HinhThanh.comHình Thành
Núi lửa và hơi nóng lòng đất

Đảo núi lửa mọc giữa biển: từ vết nứt đáy đại dương tới hòn đảo phủ cây xanh

Một hòn đảo núi lửa bắt đầu là ngọn núi ngầm lớn dần dưới đáy biển, phá mặt nước bằng hơi nước nổ, rồi đón hạt giống và chim tới. Từng chặng và số phận về sau.

A black volcanic island rising from calm turquoise sea seen from a distant boat, dark rocky cliffs with first green vegetation on top, seabirds circling, bright midday light

Một hòn đảo núi lửa ra đời khi một ngọn núi lửa ngầm dưới đáy biển lớn đủ cao để đội đầu lên khỏi mặt nước. Nó bắt đầu ở dưới sâu hàng nghìn mét, nơi dung nham trào ra và đông cứng ngay trong nước lạnh, chồng lớp này lên lớp khác qua hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm. Phần ta gọi là "hòn đảo" thật ra chỉ là cái chóp nhỏ của một ngọn núi khổng lồ đang đứng chìm dưới biển, giống tảng băng trôi chỉ lộ phần đỉnh.

Đội được đầu lên khỏi mặt biển mới chỉ là một nửa câu chuyện. Hòn đảo non phải sống sót trước sóng biển, phải đón những hạt giống, những con chim đầu tiên, rồi một ngày lại già đi, lún xuống. Mục từ này đi theo cuộc đời ấy, từ đáy đại dương tới khi đảo có rừng, và chỉ ra những dấu vết bạn có thể thấy trên các đảo núi lửa ven bờ Việt Nam.

Chặng một: ngọn núi lớn dần trong bóng tối

Phần lớn núi lửa của Trái Đất nằm dưới đáy biển, dọc các sống núi giữa đại dương hay trên các điểm nóng. Ở độ sâu hàng nghìn mét, sức đè của nước rất lớn nên khí trong dung nham khó nở bung; lần phun thường êm, dung nham trào ra như kem đánh răng bóp khỏi tuýp.

Khi chạm nước lạnh, mặt ngoài của dòng dung nham đông cứng gần như tức thì, thành một lớp vỏ thuỷ tinh đen. Đá lỏng bên trong tiếp tục đẩy, làm vỡ vỏ, trào ra thành một "túi" mới, rồi lại đông. Kết quả là những khối đá tròn chồng lên nhau như đống gối, giới địa chất gọi là dung nham gối. Gặp những khối đá hình gối trên đất liền, các nhà địa chất biết ngay nơi đó từng là đáy biển có núi lửa.

Đợt này nối đợt kia, đống gối cao dần thành một ngọn núi ngầm. Nhiều ngọn dừng lại ở đó, mãi mãi không thấy mặt trời — đáy đại dương có rất nhiều núi ngầm như vậy. Chỉ những ngọn được nguồn macma nuôi đủ lâu mới có cơ hội đi tiếp chặng sau.

Chặng hai: phá mặt nước bằng những tiếng nổ hơi nước

Khi đỉnh núi ngầm lên gần mặt biển, sức đè của nước giảm, mọi thứ thay đổi. Nước biển tràn vào miệng phun gặp đá lỏng nóng hơn nghìn độ, hoá hơi tức thì và nở bung. Lần phun chuyển từ êm sang nổ: những cột hơi nước trắng xoá cuộn lên, bắn theo tro đen và đá vụn, mặt biển sôi sục, khói bốc cao hàng nghìn mét.

Ở ngoài khơi phía nam Iceland, vào những năm 1960, người ta đã chứng kiến trọn vẹn một hòn đảo ra đời theo cách này. Ban đầu chỉ là những cột khói từ mặt biển; vài ngày sau một gò tro đen nhô lên; rồi qua vài năm phun liên tục, nó thành một hòn đảo thật sự. Hòn đảo ấy từ đó được bảo vệ nghiêm ngặt, chỉ các nhà khoa học được lên, để theo dõi sự sống tự đến một vùng đất hoàn toàn mới.

Chặng này quyết định tất cả. Hòn đảo non bằng tro rời rất dễ bị sóng cuốn đi. Nhiều đảo mới mọc lên rồi biến mất chỉ sau vài tháng, vài năm. Chỉ khi miệng phun được ngăn khỏi nước biển — nhờ chính gò tro bao quanh — đá lỏng mới chảy thành dòng dung nham, phủ lên tro một lớp vỏ đá cứng như áo giáp, và hòn đảo mới thật sự trụ lại.

Cuộc đời một hòn đảo núi lửa, đọc theo thời gian

Các khoảng thời gian dưới đây chỉ để hình dung; mỗi hòn đảo có nhịp riêng:

ChặngChuyện gì xảy raMất bao lâu (khoảng)Dấu vết còn thấy
Núi ngầmDung nham gối chồng lớp dưới đáy biểnhàng chục nghìn tới hàng trăm nghìn nămđá hình gối, vỏ thuỷ tinh đen
Phá mặt nướcNước gặp đá lỏng, nổ hơi nước, tro chất thành gòvài tháng tới vài nămlớp tro phân tầng, đá tro màu vàng nâu
Đảo trụ lạiDòng dung nham phủ lên tro, đảo có vỏ cứngvài năm tới hàng nghìn nămvách bazan đen, bãi đá đen ven bờ
Sự sống tớiRêu, địa y, cỏ, chim biển, côn trùngvài năm tới hàng trăm nămđất mỏng, thảm cỏ, tổ chim
Già điNúi lửa tắt, sóng gặm bờ, đảo lún dầnhàng trăm nghìn tới hàng triệu nămvách biển cao, hang sóng vỗ, nền đá phẳng
ChìmĐảo hạ xuống dưới mặt nước, ở vùng ấm có thể thành rạn san hôhàng triệu nămnúi ngầm đỉnh phẳng dưới biển

Nếu nén cả cuộc đời ấy vào một ngày, phần hòn đảo nổi trên mặt nước và có cây xanh chỉ chiếm một quãng ngắn buổi chiều. Phần lớn thời gian, ngọn núi sống trong bóng tối của đáy biển.

Chặng ba: những vị khách đầu tiên

Một hòn đảo núi lửa mới hoàn toàn trơ trụi: đá đen, tro xám, không đất, không hạt giống. Vậy mà sự sống tìm tới rất nhanh. Những vị khách đầu tiên thường là vi khuẩn, rêu và địa y, theo gió và sóng tới. Chúng bám vào khe đá, góp phần làm đá mục dần thành lớp đất mỏng đầu tiên.

Hạt giống tới bằng ba đường: trôi theo sóng biển (những loài cây có quả nổi được và chịu được nước mặn), bay theo gió (hạt nhẹ có lông tơ), và đi nhờ chim biển — trong phân, bám vào lông, chân. Chim biển đặc biệt quan trọng: chúng làm tổ trên đảo, mang theo chất dinh dưỡng từ biển vào, giúp cây non bén rễ quanh khu tổ.

Côn trùng, nhện nhỏ có thể tới theo gió hoặc trên những mảng cây trôi. Qua vài chục năm, hòn đảo đã có thảm cỏ, cây bụi, tổ chim; qua hàng trăm, hàng nghìn năm, nếu đủ mưa, rừng có thể phủ kín. Ở những đảo xa đất liền, các loài tới được rồi bị cách li lâu đời có thể dần khác với họ hàng ở đất liền — đó là lý do nhiều đảo núi lửa xa xôi có những loài chỉ sống ở đó.

Dấu vết đảo núi lửa ở Việt Nam

Vùng biển ven bờ Việt Nam có một số đảo mang dấu vết núi lửa rõ nét. Quen thuộc nhất là đảo Lý Sơn ngoài khơi miền Trung: trên đảo còn những ngọn núi tròn là các miệng núi lửa cũ, vách bờ biển là những lớp tro núi lửa phân tầng vàng nâu xen đá bazan đen, có chỗ sóng khoét thành cổng đá, hang đá. Những lớp tro xếp tầng ấy được xem là dấu vết của những lần phun có nước tham gia, gần với chặng "phá mặt nước bằng hơi nước nổ" kể ở trên — cuộc giằng co giữa đá lỏng và nước.

Ngày nay các núi lửa ấy đã ngủ yên từ rất lâu theo thang đời người. Đất đỏ trên đảo, nhiều nơi được người dân phủ thêm một lớp cát biển, nuôi những ruộng hành tỏi nổi tiếng. Cảnh quan đó cho thấy chặng cuối của một hòn đảo núi lửa: núi đã tắt, đá đã mục thành đất, con người đến sống cùng.

Đứng dưới chân vách đá ven biển khi nước ròng, một cô bé lấy ngón tay dò theo những vệt tro mỏng xếp chồng như các lớp bánh, rồi hỏi mẹ vì sao có lớp dày lớp mỏng. Người mẹ đoán: mỗi lớp là một lần núi thở ra, lần thở mạnh thì lớp dày. Câu trả lời ấy khá gần với điều các nhà địa chất đọc được từ chính vách đá đó.

Chặng cuối: đảo già đi, lún xuống và chìm

Khi nguồn macma cạn — hoặc khi mảng kiến tạo mang hòn đảo trôi xa khỏi điểm nóng nuôi nó — núi lửa tắt. Từ lúc ấy, không còn gì đắp thêm, chỉ còn những thứ lấy đi. Sóng biển gặm vào chân đảo ngày đêm, khoét hang, tạo vách dựng đứng, để lại một nền đá phẳng ngay dưới mặt nước quanh đảo. Mưa nhiệt đới xẻ sườn núi thành những thung lũng sâu như những nếp gấp của tấm vải.

Cùng lúc, có một quá trình âm thầm hơn: chính đáy biển dưới chân đảo đang lún. Ngọn núi khổng lồ đè nặng lên vỏ Trái Đất, ấn nó võng xuống như người ngồi lên tấm nệm. Vỏ đại dương cũng nguội dần và co lại khi tuổi càng cao, nên càng già càng chìm sâu hơn. Hòn đảo vì thế hạ xuống từng chút, chậm hơn cả tốc độ móng tay mọc.

Qua hàng triệu năm, cái chóp nhô trên mặt nước biến mất. Ngọn núi trở lại bóng tối đáy biển, đỉnh bị sóng mài phẳng trước khi chìm, thành một núi ngầm đỉnh bằng. Ở vùng biển ấm, san hô mọc quanh bờ đảo có thể tiếp tục lớn lên theo nhịp lún, để lại một vòng rạn quanh chỗ hòn đảo từng đứng. Một vòng đời trọn vẹn: từ đáy biển lên, rồi lại về đáy biển.

Hiểu lầm về đảo núi lửa

Hiểu lầm: đảo núi lửa nổi trên mặt nước. Điều khoa học biết: đảo là chóp của một ngọn núi đứng vững trên đáy biển, chân núi có khi rộng hàng chục ki-lô-mét. Không có hòn đảo nào nổi bập bềnh, trừ những bè đá bọt trôi sau một vụ phun — và chúng sẽ chìm dần.

Hiểu lầm: đảo đã hình thành thì cứ thế tồn tại. Điều khoa học biết: sóng gặm bờ, mưa xẻ sườn, vỏ đại dương bên dưới nguội đi và lún xuống, kéo đảo chìm dần. Ở vùng biển ấm, san hô có thể mọc quanh và giữ lại một vòng rạn khi đảo đã chìm.

Hiểu lầm: đảo núi lửa nào cũng nguy hiểm. Điều khoa học biết: phần lớn đảo núi lửa ven bờ Việt Nam đã tắt từ rất lâu. Ở những đảo còn núi lửa hoạt động trên thế giới, người dân sống cùng hệ thống quan trắc và cảnh báo chính thức.

Hiểu lầm: đảo núi lửa và đảo san hô là một. Điều khoa học biết: đảo núi lửa được đắp bằng đá núi lửa từ lòng đất, còn đảo san hô được xây bằng xương đá vôi của vô số sinh vật biển. Hai loại có thể gặp nhau trong cùng một đời đảo: san hô thường mọc quanh bờ một đảo núi lửa ở vùng biển ấm, và tiếp tục ở lại khi đảo đã chìm.

Câu hỏi thường gặp

Đảo núi lửa hình thành mất bao lâu?

Phần ngọn núi ngầm lớn dần dưới đáy biển có thể mất hàng chục nghìn tới hàng trăm nghìn năm. Khi đỉnh đã gần mặt nước, việc phá mặt biển để thành đảo có thể diễn ra chỉ trong vài tháng, vài năm phun liên tục, nhưng đảo còn phải trụ lại được trước sóng.

Vì sao nhiều hòn đảo mới mọc lên rồi lại biến mất?

Đảo non thường chỉ là gò tro và đá vụn rời, rất dễ bị sóng cuốn. Nếu núi lửa ngừng phun trước khi dòng dung nham kịp phủ lên một lớp đá cứng, sóng biển có thể bào mòn và xoá hòn đảo chỉ sau vài tháng hoặc vài năm.

Đảo Lý Sơn hình thành như thế nào?

Lý Sơn là đảo có nguồn gốc núi lửa. Trên đảo còn các ngọn núi là miệng núi lửa cũ, và vách bờ biển lộ ra nhiều lớp tro núi lửa phân tầng xen đá bazan, dấu vết của những lần phun có nước biển tham gia. Các núi lửa ở đây đã ngủ yên từ rất lâu.

Cây cối từ đâu đến trên một hòn đảo núi lửa mới?

Hạt giống tới bằng sóng biển, bằng gió và nhờ chim biển mang theo trong phân hoặc bám trên lông, chân. Rêu, địa y và vi khuẩn tới trước, làm đá mục dần thành đất mỏng, sau đó cỏ, cây bụi rồi rừng mới có thể bén rễ.

Dung nham gối là gì?

Dung nham gối là những khối đá tròn hình chiếc gối, tạo thành khi dung nham trào ra dưới nước. Mặt ngoài đông cứng ngay khi gặp nước lạnh, đá lỏng bên trong đẩy vỡ vỏ và trào ra thành túi mới. Gặp loại đá này trên cạn là dấu hiệu nơi đó từng là đáy biển có núi lửa.

Có thể lên một hòn đảo núi lửa vừa hình thành không?

Thường là không nên và nhiều nơi bị cấm. Đảo mới còn nóng, nền tro có thể sụt, khí núi lửa có thể độc, và việc đổ bộ có thể mang hạt giống, sinh vật lạ vào làm hỏng nghiên cứu. Chỉ những người được phép và có chuyên môn mới được lên.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138