan.
- Không tắm hay lội ở chân thác treo; nước băng tan rất lạnh và lưu lượng có thể tăng nhanh vào chiều nắng.
- Không khắc chữ, không đập lấy mẫu đá có vết cào băng; những vết ấy là trang sách cho người sau đọc.
- Nghe theo cảnh báo của ban quản lý khu bảo tồn và người dẫn đường địa phương về thời tiết, tuyết lở, đường đóng.
Nếu thích soi dấu vết, hãy tìm những mặt đá nhẵn bóng có vết xước song song trên đường mòn: đó là nơi bạn chạm tay được vào "nét bào" của băng mà không cần ra chỗ nguy hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thung lũng do sông băng tạo ra có hình chữ U?
Sông băng dày hàng trăm mét lấp kín cả lòng thung lũng nên mài mòn cả đáy lẫn hai bên sườn cùng lúc. Kết quả là đáy rộng, khá phẳng, vách dốc đứng. Dòng sông nước chỉ đào ở rãnh đáy hẹp nên tạo mặt cắt chữ V.
Ở Việt Nam có thung lũng chữ U do băng tạo ra không?
Các thung lũng ở Việt Nam nhìn chung do sông suối khoét nên có dạng chữ V, kể cả những thung lũng sâu ở vùng núi phía Bắc. Việt Nam hiện không có sông băng, và dấu vết băng hà cổ ở núi cao trong nước không phải là điều phổ biến để dễ dàng nhìn thấy.
Thung lũng treo là gì?
Đó là thung lũng nhánh có đáy nằm cao hơn đáy thung lũng chính. Sông băng nhánh nhỏ đào nông hơn sông băng chính, nên khi băng tan, thung lũng nhánh bị bỏ lơ lửng trên vách, suối từ đó đổ xuống thành thác nước cao.
Vịnh hẹp băng tạc khác vịnh thường thế nào?
Vịnh hẹp băng tạc là thung lũng chữ U sát biển bị nước tràn vào sau khi băng tan. Nó dài, hẹp, vách đá dựng đứng và thường rất sâu ở phía trong, nông hơn ở cửa vịnh nơi băng từng thả đá vụn thành ngưỡng chắn.
Băng mềm hơn đá thì làm sao đào được núi?
Băng không tự mài đá mà dùng những mảnh đá kẹp ở đáy làm răng cưa, ép xuống bằng sức nặng khổng lồ. Băng còn nhổ những tảng đá đã nứt ra khỏi nền khi trượt qua. Lặp lại qua hàng chục nghìn năm, hai cách ấy đủ đào sâu cả thung lũng.
Làm sao biết một thung lũng từng bị băng chiếm?
Hãy tìm nhiều dấu hiệu cùng lúc: mặt cắt hình chữ U, thác đổ từ thung lũng treo, đá nền nhẵn có vết xước song song, gò đá vụn chắn ngang đáy thung lũng, hồ dài trong lòng máng và những tảng đá lạ không cùng loại với đá xung quanh.