Sông băng là tuyết của rất nhiều mùa đông chồng lên nhau, bị chính sức nặng của mình ép thành băng, rồi trườn xuống dốc như một khối mật ong đặc quánh. Nó không bắt đầu từ một dòng sông bị đóng băng. Nó bắt đầu từ những bông tuyết nhẹ tới mức một hơi thở cũng thổi bay, rơi xuống một nơi mà mùa hè không đủ ấm để làm tan hết.
Từ bông tuyết đến dòng băng biết chảy là một hành trình dài hàng chục, có khi hàng trăm năm, và một khi đã thành hình, sông băng có thể tồn tại hàng nghìn năm. Trong suốt thời gian ấy nó vừa lớn lên ở đầu nguồn, vừa tan dần ở cuối dòng, vừa cào xới mặt đất bên dưới. Đi theo từng chặng sẽ thấy vì sao một thứ mềm như tuyết lại đủ sức tạc cả một thung lũng.
Chặng đầu: nơi tuyết rơi nhiều hơn tuyết tan
Muốn có sông băng, cần một chỗ mà năm này qua năm khác lượng tuyết rơi xuống lớn hơn lượng tuyết tan đi. Ranh giới ấy được gọi là đường tuyết vĩnh cửu: trên đường này, tuyết tồn tại qua mùa hè; dưới đường này, tuyết tan hết khi trời ấm. Ở vùng cực, đường tuyết nằm sát mặt biển. Ở vùng gần xích đạo, nó lùi lên rất cao, nên chỉ những đỉnh núi cao vài nghìn mét mới giữ được băng quanh năm.
Hình dung một cái chậu đặt ngoài trời: mỗi mùa đông đổ vào một gáo tuyết, mỗi mùa hè múc ra nửa gáo. Chậu sẽ đầy dần. Sông băng cũng thế, chỉ khác là cái chậu là cả một sườn núi lõm, và mỗi gáo là một lớp tuyết dày. Chuyện này giải thích vì sao Việt Nam không có sông băng dù thỉnh thoảng có tuyết trên những đỉnh núi cao phía Bắc: tuyết ở ta chỉ rơi vài ngày trong những đợt rét đậm rồi tan hết, chưa bao giờ kịp sang mùa sau. Không có phần dư cộng dồn, thì không có sông băng.
Hành trình từ bông tuyết thành băng chảy
Mốc thời gian dưới đây chỉ là khoảng phổ biến; nơi tuyết nhiều và lạnh thì nhanh, nơi khô thì chậm hơn nhiều.
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Mất bao lâu (khoảng) | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Tuyết mới | bông tuyết nhiều cánh, xốp, phần lớn là không khí | một mùa đông | lớp trắng mịn trên mặt sông băng |
| Tuyết hạt | cánh tuyết gãy, tròn lại, các hạt dính vào nhau | một đến vài năm | lớp tuyết thô như đường cát ở vùng đầu nguồn |
| Băng sông băng | không khí bị ép ra, chỉ còn bọt nhỏ, băng đặc và xanh | hàng chục đến hàng trăm năm | mặt cắt xanh ở vách băng sụp |
| Băng bắt đầu chảy | khối băng đủ dày, các tinh thể trượt lên nhau dưới sức nặng | khi băng dày vài chục mét | khe nứt, gợn sóng trên mặt băng |
| Cuối dòng | băng tan hoặc vỡ thành tảng, nhả đá vụn ra | liên tục, theo mùa | gò đá vụn, hồ nước đục màu ngọc |
Điều đáng nhớ là tuyết thành băng không cần tan ra rồi đông lại. Chỉ riêng sức nặng của các lớp bên trên, chồng chất qua năm tháng, đã đủ ép những bông tuyết xốp thành một khối đặc như thuỷ tinh.
Vì sao một khối đá lạnh lại biết chảy
Băng trong tủ lạnh của bạn giòn, gõ là vỡ. Nhưng khi băng dày tới vài chục mét, sức nặng bên trên lớn đến mức các tinh thể băng ở dưới sâu bắt đầu biến dạng và trượt lên nhau từng chút. Khối băng khi ấy cư xử giống như một thứ dẻo, kiểu bột nhào để lâu tự xệ xuống mép bàn. Đó là cách thứ nhất sông băng di chuyển: tự chảy bên trong lòng mình.
Cách thứ hai là trượt cả khối trên nền đá. Ở đáy sông băng, áp lực và chút hơi ấm từ lòng đất có thể làm tan một lớp nước mỏng, như lớp nước dưới lưỡi giày trượt băng. Băng lướt trên lớp nước ấy, kéo theo đất đá. Tốc độ rất khác nhau: có sông băng chỉ nhích vài xăng-ti-mét mỗi ngày, có dòng băng trôi nhanh hơn thế nhiều lần. Phần giữa thường chảy nhanh hơn hai bên mép, vì hai bên bị vách núi níu lại, giống nước giữa dòng sông chảy xiết hơn nước sát bờ.
Phần trên cùng của sông băng thì vẫn giòn. Khi băng ở dưới uốn mình qua một chỗ dốc hay một khúc quanh, lớp mặt không kịp uốn theo nên nứt toác, tạo ra những khe nứt băng sâu hun hút. Nhìn từ trên cao, các khe nứt xếp thành hàng như vết rạn trên lớp sơn cũ, kể cho người biết đọc chỗ nào băng đang tăng tốc, chỗ nào đang rẽ.
Những điều kinh ngạc có thật về sông băng
Băng có màu xanh vì nó hấp thụ ánh sáng đỏ. Một lớp băng mỏng trông trong suốt, nhưng khi băng đủ dày và đặc, ít bọt khí, nó nuốt dần phần ánh sáng đỏ và để phần xanh đi qua. Màu xanh đó không phải do phản chiếu bầu trời hay nước biển. Băng càng xanh thẫm thường là băng càng đặc, càng nhiều năm bị nén.
Mỗi bọt khí nhỏ là một mẩu không khí xưa. Khi tuyết bị ép thành băng, không khí giữa các hạt bị nhốt lại thành bọt li ti. Ở những khối băng rất dày và lâu năm, các nhà khoa học khoan lấy lõi băng để đọc lại không khí của những thời rất xa. Đó là lý do người ta gọi lõi băng là cuốn nhật ký khí hậu.
Sông băng luôn tiến về phía trước, kể cả khi nó đang co lại. Băng bên trong vẫn chảy xuống dốc không ngừng. Nếu phần cuối tan nhanh hơn lượng băng được đẩy tới, mép sông băng lùi lên núi, dù dòng băng vẫn đang chảy xuôi. Giống một băng chuyền chạy về phía trước nhưng hàng ở cuối bị lấy đi nhanh hơn.
Sông băng mang theo đá như một băng tải khổng lồ. Đá rơi từ vách núi xuống mặt băng, đá bị bứt ra ở đáy, tất cả được chở đi rồi thả xuống ở cuối dòng. Những tảng đá to bằng ngôi nhà đã đi xa hàng trăm cây số theo cách này.
Hiểu lầm phổ biến và điều khoa học biết
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Sông băng là một dòng sông bị đóng băng | Sông băng hình thành từ tuyết bị nén qua nhiều năm, không cần có sông từ trước |
| Sông băng đứng yên như tảng đá | Sông băng luôn chuyển động, chậm đến mức mắt thường không thấy trong một lần nhìn |
| Băng xanh là vì phản chiếu bầu trời | Màu xanh đến từ chính băng đặc hấp thụ ánh sáng đỏ |
| Chỉ vùng cực mới có sông băng | Núi cao ở nhiều vĩ độ, kể cả gần xích đạo, vẫn có sông băng trên các đỉnh đủ lạnh |
| Sông băng và lớp phủ băng là một | Sông băng núi chảy trong thung lũng; lớp phủ băng như ở Nam Cực trùm cả lục địa và chảy toả ra mọi phía |
Hai dạng lớn cần phân biệt: sông băng núi nằm gọn trong thung lũng, dài vài cây số đến vài chục cây số; còn lớp phủ băng như ở Nam Cực và Greenland dày vài nghìn mét, đè lên cả một vùng đất rộng mênh mông. Phần lớn nước ngọt của hành tinh đang nằm trong những khối băng ấy.
Giải phẫu một sông băng núi
Vùng tích tụ ở đầu nguồn. Đây là phần cao, lạnh, thường là một lòng chảo lõm giữa các đỉnh núi, nơi tuyết rơi xuống nhiều hơn tan đi. Mặt băng ở đây trắng mịn vì luôn được phủ tuyết mới. Nó giống cái phễu hứng nước của cả hệ thống.
Vùng tiêu hao ở phía dưới. Xuống thấp hơn, trời ấm hơn, băng tan và bốc hơi nhiều hơn lượng tuyết được bồi. Mặt băng ở đây lộ ra màu xám xanh, lấm tấm đá vụn, có những rãnh nước tan chảy ngoằn ngoèo như mạch máu trên mu bàn tay.
Băng tích hai bên và ở giữa. Đá rơi từ vách núi tụ thành hai dải sẫm màu chạy dọc hai mép băng. Khi hai sông băng nhập làm một, hai dải mép ấy gặp nhau và chạy giữa dòng thành một sọc đen dài, như đường kẻ giữa đường cao tốc, cho biết ở thượng nguồn có hai nhánh.
Mũi băng. Đây là điểm cuối, nơi băng tan hết hoặc vỡ ra. Vị trí mũi băng là con số mà người ta theo dõi qua nhiều năm để biết sông băng đang lớn lên hay co lại.
Đứng trước một mũi sông băng
Sáng sớm, một người đi bộ đường dài dừng lại ở cuối con đường mòn đã cắm cọc. Trước mặt là mũi sông băng, vách băng cao bằng mấy tầng nhà, mặt trên xám bẩn vì bụi đá, nhưng chỗ vừa sụp xuống đêm qua lộ ra một màu xanh trong như kẹo bạc hà. Thỉnh thoảng có tiếng răng rắc vọng ra từ đâu đó trong lòng băng. Dưới chân vách, một dòng nước đục màu sữa chảy ra, mang theo cát mịn mà chính sông băng vừa nghiền.
Khoảnh khắc ấy chứa trọn câu chuyện: băng ở đầu nguồn tích tụ từ những mùa đông rất xa, mất hàng trăm năm để trôi tới đây; tiếng nứt là băng đang dịch chuyển; nước đục là bột đá bị mài ra ở đáy. Ở những nơi có sông băng được mở cho khách tham quan, lối đi được đặt ở khoảng cách an toàn vì vách băng có thể sụp bất ngờ và khe nứt thường bị lớp tuyết mỏng che kín. Nguyên tắc rất đơn giản: đi đúng tuyến được phép, không tự bước lên mặt băng khi không có người dẫn đường địa phương, nghe theo cảnh báo của ban quản lý.
Sông băng hôm nay còn đang thay đổi thế nào
Sông băng là một cán cân rất nhạy. Mùa đông nhiều tuyết, mùa hè mát thì đầu nguồn được bồi thêm, mũi băng tiến xuống. Vài mùa hè nóng liên tiếp thì phần tan vượt phần bồi, mũi băng lùi lên. Ở nhiều vùng núi trên thế giới, người ta đã so ảnh chụp cùng một thung lũng cách nhau vài chục năm và thấy mũi băng lùi xa thấy rõ, để lại những bãi đá trơ trụi và hồ nước mới. Đây là một trong những dấu hiệu dễ thấy nhất của khí hậu đang ấm lên.
Nhưng nhìn bằng thang thời gian địa chất, sông băng đã tiến lùi rất nhiều lần. Hai vạn năm trước, trong thời kỳ lạnh gần nhất, băng tràn xuống phủ kín những vùng mà hôm nay là đồng cỏ và thành phố ở Bắc Âu, Bắc Mỹ. Những thung lũng hình chữ U, những tảng đá lạ nằm giữa cánh đồng, những hồ nước xanh trên núi mà bạn có thể gặp ở các bài khác trong mục này đều là dấu tay sông băng để lại. Biết đọc chúng, một cánh đồng yên bình bỗng hiện ra như một trang sách cũ ghi lại thời băng còn ngự trị.
Câu hỏi thường gặp
Phải mất bao lâu để tuyết biến thành băng của sông băng?
Thời gian rất khác nhau tuỳ nơi. Ở vùng nhiều tuyết và lạnh ẩm, tuyết có thể nén thành băng trong vài chục năm. Ở vùng lạnh khô như cao nguyên băng Nam Cực, lượng tuyết rơi ít nên quá trình ấy kéo dài hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm.
Việt Nam có sông băng không?
Việt Nam không có sông băng. Dù tuyết đôi khi rơi trên những đỉnh núi cao ở vùng núi phía Bắc trong các đợt rét đậm, lượng tuyết ít và tan hết sau vài ngày, không tích tụ qua mùa hè, nên không đủ điều kiện để hình thành sông băng.
Sông băng chảy nhanh cỡ nào?
Phần lớn sông băng núi chỉ di chuyển vài xăng-ti-mét đến vài chục xăng-ti-mét mỗi ngày, chậm tới mức đứng nhìn không thấy. Một số dòng băng lớn ở vùng cực hoặc sông băng đang trong giai đoạn tăng tốc có thể trôi nhanh hơn rất nhiều lần.
Vì sao nước chảy ra từ sông băng lại có màu đục như sữa?
Khi trườn trên nền đá, sông băng mài đá thành bột cực mịn gọi là bột đá. Nước tan từ đáy băng cuốn theo lớp bột này nên có màu trắng đục. Khi chảy vào hồ, bột đá lơ lửng trong nước tán xạ ánh sáng và làm hồ có màu xanh ngọc.
Đi tham quan sông băng cần lưu ý điều gì để an toàn?
Chỉ đi theo lối đã được cắm mốc hoặc cho phép, không tự bước lên mặt băng nếu không có người dẫn đường địa phương có trang bị. Giữ khoảng cách với vách băng vì có thể sụp bất ngờ, tránh khu vực có khe nứt bị tuyết che và luôn làm theo cảnh báo của ban quản lý.
Lớp phủ băng ở Nam Cực có phải là một sông băng khổng lồ?
Lớp phủ băng Nam Cực hình thành theo cùng nguyên lý tuyết nén thành băng, nhưng nó trùm cả một lục địa và dày vài nghìn mét. Băng ở đó chảy toả ra từ vùng trung tâm về phía bờ, nhiều dòng băng lớn đổ ra biển rồi vỡ thành những tảng băng trôi.