HinhThanh.comHình Thành
Băng hà, gió và cát

Kỷ băng hà là gì: khi Trái Đất lạnh đi, băng tràn xuống và biển lùi xa bờ

Kỷ băng hà là những thời kỳ dài Trái Đất lạnh đi, băng phủ nhiều vùng đất và mực nước biển hạ thấp. Lần gần nhất ra sao, vì sao xảy ra, Việt Nam khi đó thế nào.

Wide plain of grass and scattered boulders stretching toward a distant retreating ice sheet edge, low golden evening sun, soft haze, sense of vast scale and deep time

Kỷ băng hà là những quãng thời gian rất dài khi Trái Đất lạnh hơn bây giờ, băng tràn từ vùng cực và từ núi cao xuống phủ kín nhiều vùng đất, còn nước biển bị "khoá" lại trong băng nên mực biển hạ xuống, bờ biển lùi ra xa. Hình dung hành tinh như một ngôi nhà có cái máy lạnh tự bật tự tắt theo chu kỳ hàng chục nghìn năm: mỗi lần bật, băng mọc ra; mỗi lần tắt, băng rút về.

Lần lạnh nhất gần đây nhất đạt đỉnh khoảng hai vạn năm trước. Khi đó con người đã có mặt ở nhiều châu lục, săn thú, vẽ tranh trong hang. Nhiều câu hỏi quen thuộc như "kỷ băng hà có thật không", "lúc đó Việt Nam ra sao", "bao giờ có kỷ băng hà nữa" có câu trả lời rõ ràng hơn bạn nghĩ, dù vẫn còn những phần các nhà khoa học đang tranh luận.

Chữ "kỷ băng hà" thật ra đang nói về cái gì?

Trong cách nói thường ngày, "kỷ băng hà" thường để chỉ thời kỳ lạnh gần nhất, lúc có voi ma mút lông dài và người cổ mặc áo da thú. Các nhà địa chất dùng chữ chặt chẽ hơn: một thời kỳ băng hà là quãng thời gian Trái Đất có những lớp phủ băng lớn tồn tại lâu dài. Theo nghĩa đó, ngay bây giờ ta vẫn đang ở trong một thời kỳ băng hà, vì Nam Cực và Greenland vẫn còn phủ băng dày vài nghìn mét.

Bên trong thời kỳ băng hà lớn ấy có những nhịp nhỏ hơn: pha băng, khi băng lan rộng, và pha gian băng, khi băng rút về gần như chỉ còn ở vùng cực và núi cao. Trong khoảng hơn hai triệu năm gần đây, hai pha này đã thay phiên nhau nhiều lần, mỗi nhịp kéo dài hàng chục nghìn đến khoảng một trăm nghìn năm. Chúng ta đang sống trong một pha gian băng ấm áp bắt đầu từ hơn một vạn năm trước, đúng quãng thời gian loài người làm ra nông nghiệp, làng mạc và chữ viết.

Còn những thời kỳ băng giá rất xa xưa, hàng trăm triệu năm trước, khi có giả thuyết cho rằng băng phủ gần kín hành tinh, thuộc về câu chuyện Trái Đất ra đời, ở một mục khác.

Lúc lạnh nhất, thế giới trông ra sao?

Khoảng hai vạn năm trước, những lớp phủ băng dày vài nghìn mét trùm lên phần lớn vùng nay là Canada, một phần nước Mỹ, Bắc Âu và quần đảo Anh. Sông băng trên dãy Alps, Himalaya, Andes vươn xuống thấp hơn bây giờ nhiều. Phía nam các khối băng là những thảo nguyên lạnh, khô và nhiều gió, nơi voi ma mút, tê giác lông dài, hươu lớn sống thành đàn.

Lượng nước bị giữ trong băng lớn đến mức mực nước biển toàn cầu thấp hơn hiện nay hơn một trăm mét. Những dải biển nông lộ ra thành đất liền. Châu Á và châu Mỹ được nối với nhau bằng một dải đất ở nơi nay là eo biển giữa Siberia và Alaska. Anh nối liền với lục địa châu Âu. Những "cây cầu đất liền" ấy là con đường để người và thú đi sang vùng đất mới, một chuyện mà nếu chỉ nhìn bản đồ hôm nay sẽ không bao giờ đoán ra.

Kỷ băng hà cũng không phải là lạnh đều khắp nơi. Vùng nhiệt đới mát hơn và nhìn chung khô hơn, nhiều rừng rậm co lại thành từng mảng, xen giữa là đồng cỏ. Gió mạnh hơn, bụi bay nhiều hơn, và chính những đám bụi ấy đã đắp nên những vùng đất hoàng thổ dày ở châu Á và châu Âu.

Việt Nam ở đâu trong câu chuyện ấy?

Việt Nam không bị băng phủ. Điều thay đổi lớn nhất với vùng đất này là bờ biển. Khi nước biển hạ hơn một trăm mét, phần lớn đáy vịnh Bắc Bộ và vùng thềm lục địa rộng, nông ở phía nam lộ ra thành đồng bằng mênh mông. Các dòng sông lớn phải chảy dài thêm rất xa mới tới biển, khoét những lòng sông cổ mà ngày nay nằm chìm dưới đáy biển.

Thử hình dung một cô giáo đứng trên bãi biển Nam Bộ cùng học trò, chỉ tay ra đường chân trời và nói: nếu đứng ở đây hai vạn năm trước, các con phải đi bộ rất nhiều ngày qua đồng cỏ và rừng thưa mới tới được mép nước. Bọn trẻ nhìn ra biển xanh, cố tưởng tượng những đàn thú đi lại nơi bây giờ là tàu cá thả lưới.

Khi băng tan, nước biển dâng nhanh, tràn ngược vào các vùng trũng. Có giai đoạn biển lấn sâu vào đất liền hơn bây giờ, rồi rút dần, để lại những dải cồn cát, vỏ sò và trầm tích biển nằm khá sâu trong đất liền ở cả châu thổ sông Hồng lẫn sông Cửu Long. Câu chuyện các đồng bằng ấy được bồi ra sao được kể kỹ ở mục Đất nước thành hình.

Hiểu lầm hay gặp về kỷ băng hà

Phim hoạt hình và tranh minh hoạ đã gieo không ít hình dung sai. Bảng dưới đặt cạnh nhau điều nhiều người nghĩ và điều khoa học biết.

Nhiều người nghĩĐiều khoa học biết
Kỷ băng hà chỉ xảy ra một lầnTrong hơn hai triệu năm gần đây có nhiều pha băng và gian băng nối tiếp nhau
Khi đó cả Trái Đất phủ băngBăng chủ yếu trùm vùng vĩ độ cao và núi cao; vùng nhiệt đới vẫn có rừng, đồng cỏ, sông suối
Khủng long sống cùng voi ma mút trong kỷ băng hàKhủng long (trừ nhánh đã thành chim) tuyệt chủng khoảng 66 triệu năm trước, rất lâu trước các pha băng gần đây
Con người chưa xuất hiệnNgười hiện đại đã sống qua thời kỳ lạnh gần nhất, săn thú và vẽ tranh trong hang
Kỷ băng hà đến rồi đi trong vài năm như phimMỗi pha băng hình thành và tan rã qua hàng nghìn đến hàng chục nghìn năm

Điểm chung của các hiểu lầm là nén thời gian quá mạnh. Nếu coi hơn hai triệu năm gần đây là một ngày, thì pha gian băng ấm áp mà loài người dựng nên cả nền văn minh chỉ chiếm vài phút cuối cùng, chưa tới mười phút.

Nếu nén một nhịp băng vào một năm

Các nhịp băng gần đây có dạng như răng cưa: lạnh đi rất chậm, ấm lên khá nhanh, rồi ấm một thời gian ngắn. Nén một nhịp dài khoảng một trăm nghìn năm vào một năm lịch sẽ thấy rõ hình dạng ấy.

Trong một năm hình dungChuyện gì xảy ra ngoài đời thật
Tháng GiêngPha gian băng ấm trước đó, băng chỉ còn ở vùng cực và núi cao
Từ tháng Hai tới giữa tháng MườiTrái Đất lạnh đi lúc nhanh lúc chậm, có những đợt ấm ngắn xen giữa; băng lớn dần qua hàng chục nghìn năm, mực biển hạ dần
Giữa tháng MườiBăng lan rộng nhất, biển thấp nhất, thảo nguyên lạnh trải dài phía nam lớp băng
Từ giữa tháng Mười tới giữa tháng Mười MộtBăng tan tương đối nhanh, nước biển dâng lên, rừng lan trở lại
Từ giữa tháng Mười Một tới hết nămPha gian băng hiện nay, toàn bộ lịch sử nông nghiệp và các nền văn minh của loài người

Hình dạng răng cưa ấy được đọc ra từ nhiều nguồn độc lập: lớp trầm tích dưới đáy đại dương, lõi băng Nam Cực và Greenland, các lớp đất hoàng thổ. Các nguồn khác nhau cùng kể một câu chuyện giống nhau là lý do các nhà khoa học tin vào bức tranh chung, dù chi tiết từng nhịp vẫn còn được tinh chỉnh.

Bảng chỉ là hình dung để thấy nhịp điệu, không phải lịch chính xác: mỗi nhịp dài ngắn khác nhau, và bên trong mỗi pha còn có những dao động nhỏ hơn.

Vì sao Trái Đất lúc lạnh lúc ấm?

Lời giải thích được nhiều nhà khoa học ủng hộ nhất là sự kết hợp của vài nhân tố. Nhân tố đầu tiên là quỹ đạo: đường Trái Đất đi quanh Mặt Trời lúc tròn hơn lúc dẹt hơn, trục quay lúc nghiêng nhiều lúc nghiêng ít, và lắc nhẹ như con quay sắp dừng. Những thay đổi này diễn ra theo chu kỳ hàng chục nghìn năm, làm lượng nắng mùa hè ở vùng vĩ độ cao phía bắc khi nhiều khi ít. Mùa hè đủ mát để tuyết mùa đông không tan hết là cửa mở cho băng lớn dần.

Nhân tố thứ hai là những vòng tự khuếch đại. Băng trắng phản chiếu ánh nắng ra ngoài không gian, nên băng càng rộng thì hành tinh càng giữ ít nhiệt, lại càng lạnh. Lượng khí nhà kính trong khí quyển, được đọc lại từ bọt khí trong lõi băng, cũng lên xuống cùng nhịp với các pha băng, khuếch đại thêm những thay đổi nhỏ ban đầu. Vì sao các nhịp gần đây lại kéo dài khoảng một trăm nghìn năm chứ không ngắn hơn vẫn đang được bàn cãi.

Cũng cần nói rõ: những chu kỳ này rất chậm. Khí hậu đang ấm lên trong vài trăm năm gần đây diễn ra nhanh hơn nhiều so với các nhịp tự nhiên ấy, và đó là một câu chuyện khác.

Dấu vết kỷ băng hà nhìn thấy ở đâu

Ở những vùng từng bị băng phủ, dấu vết nằm ngay trước mắt: thung lũng hình chữ U thay cho chữ V, đá nền bị mài nhẵn có vết cào song song, những tảng đá lạ nằm chơ vơ giữa đồng, hàng nghìn hồ nước nhỏ rải khắp vùng đất thấp. Mỗi thứ ấy có một mục riêng trong danh mục này. Ở vùng không có băng, dấu vết kín đáo hơn: lòng sông cổ chìm dưới đáy biển, những lớp đất hoàng thổ dày đặc, hay hoá thạch thú lạnh tìm thấy ở nơi nay ấm áp.

Có cả dấu vết nằm ngay trong chuyển động của mặt đất. Ở một số vùng từng bị lớp băng dày đè xuống, mặt đất vẫn đang từ từ nhô lên sau khi băng tan, như tấm nệm bật lại khi người vừa đứng dậy, chỉ là chậm hơn hàng nghìn lần. Còn câu hỏi "bao giờ có kỷ băng hà nữa" thì theo nhịp tự nhiên, pha băng tiếp theo còn rất xa, đo bằng hàng chục nghìn năm, và việc con người làm thay đổi khí quyển khiến các nhà khoa học thận trọng khi dự đoán thời điểm ấy.

Câu hỏi thường gặp

Thời kỳ băng hà gần nhất kết thúc khi nào?

Pha lạnh nhất gần đây đạt cực đại khoảng hai vạn năm trước, sau đó băng rút dần qua nhiều nghìn năm. Pha gian băng ấm hiện nay bắt đầu từ hơn một vạn năm trước, cũng là lúc con người ở nhiều nơi bắt đầu làm nông nghiệp.

Kỷ băng hà có ảnh hưởng gì tới Việt Nam?

Việt Nam không bị băng phủ, nhưng mực nước biển thấp hơn hiện nay hơn một trăm mét nên vịnh Bắc Bộ và thềm lục địa nông phía nam lộ thành đất liền. Khí hậu khi ấy mát và khô hơn, rừng nhiệt đới co hẹp, xen nhiều đồng cỏ.

Bây giờ chúng ta có đang ở trong kỷ băng hà không?

Theo cách dùng của các nhà địa chất thì có, vì Nam Cực và Greenland vẫn còn lớp phủ băng lớn. Nhưng trong thời kỳ ấy, chúng ta đang sống ở một pha gian băng ấm, khi băng đã rút về vùng cực và núi cao.

Voi ma mút có sống trong kỷ băng hà không?

Có. Voi ma mút lông dài sống trên các thảo nguyên lạnh phía nam lớp phủ băng ở châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ trong các pha lạnh gần đây. Chúng sống cùng thời với người hiện đại, khác hẳn khủng long đã tuyệt chủng từ khoảng 66 triệu năm trước.

Vì sao gọi là cầu đất liền?

Khi mực nước biển hạ thấp, những dải biển nông giữa hai vùng đất lộ ra thành đất liền, nối hai châu lục hoặc nối đảo với đất liền. Người và thú đi qua các dải đất ấy để tới vùng mới. Khi băng tan, nước biển dâng lại và những cây cầu ấy chìm xuống.

Có thể dự đoán chính xác khi nào có kỷ băng hà tiếp theo không?

Chưa thể nói chính xác. Theo nhịp quỹ đạo, pha băng tiếp theo còn rất xa, đo bằng hàng chục nghìn năm. Việc khí nhà kính tăng do hoạt động con người làm phép tính thêm phức tạp, nên các nhà khoa học chỉ đưa ra các khả năng chứ không chốt một mốc.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138