Một hồ miệng núi lửa là chiếc chén đá do núi lửa nặn ra, rồi trời mưa rót đầy. Khi núi lửa ngủ hoặc tắt, cái phễu từng phun đá lỏng ở đỉnh, hay lòng chảo rộng hơn do đỉnh núi sụp xuống, trở thành một vùng trũng kín vành. Nước mưa, tuyết tan và mạch nước ngầm đổ vào, không có lối thoát nhanh, mực nước dâng dần qua hàng chục tới hàng trăm năm cho tới khi lượng nước đổ vào cân bằng với lượng bốc hơi và thấm đi.
Không phải hồ tròn nào trên núi cũng là hồ núi lửa, và không phải hồ núi lửa nào cũng yên lành như vẻ ngoài. Mục từ này kể ba con đường để một cái hồ ra đời từ núi lửa, chặng nào mất bao lâu, vì sao nước những hồ này thường trong vắt mà sâu, và những điều nên biết trước khi đứng trên vành hồ.
Ba con đường để núi lửa sinh ra một cái hồ
Ba kiểu hồ khác nhau ở cách cái chén được tạo ra. Phân biệt được chúng giúp đoán khá nhiều điều về lịch sử ngọn núi:
| Kiểu hồ | Cái chén được nặn ra thế nào | Kích thước thường gặp | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Hồ trong miệng núi lửa | Phễu phun ở đỉnh còn nguyên sau khi núi ngủ hoặc tắt | nhỏ, vài trăm mét tới hơn một ki-lô-mét | nằm trên đỉnh một nón, vành hồ dốc, tròn đều |
| Hồ hõm chảo | Sau đợt phun rất lớn, buồng macma rỗng, đỉnh núi sụp xuống | rộng vài ki-lô-mét tới hàng chục ki-lô-mét | vách vòng cung cao bao quanh, đôi khi có đảo núi lửa nhỏ mọc giữa hồ |
| Hồ maar (hồ nổ hơi nước) | Macma gặp nước ngầm, nước hoá hơi nổ tung, khoét hố thấp | vài trăm mét tới hơn một ki-lô-mét | đáy hồ thấp hơn mặt đất xung quanh, vành thấp, không có núi cao |
Kiểu thứ hai là kiểu gây ngạc nhiên nhất: cái hồ không nằm trên đỉnh núi mà nằm ở chỗ đỉnh núi từng ở. Ngọn núi đã sụp vào chính khoảng trống nó để lại bên dưới, giống chiếc bánh bông lan xẹp giữa khi rút khỏi lò.
Từng chặng: từ phễu lửa tới chén nước
Câu chuyện của một hồ hõm chảo điển hình, đi theo thời gian:
- Đợt phun lớn. Buồng macma dưới núi trút ra một lượng rất lớn tro và đá bọt trong vài ngày hoặc vài tuần. Tro phủ kín vùng xung quanh hàng chục ki-lô-mét.
- Sụp đổ. Phần đỉnh núi mất chỗ dựa bên dưới, tụt xuống theo những đường đứt gãy hình vòng, có khi chỉ trong thời gian rất ngắn. Một lòng chảo kín vành ra đời.
- Nguội và kín đáy. Trong những năm đầu, đáy lòng chảo còn nóng, nước mưa đổ vào bốc hơi hoặc thấm mất. Dần dần tro mịn và đá vụn lấp kín các khe, đáy trở nên khó thấm nước.
- Đầy dần. Nước mưa, tuyết tan và mạch nước ngầm tích lại. Với những hồ lớn, mực nước có thể cần hàng trăm năm mới ổn định, khi nước vào bằng nước bốc hơi và thấm qua vách.
- Núi lửa trong lòng hồ. Nếu nguồn macma chưa cạn, những đợt phun nhỏ về sau có thể đắp lên một nón mới giữa hồ, thành hòn đảo nhỏ — dấu hiệu ngọn núi chưa ngủ hẳn.
- Già đi. Hàng chục nghìn năm sau, bùn và trầm tích lấp dần đáy hồ, vành hồ bị bào mòn hoặc bị xẻ một rãnh để nước thoát, hồ cạn dần thành đồng cỏ hay đầm lầy tròn.
Hồ trong miệng núi lửa nhỏ và hồ maar đi những chặng ngắn hơn, nhưng cùng một quy luật: có chén kín, có nước vào nhiều hơn nước ra, và có thời gian.
Vì sao nước hồ núi lửa thường trong xanh và sâu?
Nhiều hồ miệng núi lửa có màu xanh thẫm gần như mực. Lý do đầu tiên là độ sâu: lòng chảo dốc ngay từ mép, nên mới cách bờ vài bước đã sâu. Nước sâu và sạch hấp thụ gần hết ánh sáng đỏ, vàng, chỉ trả lại phần xanh lam, giống cách biển khơi xanh hơn biển gần bờ.
Lý do thứ hai là hồ không có sông lớn chảy vào. Phần lớn nước đến từ mưa rơi thẳng xuống mặt hồ và từ sườn núi rất ngắn quanh vành, nên ít mang phù sa. Không bùn, không phù du sinh sôi nhiều, nước giữ được độ trong hiếm thấy.
Nhưng có một mặt khác. Ở những hồ nằm trên núi lửa còn hoạt động, khí và khoáng từ lòng đất thấm vào khiến nước có thể rất chua, có màu xanh ngọc sữa, vàng lục hay đục trắng, và bốc hơi nóng. Những hồ ấy đẹp lạ nhưng không phải chỗ để chạm tay, càng không phải chỗ để bơi.
Màu nước còn đổi theo mùa và theo giờ. Buổi sáng lặng gió, mặt hồ phản chiếu bầu trời và vành núi như một tấm gương; buổi trưa nắng gắt, nước hiện màu xanh của chiều sâu; mùa mưa, nước đục hơn đôi chút vì đất trôi từ sườn vành xuống. Cùng một cái hồ, mỗi lần ghé lại hiện ra một vẻ khác, dù lòng chảo bên dưới vẫn y nguyên như hàng nghìn năm trước.
Khi cái hồ yên lặng thở ra khí
Có một hiện tượng ít người biết: một số hồ núi lửa sâu, nước ít xáo trộn, có thể tích dần khí cacbonic từ lòng đất ở lớp nước đáy. Khí bị nước đè nặng giữ lại, như ga trong chai nước ngọt đóng nắp. Nếu có lúc lớp nước bị đảo mạnh — sạt lở rơi xuống hồ, gió lớn, động đất — khí có thể thoát ra ồ ạt. Khí cacbonic nặng hơn không khí, tràn xuống thung lũng thấp quanh hồ.
Ở châu Phi, đã có một hồ miệng núi lửa từng giải phóng một đám khí như vậy và gây thiệt hại lớn cho các làng xung quanh. Sau sự việc đó, người ta lắp ống để rút khí từ đáy hồ lên dần dần, giống mở hé nắp chai cho ga thoát từ từ. Từ đó các nhà khoa học theo dõi kỹ hơn những hồ có điều kiện tương tự.
Phần lớn hồ núi lửa trên thế giới, nhất là các hồ trên núi lửa đã tắt lâu, không mang rủi ro này. Câu chuyện ấy chỉ nhắc rằng một cái hồ cũng là một phần của hệ thống núi lửa, và nơi nào còn hoạt động thì việc theo dõi, cảnh báo của cơ quan chuyên môn là thứ cần nghe trước tiên.
Dấu vết ở đâu, và một buổi sáng trên vành hồ
Trên thế giới, nhiều hồ hõm chảo nổi tiếng nằm ở dãy núi lửa ven Thái Bình Dương và ở Indonesia, trong đó có những hồ rộng tới mức đứng bên này không thấy rõ bờ bên kia, giữa hồ còn có cả hòn đảo lớn. Hồ maar có nhiều ở châu Âu, nơi chúng nằm lọt giữa đồng cỏ như những chiếc gương tròn.
Ở Việt Nam, trên cao nguyên bazan Tây Nguyên có những hồ nước tròn mà người ta thường giới thiệu là hình thành trên miệng núi lửa cũ, nổi tiếng nhất là Biển Hồ gần Pleiku. Quanh chúng là đất đỏ và đá bazan, những dấu vết khớp với lịch sử phun trào của vùng. Việc xác định chính xác từng hồ thuộc kiểu nào là công việc của các nhà địa chất, nhưng đứng trên bờ, bạn vẫn có thể tự tìm dấu hiệu: vành hồ tròn, bờ dốc, đá đen rỗ lỗ ven lối đi.
Một buổi sáng sương, nhóm bạn đứng ở chỗ dừng chân trên vành hồ. Mặt nước phẳng lặng như tấm kính, rừng thông in ngược xuống. Một bạn nhặt hòn đá đen nhỏ trên lối đi, ngắm rồi đặt lại chỗ cũ, và cả nhóm thử hình dung: dưới lớp nước xanh kia từng là một cái miệng thở ra đá lỏng.
Đáy hồ là cuốn lịch ghi chép từng năm
Điều ít người nghĩ tới khi ngắm một hồ núi lửa phẳng lặng: dưới đáy nó đang lặng lẽ ghi nhật ký. Vì hồ kín, ít sóng, ít dòng chảy, những gì rơi xuống mặt nước — bụi, phấn hoa, xác tảo, tro núi lửa từ nơi khác bay tới — đều chìm từ từ và nằm yên dưới đáy, lớp này phủ lên lớp kia.
Ở một số hồ, mỗi năm để lại một cặp lớp mỏng — một lớp sáng, một lớp sẫm, ứng với hai mùa khác nhau trong năm — giống vòng gỗ trên thân cây. Các nhà khoa học khoan lấy những ống bùn dài từ đáy hồ, rồi đọc ngược từng lớp như lật lịch. Phấn hoa cho biết quanh hồ từng là rừng hay đồng cỏ; một lớp tro mỏng xen giữa cho biết năm ấy có một núi lửa nào đó phun; lớp bùn dày bất thường kể về một trận mưa lớn hiếm gặp.
Nhờ vậy, những cái chén nước do núi lửa nặn ra lại trở thành kho lưu trữ khí hậu và cảnh quan của cả vùng qua hàng nghìn, có khi hàng chục nghìn năm. Ngọn núi đã ngủ, nhưng cái hồ của nó vẫn tiếp tục làm việc. Lần tới đứng trên vành hồ, bạn có thể hình dung bên dưới lớp nước xanh là một cột bùn mịn, từng lớp như trang sách, ghi lại cả những năm chưa có ai đến đây ngắm cảnh.
Ghé thăm hồ núi lửa: nên và không nên
Hồ núi lửa đa số là thắng cảnh yên bình, nhưng vẫn có những nguyên tắc riêng:
- Nên đi trên lối đi, chỗ ngắm cảnh được làm sẵn; vành hồ thường dốc đứng ngay sát mép nước.
- Nên đọc và làm theo hướng dẫn của ban quản lý; nhiều hồ là nguồn nước sinh hoạt của cả vùng.
- Không nên tự ý bơi ở hồ núi lửa: nước sâu ngay từ bờ, lạnh hơn bạn nghĩ, và ở hồ trên núi lửa còn hoạt động nước có thể chua hoặc nóng.
- Không nên đến gần miệng hồ của núi lửa đang có cảnh báo, vùng có mùi khí lưu huỳnh nồng, chỗ đất trắng vàng bốc hơi.
- Không xả rác, không thả cá lạ xuống hồ: hồ kín ít nước vào ra nên chất bẩn tồn lại rất lâu.
- Không mang đá, đá bọt ở khu bảo tồn về làm kỷ niệm.
Gặp sự cố khẩn cấp ở Việt Nam, gọi 112 để được hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn, 115 khi cần cấp cứu y tế.
Câu hỏi thường gặp
Hồ miệng núi lửa và hồ hõm chảo khác nhau thế nào?
Hồ miệng núi lửa nằm trong cái phễu phun ở đỉnh núi, thường nhỏ, vài trăm mét tới hơn một ki-lô-mét. Hồ hõm chảo hình thành khi cả phần đỉnh núi sụp xuống sau một đợt phun rất lớn, nên rộng hơn nhiều, có khi hàng chục ki-lô-mét, vách bao quanh hình vòng cung.
Nước trong hồ núi lửa từ đâu ra?
Chủ yếu từ nước mưa rơi trực tiếp xuống lòng hồ, nước chảy từ sườn núi quanh vành, tuyết tan ở vùng lạnh và mạch nước ngầm. Vì không có sông lớn chảy vào, nước thường ít phù sa và trong hơn hồ đồng bằng.
Biển Hồ ở Pleiku có phải là hồ núi lửa không?
Biển Hồ thường được giới thiệu là hồ hình thành trên miệng núi lửa cũ của vùng cao nguyên bazan, và cảnh quan quanh hồ với đất đỏ, đá bazan khớp với lịch sử phun trào của Tây Nguyên. Chi tiết kiểu hồ cụ thể thuộc phạm vi nghiên cứu của các nhà địa chất.
Hồ núi lửa sâu bao nhiêu mét?
Rất khác nhau. Hồ maar nhỏ có thể chỉ sâu vài chục mét, còn những hồ hõm chảo lớn có thể sâu hàng trăm mét. Điểm chung là lòng hồ dốc ngay từ mép bờ, nên chỉ cách bờ vài bước nước đã sâu, không thích hợp để lội hay bơi tự do.
Hồ núi lửa có thể biến mất không?
Có. Qua hàng chục nghìn năm, trầm tích và xác thực vật lấp dần đáy hồ, vành hồ bị bào mòn hoặc bị nước xẻ một lối thoát, mực nước hạ xuống. Hồ cạn dần thành đầm lầy, đồng cỏ tròn hay thung lũng nhỏ mà người đi qua khó đoán ra từng là hồ.
Vì sao một số hồ núi lửa có màu xanh ngọc sữa hoặc vàng?
Những hồ nằm trên núi lửa còn hoạt động nhận khí và khoáng từ lòng đất, khiến nước chua và chứa nhiều hạt khoáng lơ lửng, tạo màu xanh sữa, vàng lục hay trắng đục. Nước như vậy có thể gây bỏng da và mắt, chỉ nên ngắm từ khu vực cho phép.