Những cột đá bazan xếp khít nhau như tổ ong hình thành khi một lớp dung nham dày nguội đi rất chậm, co lại, và tự nứt thành những lăng trụ. Hiện tượng này giống hệt mặt ruộng khô hạn nứt thành những ô đa giác, hay lớp bùn dưới đáy ao cạn nứt nẻ dưới nắng — chỉ khác là ở đây vật liệu là đá nóng hơn nghìn độ, và vết nứt không dừng ở bề mặt mà ăn sâu xuống hàng chục mét, cắt khối đá thành những cột dựng đứng.
Không bàn tay nào đẽo gọt chúng. Điều kỳ diệu là trật tự gần như hình học ấy tự sinh ra từ một quy luật vật lý rất đơn giản: vật nóng nguội thì co lại. Mục từ này kể từng chặng của quá trình đó, vì sao hình sáu cạnh hay gặp mà không phải luôn luôn, cột đứng hay nằm do đâu, và những nơi bạn có thể tận mắt đứng giữa rừng cột đá.
Từng chặng: từ dòng dung nham tới rừng cột đá
Quá trình bắt đầu từ một điều kiện: dung nham phải đọng lại thành lớp dày và yên, ví dụ tràn vào một thung lũng hay một lòng chảo, chứ không chảy mỏng trên sườn dốc.
- Đọng lại. Dòng dung nham bazan loãng tràn vào chỗ trũng, dày nhiều mét, có khi vài chục mét. Mặt trên và đáy bắt đầu nguội trước, lõi bên trong vẫn nóng chảy.
- Đông cứng từ ngoài vào. Một lớp vỏ đá rắn hình thành ở mặt trên tiếp xúc không khí, và ở đáy tiếp xúc nền đất lạnh. Từ hai mặt ấy, "mặt trận đông cứng" tiến dần vào lõi.
- Co lại và căng ra. Đá đã rắn tiếp tục nguội thì tiếp tục co. Nhưng nó dính chặt vào phần xung quanh nên không co được tự do, lực căng tích dần như tấm vải bị kéo về mọi phía.
- Nứt. Khi lực căng vượt sức chịu của đá, vết nứt xuất hiện. Các vết nứt gặp nhau, chia mặt đá thành những ô đa giác, mỗi ô là đầu một cột.
- Ăn sâu dần. Mặt trận đông cứng tiến vào trong, vết nứt cũng tiến theo, từng chút một, giữ đúng vị trí của mình. Kết quả là những cột dài vuông góc với mặt nguội.
- Lộ ra. Hàng nghìn tới hàng triệu năm sau, sóng biển, sông suối hay mưa gió bóc đi lớp đất đá phủ bên trên, để lộ đầu cột và vách cột cho con người nhìn thấy.
Phần nứt vỡ diễn ra trong vài năm tới vài chục năm, tuỳ độ dày lớp dung nham. Phần chờ để được nhìn thấy mới là phần dài nhất: các cột ta ngắm hôm nay thường đã nằm khuất trong lòng đất rất lâu trước khi được bào mòn lộ ra.
Vì sao phần lớn cột có sáu cạnh?
Khi một mặt phẳng co lại đều theo mọi hướng, cách "tiết kiệm" nhất để chia nó thành các ô — tốn ít đường nứt nhất mà giải phóng lực căng đều nhất — là chia thành những ô gần lục giác. Ong mật làm tổ sáu cạnh vì một lý do tương tự: đó là hình phủ kín mặt phẳng mà dùng ít vách nhất.
Lúc mới nứt, các vết nứt thường gặp nhau thành góc vuông, tạo ô bốn cạnh hoặc năm cạnh lộn xộn. Nhưng khi vết nứt tiến sâu dần qua từng lớp đá, nó tự điều chỉnh góc gặp nhau một chút ở mỗi bước, dần tiến về góc 120 độ — góc của hình lục giác. Vì vậy ở nhiều nơi, phần cột gần mặt nguội ban đầu kém đều, càng vào sâu càng đẹp.
Dù vậy, đi giữa một rừng cột thật, bạn sẽ đếm được cột bốn, năm, bảy cạnh nằm xen với cột sáu cạnh. Hình lục giác là xu hướng chiếm ưu thế, không phải quy tắc tuyệt đối. Cũng vì vậy mà sự "không hoàn hảo" ấy là bằng chứng tốt nhất cho thấy đây là tác phẩm của tự nhiên chứ không phải của thợ đá.
Cột đứng, cột nằm, cột xoè như bó đuốc
Quy luật quan trọng nhất để đọc một vách cột đá: cột luôn mọc vuông góc với mặt nguội. Lớp dung nham nằm ngang, nguội từ mặt trên và đáy, thì cột dựng đứng như những cây nến xếp hàng. Dung nham ép vào vách một khe nứt thẳng đứng, nguội từ hai vách bên, thì cột nằm ngang như đống củi chất. Dung nham đọng trong lòng một thung lũng tròn hay một ống dẫn, nguội từ nhiều phía, thì cột cong hoặc xoè ra như bó đuốc, như cánh hoa.
Ở nhiều vách, người ta thấy hai tầng cột: tầng dưới cột to, thẳng, đều đặn; tầng trên cột mảnh, cong queo, lộn xộn. Một cách giải thích được nhiều nhà khoa học ủng hộ là tầng trên bị nước — mưa hay dòng nước tràn qua — làm nguội nhanh và không đều, nên nứt kém trật tự hơn.
Cỡ cột cũng biết nói: dung nham nguội càng chậm, cột càng to; nguội nhanh thì cột mảnh. Một vách cột vì thế ghi lại cả "nhiệt độ cảm xúc" của dòng dung nham khi nó đông lại. Người đọc đá chỉ cần quan sát hướng cột, cỡ cột và độ đều của chúng là đã kể lại được lớp dung nham đó nằm ra sao, nguội từ phía nào.
Hiểu lầm và điều khoa học biết
Cột đá bazan đẹp đến mức sinh ra nhiều suy đoán. Vài cái hay gặp:
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Cột đá do người xưa đẽo và xếp lại | Các cột hình thành tự nhiên do đá co ngót khi nguội; độ không đều của chúng, cùng sự liền mạch với lớp đá bên dưới, cho thấy không có bàn tay nào can thiệp |
| Cột nào cũng có đúng sáu cạnh | Sáu cạnh là xu hướng phổ biến; cột bốn, năm, bảy cạnh vẫn thường gặp xen giữa |
| Chỉ đá bazan mới tạo cột | Bazan tạo cột đẹp và phổ biến nhất, nhưng một số đá núi lửa khác, thậm chí lớp tro nóng hàn chặt lại, cũng có thể nứt thành cột |
| Cột đá hình thành dưới đáy biển rồi trồi lên | Đa số cột hình thành trên đất liền, trong lớp dung nham đọng ở chỗ trũng; nhiều nơi nằm ven biển chỉ vì sóng là "người" bóc lớp phủ và để lộ chúng ra |
| Cột đá rất bền, giẫm lên không sao | Đá bazan cứng, nhưng mép cột có thể sứt, rêu tảo ven biển rất trơn; vách cột cao có thể rơi đá |
Ở bờ biển Bắc Ireland, dân gian kể rằng bãi cột đá là con đường do một người khổng lồ đắp để băng qua biển. Những câu chuyện ấy là phần đáng quý của văn hoá địa phương; còn lời giải thích khoa học thì nằm trong vết nứt co ngót mà ai cũng có thể quan sát trên mặt ruộng khô.
Đứng giữa rừng cột đá ven biển
Buổi chiều nước ròng, hai mẹ con men theo lối đi được rào sẵn xuống bãi đá. Cậu bé cúi xuống nhìn mặt những cột đá thấp, sát nhau như những ô gạch hình tổ ong, ướt bóng nước biển. Cậu đếm cạnh của từng ô: sáu, sáu, năm, lại sáu, rồi một ô bảy cạnh, và reo lên như vừa bắt được lỗi của một người thợ. Người mẹ chỉ ra vách đá phía sau, nơi các cột đứng thẳng như dàn ống, và kể rằng cả dàn ấy từng là một hồ đá lỏng đỏ rực.
Ở Việt Nam, nơi quen thuộc nhất để thấy cảnh này là Gành Đá Đĩa ven biển Nam Trung Bộ, nơi những cột bazan đứng sát nhau, đầu cột bị sóng mài phẳng trông như chồng đĩa xếp. Trên thế giới, các bãi cột đá nổi tiếng nằm ở bờ biển Bắc Ireland, ở Scotland, ở Iceland và nhiều vùng núi lửa khác. Ở nhiều vùng cao nguyên bazan, ven suối và thác nước đôi khi cũng lộ ra những vách cột mà người đi qua ít để ý.
Nếu nhìn kỹ, bạn có thể thấy cả lịch sử bào mòn: đầu cột gần mép nước bị sóng mài tròn, có cột bị khoét lõm như cái chén vì sỏi cát cuộn trong đó suốt nhiều năm. Cột đá vẫn đang bị biển tạc từng chút, mỗi mùa bão lại thay đổi một chút dáng bãi.
Cột đá rồi sẽ ra sao: chặng cuối của một vách bazan
Cột đá không đứng yên mãi. Chính những vết nứt từng tạo nên vẻ đẹp của chúng lại là lối vào cho nước mưa, rễ cây và nước biển. Nước thấm vào khe, mang theo chút axit nhẹ từ không khí và đất, ăn dần vào mép cột. Ở vùng có mùa lạnh, nước đóng băng trong khe nở ra như chiếc nêm, tách cột ra từng khúc. Ở ven biển, sóng dồn sỏi cát quật vào chân vách, cột bị mài, bị khoét, rồi gãy đổ thành những đoạn ngắn nằm ngổn ngang dưới chân.
Ở vùng nóng ẩm như cao nguyên Tây Nguyên, đá bazan còn có một kiểu già đi rất đặc biệt: nó bóc vỏ như củ hành. Nước thấm theo các khe nứt cắt khối đá thành những khối vuông, rồi tấn công mạnh nhất ở góc và cạnh. Góc cạnh mòn trước, khối đá tròn dần, từng lớp vỏ mỏng bong ra quanh một lõi cứng. Đó là lý do trên nương rẫy đất đỏ hay gặp những tảng đá đen tròn nhẵn, như ai đã lăn chúng từ đâu tới — thật ra chúng nằm nguyên chỗ, chỉ phần xung quanh đã mục thành đất.
Từ lớp vỏ mục ấy, qua hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm, đất đỏ bazan màu mỡ được tạo thành. Một vách cột đá vì thế đang đi chặng cuối của hành trình: từ đá lỏng, thành đá cứng, rồi trở về làm đất nuôi cây.
Ngắm cột đá cho đúng cách
Những bãi cột đá là di sản địa chất không tái tạo được trong thời gian loài người. Vài nguyên tắc:
- Đi trong khu vực, lối đi được ban quản lý cho phép; nhiều bãi có phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt.
- Không leo lên vách cột cao, không đứng sát chân vách có đá treo.
- Ở bãi ven biển, xem giờ nước lên, nghe hướng dẫn của người quản lý; mặt đá phủ rêu tảo rất trơn, sóng lớn có thể bất ngờ tràn lên.
- Không cạy, gõ, khắc chữ lên đá; không mang mảnh đá về làm kỷ niệm.
- Trẻ em luôn đi cùng người lớn, cầm tay ở đoạn sát nước.
- Khi gặp sự cố, gọi 112 để được hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn, 115 khi cần cấp cứu.
Cách ghi lại một bãi cột đá đẹp nhất là chụp ảnh và vẽ phác: đếm cạnh vài cột, ước chừng cỡ cột so với bàn tay, ghi hướng cột đứng hay nằm. Những ghi chép như vậy giúp bạn đọc lại được câu chuyện của lớp dung nham ngay tại chỗ, mà không làm sứt mẻ một mảnh đá nào.
Câu hỏi thường gặp
Cột đá bazan mất bao lâu để hình thành?
Phần nứt thành cột diễn ra trong lúc lớp dung nham dày nguội đi, thường từ vài năm tới vài chục năm tuỳ độ dày. Nhưng để các cột lộ ra cho ta nhìn thấy, mưa gió hay sóng biển phải bóc đi lớp đất đá phủ bên trên, quá trình này có thể kéo dài hàng trăm nghìn tới hàng triệu năm.
Vì sao cột đá bazan có hình lục giác?
Khi đá nguội co lại đều theo mọi hướng, chia mặt đá thành các ô gần lục giác là cách giải phóng lực căng hiệu quả nhất với ít đường nứt nhất. Các vết nứt tự điều chỉnh dần khi ăn sâu, nên càng vào trong, cột càng đều và gần sáu cạnh.
Gành Đá Đĩa hình thành như thế nào?
Gành Đá Đĩa là một bãi cột đá bazan ven biển Nam Trung Bộ. Các cột hình thành khi một lớp dung nham bazan dày nguội chậm, co lại và nứt thành lăng trụ. Về sau sóng biển bóc lớp phủ và mài đầu cột, tạo nên dáng như những chồng đĩa xếp mà ta thấy hôm nay.
Có phải chỉ núi lửa ven biển mới có cột đá?
Không. Cột đá hình thành ở bất cứ đâu có lớp dung nham dày nguội chậm. Nhiều vách cột nằm sâu trong đất liền, ven suối, dưới chân thác hay trong thung lũng của các vùng cao nguyên bazan. Bờ biển chỉ là nơi sóng làm lộ chúng ra rõ ràng và đẹp nhất.
Có thể tự tạo vết nứt kiểu cột đá để quan sát không?
Có một cách quan sát an toàn: để một khay hồ tinh bột bắp trộn nước khô dần dưới đèn, lớp hồ co lại và nứt thành những cột nhỏ có tiết diện đa giác, giống cách đá bazan nứt khi nguội. Đây chỉ là mô hình gợi ý, không phải bản sao chính xác của dung nham.
Đá ở cột bazan có khác đá bazan thường không?
Về thành phần thì không khác: vẫn là đá bazan đen xám, hạt mịn. Điểm khác là cách nó nguội, chậm và đều, đủ để vết nứt co ngót xếp thành trật tự. Cùng một dòng dung nham có thể có đoạn tạo cột đẹp, đoạn chỉ nứt thành khối lộn xộn.