HinhThanh.comHình Thành
Băng hà, gió và cát

Hồ băng hình thành như thế nào: hồ lòng chảo, hồ sau đê đá và màu xanh ngọc

Hồ băng là hồ nằm trong chỗ trũng do sông băng đào hoặc chắn lại. Các kiểu hồ băng, vì sao nước xanh màu ngọc, mất bao lâu và vì sao có hồ băng nguy hiểm.

Turquoise glacial lake cupped in a rocky cirque beneath jagged peaks, patches of old snow on the slopes, still water reflecting cliffs, calm early summer morning light

Hồ băng là nước đọng lại trong những chỗ trũng mà sông băng đã đào ra hoặc chắn lại: một lòng chảo bị băng khoét trên sườn núi, một đoạn thung lũng bị nạo sâu, hay một vùng trũng phía sau con đê đá vụn mà băng bỏ lại. Sông băng giống người thợ đào ao rồi bỏ đi, để mưa và nước tan lấp đầy những cái ao ấy.

Hồ băng có mặt ở hầu khắp những vùng từng có băng: trên núi cao, trong thung lũng hẹp, rải kín đồng bằng phương bắc với số lượng hàng chục nghìn hồ. Nhiều hồ mang một màu xanh ngọc như được pha phẩm, và cái màu ấy cũng do chính sông băng tạo ra. Mục từ này đi qua các kiểu hồ băng, vì sao chúng đẹp, chúng sống được bao lâu, và vì sao có những hồ băng cần được canh chừng.

Những kiểu hồ băng thường gặp

Tuy cùng là hồ băng, mỗi kiểu ra đời theo một cách khác nhau, giống như ao làng có cái do đào đất đắp nền, có cái do khúc sông cũ bỏ lại.

  • Hồ lòng chảo: nằm trong hõm hình chiếc ghế bành nơi sông băng ra đời, ba phía vách đá, thường tròn, nhỏ và sâu, nước lạnh quanh năm.
  • Hồ dài trong lòng máng: những đoạn thung lũng chữ U bị băng nạo sâu hơn phần còn lại, khi băng tan thành hồ hẹp và dài như dải lụa, đôi khi nối nhau thành chuỗi.
  • Hồ sau đê băng tích: đá vụn băng thả ở mũi băng tạo thành con đê cong chắn ngang thung lũng, nước tan bị giữ lại phía sau.
  • Hồ lõm tảng băng chôn: khi băng rút, những tảng băng lớn bị vùi trong cát sỏi, tan dần qua nhiều năm, đất bên trên sụp xuống thành hố tròn rồi đọng nước.
  • Hồ lớn trên vùng đá nền bị cào: lớp phủ băng rộng mênh mông cào xới cả một vùng đá cổ, khoét vô số lòng trũng nông, để lại hàng nghìn hồ nằm sát nhau như mảnh gương vỡ.
  • Hồ đọng sát mép băng: nước tan bị chính khối băng chắn lại, hồ tồn tại khi băng còn, có thể rút cạn đột ngột khi băng nứt hoặc tan.

Nhiều vùng đất có tiếng là "xứ sở nghìn hồ" ở Bắc Âu hay Canada thuộc kiểu thứ năm: mặt đất đá cổ bị băng mài đi mài lại qua nhiều pha băng, khi băng rút để lại một tấm thảm hồ dày đặc. Những hồ nước ngọt khổng lồ nằm giữa Canada và nước Mỹ cũng được các lớp băng dày nhiều lần đào sâu những vùng trũng có sẵn, rồi nước tan lấp đầy khi băng rút đi.

Vì sao hồ băng có màu xanh ngọc

Khi sông băng trườn trên nền đá, đá kẹp ở đáy nghiền đá nền thành một thứ bột mịn hơn cả bột mì, người ta gọi là bột đá. Nước tan từ băng cuốn theo bột ấy chảy vào hồ. Những hạt to lắng xuống nhanh, còn những hạt cực mịn lơ lửng rất lâu trong nước. Ánh nắng chiếu vào bị các hạt ấy tán ra, phần ánh sáng xanh lam và xanh lục dội trở lại mắt người nhiều hơn, làm cả mặt hồ sáng lên màu ngọc bích hay màu sữa xanh.

Màu hồ đổi theo mùa và theo năm. Mùa hè băng tan mạnh, nhiều bột đá đổ vào, hồ xanh đục và sáng. Mùa đông dòng nước tan gần như ngừng, bột đá lắng xuống, hồ trong hơn và thẫm hơn. Khi sông băng phía trên co lại và lùi xa, lượng bột đá giảm dần, có hồ sẽ mất dần màu ngọc và trở thành một hồ núi xanh thẫm bình thường.

Ai từng khuấy một cốc nước có chút bột phấn rồi giơ ra nắng sẽ thấy nước hơi ngả xanh nhạt; hồ băng là phiên bản khổng lồ của cốc nước ấy, chỉ khác là cái thìa khuấy là một dòng sông băng.

Một hồ băng sống qua những chặng nào

Hồ băng không vĩnh cửu. Nó ra đời khi băng rút, rồi dần dần bị chính dòng nước nuôi nó lấp đầy.

ChặngChuyện gì xảy raMất bao lâu (khoảng)Dấu vết còn thấy
Băng còn phủbăng đào lòng trũng, thả đá vụn thành đêhàng nghìn đến hàng chục nghìn nămđá nền nhẵn, đê đá cong
Băng vừa rútnước tan đổ đầy chỗ trũng, hồ đục màu sữa xanhvài năm đến vài chục nămbờ hồ trơ đá, chưa có cây
Hồ trưởng thànhbùn lắng thành lớp mỗi năm, cây cỏ mọc quanh bờhàng trăm đến hàng nghìn nămlớp bùn sọc đậm nhạt dưới đáy
Hồ giàchâu thổ nhỏ lấn dần từ cửa suối, hồ nông đihàng nghìn nămbãi bồi hình quạt ở đầu hồ
Hồ thành đồnghồ bị lấp đầy, thành đầm lầy rồi đồng cỏ phẳngtuỳ kích thước, có thể hàng chục nghìn nămbãi cỏ phẳng lì giữa thung lũng

Những lớp bùn dưới đáy hồ băng là cuốn sổ ghi chép rất quý. Ở nhiều hồ, mỗi năm để lại một cặp lớp: lớp sáng, thô hơn lắng vào mùa hè khi nước tan nhiều; lớp sẫm, mịn hơn lắng vào mùa đông khi mặt hồ đóng băng và nước lặng. Đếm từng cặp như đếm vòng tuổi cây, các nhà khoa học tính được hồ đã tồn tại bao nhiêu năm và khí hậu từng năm ấm hay lạnh.

Ba hiểu lầm về hồ băng

Hiểu lầm: hồ băng là hồ có băng nổi trên mặt. Chữ "băng" ở đây nói về người tạo ra hồ, tức sông băng, chứ không nói hồ đang đóng băng. Nhiều hồ băng vào mùa hè không có một mẩu băng nào, ngược lại một cái ao bình thường ở xứ lạnh đóng băng mùa đông vẫn không phải hồ băng.

Hiểu lầm: hồ xanh ngọc là do có khoáng chất độc hay tảo lạ. Màu xanh sữa của hồ băng chủ yếu do bột đá mịn từ sông băng tán xạ ánh sáng. Nước ấy lạnh và đục nhưng màu không phải dấu hiệu nhiễm độc. Ngược lại, nhiều hồ có màu xanh lục do tảo phát triển lại là hồ đang bị dư dưỡng chất, một chuyện khác hẳn.

Hiểu lầm: hồ băng đã có từ thuở Trái Đất mới hình thành. Phần lớn hồ băng ta thấy hôm nay chỉ mới ra đời từ cuối thời kỳ lạnh gần nhất, hơn một vạn năm trước, có hồ chỉ vài chục năm tuổi. Trên thang thời gian địa chất, hồ là thứ sống rất ngắn, sinh ra rồi bị lấp đầy nhanh hơn núi non nhiều lần.

Một buổi sáng bên hồ lòng chảo

Hai người bạn đi bộ từ lúc trời còn tối, theo con đường mòn có cọc đánh dấu, tới một hõm núi khi nắng vừa chạm vào các đỉnh. Hồ nằm gọn trong lòng chảo, tròn như chiếc đĩa sứ xanh ngọc, ba phía là vách đá xám còn vài vạt tuyết cũ. Một người cúi xuống, vốc nước lên, thấy nước trong veo trong lòng bàn tay mà nhìn ra hồ vẫn xanh đục. Người kia chỉ lên phía trên vách, nơi một mảng băng bám sát sườn núi, sông băng nhỏ đã nuôi hồ này, giờ chỉ còn bằng một sân bóng.

Khoảnh khắc ấy cho thấy hai điều. Thứ nhất, màu xanh không nằm trong nước như phẩm màu mà nằm ở cách ánh sáng tương tác với bột đá trong cả khối nước sâu, nên vốc lên một nắm thì mất màu. Thứ hai, hồ lòng chảo này là con của sông băng: khi sông băng còn lớn, nó lấp kín chỗ hồ bây giờ; khi nó co lại, hồ xuất hiện. Ở nhiều vùng núi cao, chỉ trong vài chục năm gần đây, có những hồ băng mới ra đời và lớn dần lên đúng theo cách ấy.

Vì sao có hồ băng cần được canh chừng

Hồ phía sau đê băng tích có một điểm yếu: con đê ấy không phải đá liền mà là đống đá vụn, cát, bùn đổ lộn xộn, đôi khi còn lõi băng bên trong. Khi hồ đầy lên vì sông băng tan nhanh, hoặc khi một mảng băng hay đất đá lở xuống hồ tạo sóng tràn qua đê, con đê có thể bị xói và vỡ. Nước hồ dồn xuống thung lũng phía dưới thành một trận lũ đột ngột cuốn theo đá bùn.

Vì thế ở nhiều quốc gia có núi cao, những hồ băng lớn được các cơ quan chuyên môn theo dõi bằng ảnh vệ tinh, đo mực nước, có nơi đặt hệ thống cảnh báo cho làng dưới hạ lưu, có nơi đào kênh hạ bớt mực nước hồ. Người dân và người đi núi ở những vùng ấy cần nắm lối thoát lên chỗ cao và nghe theo cảnh báo chính thức, không tự phán đoán.

Việt Nam không có hồ băng. Nhưng nguyên tắc chung với mọi hồ, đầm hay dòng suối trên núi thì giống nhau: khi có mưa lớn kéo dài hay cảnh báo lũ quét, sạt lở từ chính quyền, rời khỏi lòng suối và chân sườn dốc, lên chỗ cao, gọi 112 khi cần cứu nạn và 114 hay 115 khi có hoả hoạn, người bị thương.

Còn đang thay đổi: hồ mới mọc, hồ cũ đầy dần

Ở hầu hết các vùng núi cao trên thế giới, sông băng đang co lại, và ngay sau lưng nó, những hồ băng mới xuất hiện hoặc lớn thêm. So hai tấm ảnh vệ tinh cùng một dãy núi cách nhau vài chục năm, người ta thấy những đốm xanh mới nơi trước đây chỉ là băng trắng. Với người làm khoa học, mỗi hồ mới là một chỉ dấu của khí hậu thay đổi; với người sống dưới hạ lưu, đó vừa là nguồn nước vừa là điều cần theo dõi.

Trong khi đó, những hồ băng ra đời từ cuối thời kỳ lạnh gần nhất, hơn một vạn năm trước, đang lặng lẽ già đi. Suối đổ vào mang theo cát bùn, cây cỏ mục rữa lắng xuống, bờ hồ nhích ra từng chút. Nhiều đầm lầy và cánh đồng cỏ phẳng phiu ở vùng ôn đới thực ra là những hồ băng đã đầy. Đứng giữa một đồng cỏ như thế, nếu biết rằng dưới chân mình là nhiều mét bùn hồ xếp lớp, bạn đang đứng trên một cuốn sách dày hơn mười nghìn trang.

Câu hỏi thường gặp

Hồ băng khác hồ thường ở điểm nào?

Hồ băng nằm trong chỗ trũng do sông băng đào ra hoặc do đá vụn băng bỏ lại chắn thành. Nhiều hồ băng có nước rất lạnh, màu xanh ngọc vì bột đá mịn lơ lửng, và thường xuất hiện thành nhóm ở vùng núi cao hoặc vùng từng bị băng phủ.

Vì sao vốc nước hồ băng lên thì thấy trong mà nhìn cả hồ lại xanh ngọc?

Màu xanh đến từ cách ánh sáng bị tán xạ bởi hàng tỷ hạt bột đá mịn trong cả khối nước sâu. Một vốc nước chứa quá ít hạt để thấy màu, giống như sương mỏng: trước mặt một bước thì trong, nhìn xuyên cả cánh đồng sương thì trắng mờ.

Việt Nam có hồ băng không?

Việt Nam không có hồ băng vì không có sông băng, kể cả trong thời kỳ lạnh gần nhất cũng không có lớp băng lớn phủ lãnh thổ. Các hồ trên núi ở nước ta hình thành theo những cách khác như sạt lở chắn dòng, vùng trũng kiến tạo hay hồ nhân tạo.

Hồ lõm do tảng băng chôn hình thành ra sao?

Khi sông băng rút, những tảng băng lớn tách ra bị vùi trong cát sỏi do nước tan bồi lên. Tảng băng tan chậm qua nhiều năm, đất bên trên mất chỗ đỡ nên sụp xuống thành hố tròn. Hố đọng nước mưa và nước ngầm thành hồ nhỏ, thường nằm rải rác thành từng cụm.

Vỡ hồ băng nguy hiểm thế nào và người dân làm gì?

Khi đê đá vụn chắn hồ bị xói hoặc nước tràn qua, nước hồ đổ xuống thung lũng thành lũ đột ngột kéo theo bùn đá. Ở các vùng có hồ băng lớn, cơ quan chuyên môn theo dõi và phát cảnh báo; người dân cần biết lối lên chỗ cao và làm theo cảnh báo chính thức.

Một hồ băng tồn tại được bao lâu?

Tuỳ kích thước và lượng bùn cát đổ vào. Hồ nhỏ, nông có thể bị lấp đầy sau vài nghìn năm, hồ lớn và sâu có thể tồn tại hàng chục nghìn năm. Cuối cùng phần lớn hồ băng sẽ thành đầm lầy rồi đồng cỏ phẳng nếu không có pha băng nào quay lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138