HinhThanh.comHình Thành
Băng hà, gió và cát

Đá tảng lạc là gì: những tảng đá đi nhờ sông băng hàng trăm cây số

Đá tảng lạc là những tảng đá nằm sai chỗ, khác hẳn đá nền quanh nó, vì đã được sông băng chở đi rất xa. Cùng băng tích và vết cào, chúng kể lại thời băng hà.

Lone giant granite boulder resting on a flat limestone pavement in an open green meadow, small hiker seen from behind on the path, overcast soft light, low angle

Đá tảng lạc là một tảng đá nằm "sai địa chỉ": nó thuộc một loại đá hoàn toàn khác với đá nền quanh nó, vì đã được sông băng nhặt lên ở nơi rất xa, chở đi như một chiếc xe tải chậm chạp, rồi đặt xuống khi băng tan. Có tảng nhỏ bằng quả bóng, có tảng to bằng căn nhà, nằm chơ vơ giữa đồng cỏ hay chênh vênh trên đỉnh một gò đá vôi.

Trước khi người ta hiểu về băng hà, những tảng đá lạc chỗ là câu đố lớn. Dân gian nhiều nơi kể rằng người khổng lồ ném chúng, hay một trận lụt khổng lồ cuốn chúng tới; đó là những câu chuyện văn hoá thú vị, còn lời giải khoa học thì nằm ở sông băng. Mục từ này để chính tảng đá kể chuyện đời mình, rồi xem những dấu vết khác mà băng bỏ lại cùng nó.

Lời kể của một tảng đá hoa cương nằm giữa đồng

Mình sinh ra từ macma nguội dần trong lòng một dãy núi phía bắc, cách đây đã lâu tới mức không ai đếm nổi bằng năm. Hàng triệu năm mình nằm yên trong vách đá, chỉ có mưa gió làm rạn dần các khe. Rồi trời lạnh đi. Tuyết không tan nữa, chồng lên thành băng, và băng bắt đầu trượt. Một ngày, nước tan len vào khe nứt dưới chân mình, đông lại, nở ra, và khối băng khổng lồ nhấc mình ra khỏi vách như nhổ một chiếc răng.

Rồi mình đi. Không phải lăn, không phải trôi, mà nằm im trong lòng băng, nhích từng chút mỗi ngày. Có đoạn mình bị kẹp sát đáy, cào lên đá nền những đường xước dài. Có đoạn mình nằm trên mặt băng, phơi nắng giữa đám đá vụn. Bao nhiêu nghìn năm như thế mình không nhớ, chỉ biết khi trời ấm lại, băng quanh mình mỏng dần rồi biến thành nước chảy đi, để mình nằm lại giữa một vùng đất toàn đá vôi trắng, xa lạ. Giờ người ta đi ngang qua dừng lại chụp ảnh, có người gõ nhẹ vào mình và hỏi: mày từ đâu tới?

Câu hỏi ấy là câu hỏi của nhà địa chất. Bằng cách so thành phần khoáng vật và vân đá của tảng lạc với đá gốc ở các vùng núi, người ta lần ngược được quê của nó, có khi cách xa hàng trăm cây số. Nối các tảng đá cùng quê với nơi chúng nằm lại, sẽ vẽ ra được hướng đi của dòng băng cổ.

Những dấu vết băng để lại và chúng kể gì

Đá tảng lạc hiếm khi đứng một mình. Nó thường đi cùng một bộ dấu vết, mỗi thứ kể một phần câu chuyện.

Dấu vếtTrông như thế nàoKể lại điều gì
Đá tảng lạctảng đá khác loại với đá nền xung quanhbăng đã chở nó từ nơi có loại đá ấy tới đây
Băng tíchđống đá hỗn độn đủ cỡ, từ bột mịn tới tảng lớn, không phân lớpchỗ băng thả hàng; nước chảy sẽ xếp đá theo cỡ, băng thì không
Gò băng tích chắn ngangdải gò cong như vành trăng khuyết vắt ngang thung lũngvị trí mũi băng từng dừng lại lâu
Vết cào trên đá nềnđường xước song song trên mặt đá nhẵn bónghướng dòng băng đã đi qua
Đồi băng tích hình giọt nướcnhững gò thấp thuôn dài như quả trứng úp, xếp thành đànbăng trượt qua đã vuốt đất đá theo hướng chảy
Dải sỏi uốn khúcgờ sỏi cát dài ngoằn ngoèo như con rắn nằm trên đồnglòng của một dòng sông từng chảy bên dưới lớp băng

Mỗi dấu vết riêng lẻ có thể có lời giải khác, nhưng khi chúng xuất hiện cùng nhau trên một vùng rộng, câu chuyện về một lớp băng cổ trở nên rất thuyết phục. Đó là cách khoa học làm việc: không dựa vào một manh mối, mà vào nhiều manh mối cùng chỉ một hướng.

Băng tích: bãi hàng hỗn độn của một băng tải khổng lồ

Nếu đá tảng lạc là kiện hàng cỡ lớn, thì băng tích là toàn bộ đống hàng sông băng đổ xuống. Điều đặc biệt nhất của băng tích là nó hỗn độn. Một dòng sông nước khi chảy chậm lại sẽ thả đá to trước, cát sau, bùn sau cùng, nên trầm tích sông xếp lớp gọn gàng theo cỡ hạt. Băng thì không biết phân loại: tảng đá cỡ cái tủ lạnh có thể nằm lẫn trong bột đá mịn như bột mì, cạnh những viên sỏi góc cạnh chưa hề bị nước mài tròn.

Ở mũi sông băng, nơi băng tan đều đặn trong nhiều năm mà vị trí mũi không đổi, đá vụn được đổ dồn lại thành một con đê cong vắt ngang thung lũng. Khi băng lùi, mỗi lần dừng lâu lại để thêm một con đê, nên có thung lũng có cả chuỗi gò cong song song như những vòng tuổi trên thân cây, mỗi vòng là một lần băng "nghỉ chân". Phía sau những con đê ấy, nước tan thường bị chặn lại thành hồ.

Băng tích cũng là nơi người ta tìm thấy những viên đá có mặt bị mài phẳng và trầy xước. Chúng từng bị kẹp ở đáy băng, cào lên nền như lưỡi bào, và mang vết xước như dấu vân tay của nghề cũ.

Bột đá mịn trong băng tích cũng có số phận riêng. Nước tan cuốn nó ra các bãi bồi trước mũi băng; khi bãi khô, gió nhặt lên, chở đi rất xa rồi đắp thành những lớp đất vàng mịn. Vậy là một tảng đá bị băng nghiền nát có thể kết thúc hành trình thành lớp đất trồng lúa mì cách đó hàng nghìn cây số. Câu chuyện ấy được kể tiếp ở mục về đất hoàng thổ.

Đọc một vùng đất từng bị băng phủ như thám tử

Đứng trước một cánh đồng nghi là từng nằm dưới băng, có thể lần theo các bước mà người làm nghề vẫn đi, chỉ bằng mắt và một chút kiên nhẫn.

  1. Nhìn đá nền. Chỗ nào đá trồi lên mặt đất, xem bề mặt có nhẵn bóng, có vết xước song song không. Nếu có, ghi lại hướng các vết xước.
  2. Nhìn những tảng đá rời. Chúng cùng màu, cùng hạt với đá nền hay khác hẳn? Một tảng hoa cương lấm tấm tinh thể nằm trên nền đá vôi xám là dấu hiệu mạnh.
  3. Nhìn đất. Ở một vết cắt ven đường, đất có xếp lớp gọn gàng hay là hỗn hợp lộn xộn đá to đá nhỏ trong bùn mịn? Lộn xộn gợi ý băng tích.
  4. Nhìn dáng gò đồi. Có những gò thuôn dài xếp cùng chiều như đàn cá bơi không, có con đê cong vắt ngang thung lũng không?
  5. Nối các manh mối. Nếu hướng vết xước, hướng thuôn của gò và vị trí đá lạ đều chỉ về một phía, đó gần như là hướng dòng băng đã đi.

Cách đọc này cũng là cách những người đầu tiên nhận ra rằng cả một vùng rộng lớn của châu Âu và Bắc Mỹ từng bị băng phủ. Trước đó, đá tảng lạc và băng tích đã nằm ngay trước mắt bao thế hệ mà không ai nối chúng lại với nhau.

Điều thú vị là các manh mối ấy rẻ và bền: chúng không cần máy móc, không cần phòng thí nghiệm, chỉ cần biết nhìn. Một giáo viên có thể dẫn học trò đi một vòng quanh một vùng từng có băng và để các em tự vẽ ra hướng đi của dòng băng cổ.

Hiểu lầm và điều khoa học biết

Hiểu lầm: tảng đá lớn giữa đồng là do núi lửa phun ra. Núi lửa có thể bắn ra những khối đá, nhưng chúng là đá núi lửa và nằm gần miệng núi lửa. Đá tảng lạc thường là đá hoa cương, đá biến chất hay loại đá khác hẳn đá nền, ở vùng không có núi lửa, và đi kèm các dấu vết băng hà khác.

Hiểu lầm: tảng đá lạc chỗ là do lũ lớn cuốn tới. Nước lũ có thể lăn đá, nhưng khó mang một tảng đá cỡ căn nhà đi hàng trăm cây số, vượt qua cả đồi núi, rồi đặt nó chênh vênh trên một mỏm đá mà không làm vỡ. Băng thì chở nhẹ nhàng như trên một băng chuyền chậm.

Hiểu lầm: mọi tảng đá tròn nằm giữa đồng đều là đá tảng lạc. Ở vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam, đá hoa cương bị phong hoá theo các khe nứt có thể để lại những khối đá tròn chồng lên nhau ngay tại chỗ. Chúng cùng loại với đá nền bên dưới, không đi đâu cả. Muốn gọi là đá tảng lạc, phải chứng minh nó khác đá nền và đã được chở tới.

Hiểu lầm: dấu vết băng hà phải rất cổ, hàng trăm triệu năm. Phần lớn đá tảng lạc, băng tích và vết cào dễ thấy hôm nay là của các pha băng trong vài chục nghìn năm gần đây, đặc biệt là lần lạnh nhất khoảng hai vạn năm trước. Về thang thời gian địa chất, đó chỉ như hôm qua.

Gặp đá tảng lạc ở đâu, và nên cư xử ra sao

Những vùng từng nằm dưới lớp phủ băng lớn như Bắc Âu, Canada, phía bắc nước Mỹ, phía bắc nước Anh có đá tảng lạc rải khắp nơi, từ sân trường đến bãi đỗ xe. Ở nhiều vùng núi cao trên thế giới cũng có thể gặp chúng trong các thung lũng băng tạc. Việt Nam không có lớp phủ băng nên không phải nơi để tìm đá tảng lạc; những khối đá tròn lớn ở các vùng đồi đá hoa cương nước ta phần lớn là sản phẩm phong hoá tại chỗ, một câu chuyện khác cũng rất đáng kể.

Nhiều đá tảng lạc nổi tiếng được bảo vệ như di sản tự nhiên. Khi đến xem, đừng đập lấy mẫu, đừng khắc tên hay vẽ lên đá, và chỉ trèo khi nơi đó cho phép, có lối lên an toàn. Những tảng nằm trên mỏm cao hay sườn dốc có thể không vững như vẻ ngoài; đừng đứng hay cho trẻ chơi ở phía dưới chân dốc của chúng. Nếu muốn mang một "kỷ niệm" về, một tấm ảnh chụp cận mặt đá có vân tinh thể lấp lánh là đủ để kể lại hành trình hàng trăm cây số của nó.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết một tảng đá là đá tảng lạc?

Cần ít nhất hai điều: tảng đá thuộc loại khác với đá nền xung quanh, và vùng đó có dấu hiệu từng bị băng phủ như băng tích, vết cào trên đá nền hay thung lũng chữ U. Nhà địa chất còn so thành phần khoáng vật để tìm nơi xuất phát của nó.

Sông băng có thể chở đá đi xa bao nhiêu?

Những lớp phủ băng lớn trong các pha lạnh gần đây đã chở đá đi hàng chục đến hàng trăm cây số, có trường hợp xa hơn nữa. Khoảng cách tuỳ vào kích thước lớp băng, hướng chảy và thời gian băng tồn tại.

Băng tích khác trầm tích sông ở điểm nào?

Trầm tích sông được nước phân loại nên xếp lớp theo cỡ hạt và viên sỏi thường tròn nhẵn. Băng tích là hỗn hợp lộn xộn, tảng lớn lẫn bột mịn, đá góc cạnh, có viên mang vết xước, và không xếp lớp rõ ràng.

Vết cào băng hà trên đá cho biết điều gì?

Đó là những đường xước song song do đá kẹp ở đáy sông băng cào lên đá nền. Hướng của các vết cào cho biết dòng băng đã chảy theo hướng nào, giúp các nhà khoa học dựng lại đường đi của lớp băng cổ.

Những khối đá tròn chồng lên nhau ở vùng đồi Việt Nam có phải đá tảng lạc không?

Phần lớn là không. Chúng thường hình thành tại chỗ khi đá hoa cương bị phong hoá dọc theo các khe nứt, phần góc cạnh mòn trước, để lại các khối tròn nằm trên chính loại đá đó. Đá tảng lạc thì phải khác loại với đá nền và được băng chở tới.

Đá tảng lạc có nguy hiểm không khi đến gần?

Phần lớn nằm vững trên mặt đất phẳng. Tuy vậy những tảng nằm trên mỏm cao hoặc sườn dốc có thể kém vững, nên không đứng dưới chân dốc của chúng, không trèo khi nơi đó không cho phép và luôn trông trẻ nhỏ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138