HinhThanh.comHình Thành
Băng hà, gió và cát

Sa mạc hình thành như thế nào: vì sao có nơi gần như quanh năm không mưa

Sa mạc hình thành ở nơi không khí khô giáng xuống, sau dãy núi chắn mưa, sâu trong lục địa hay cạnh biển lạnh. Năm kiểu sa mạc, Sahara từng xanh và Việt Nam ra sao.

Mountain ridge dividing lush green forest on one side from dry ochre hills on the other, clouds piling against the wet slope, aerial-style wide view, clear midday light

Sa mạc hình thành ở những nơi không khí gần như luôn khô: nơi luồng khí trên cao giáng xuống và ấm lên nên mây không thành được, nơi một dãy núi lớn đã vắt hết hơi nước ở sườn bên kia, nơi nằm quá sâu trong lục địa mà hơi ẩm từ biển không vào tới, hay nơi nằm cạnh dòng biển lạnh. Sa mạc không được định nghĩa bằng cát hay nắng nóng, mà bằng lượng mưa rất ít, thường dưới khoảng 250 mi-li-mét mỗi năm, cùng lượng nước bốc hơi nhiều hơn lượng mưa rơi xuống.

Theo định nghĩa ấy, sa mạc lớn nhất thế giới không phải Sahara mà là Nam Cực. Và sa mạc cũng không đứng yên: có nơi hôm nay là cát cháy thì vài nghìn năm trước là đồng cỏ có hồ nước và hà mã. Cách dễ hiểu nhất là đi theo một khối không khí và xem nó đánh rơi hơi nước ở đâu.

Hành trình của một khối không khí

Hãy theo một khối không khí ấm, ẩm ở vùng gần xích đạo. Nắng gắt đốt nóng mặt đất, khối khí bốc lên cao, nguội dần, hơi nước trong nó ngưng lại thành những đám mây đen khổng lồ và đổ mưa xuống rừng nhiệt đới. Lên tới tầng cao, khối khí đã vắt gần cạn nước, bị đẩy dạt về hai phía bắc và nam.

Tới khoảng vùng quanh hai đường chí tuyến, khối khí khô ấy chìm xuống. Khi chìm, nó bị nén lại và ấm lên, giống như khi bơm xe đạp ống bơm nóng dần trong tay. Không khí ấm lên thì càng "khát" nước, hút hơi ẩm từ mặt đất thay vì nhả mưa. Mây khó hình thành, trời quang gần như quanh năm. Đó là lý do nhiều sa mạc lớn nhất thế giới nằm thành một vành đai quanh hai đường chí tuyến: Sahara, sa mạc ở bán đảo Ả Rập, sa mạc ở nội địa nước Úc, ở miền nam châu Phi.

Vòng tuần hoàn khổng lồ ấy chạy liên tục như một băng chuyền: lên ở xích đạo mang mưa, xuống ở chí tuyến mang khô hạn. Nếu nhìn ảnh vệ tinh Trái Đất, bạn sẽ thấy một vành xanh ôm lấy xích đạo, kẹp hai bên bởi hai vành vàng nâu. Sa mạc, theo nghĩa đó, là nửa còn lại của rừng mưa nhiệt đới.

Vành đai ấy không đứng cố định. Nó dịch lên phía bắc vào mùa hè bắc bán cầu và lùi xuống phía nam vào mùa đông, kéo theo mùa mưa ở những vùng nằm sát rìa sa mạc. Một năm vành đai dịch ít hơn thường lệ là một năm hạn hán ở những vùng ấy. Nhìn theo cách này, sa mạc không có ranh giới sắc như đường kẻ trên bản đồ, mà có một dải rìa rộng nơi đồng cỏ và cát giằng co qua từng năm.

Năm cách một vùng đất trở thành sa mạc

Không phải sa mạc nào cũng do vành đai chí tuyến. Có ít nhất năm hoàn cảnh khiến một vùng đất khô hạn lâu dài, và nhiều sa mạc là sự cộng dồn của vài hoàn cảnh.

Kiểu sa mạcVì sao khôĐặc điểm hay gặp
Sa mạc vành đai chí tuyếnkhông khí khô trên cao giáng xuống, ấm lên, mây khó thànhnắng gắt, ngày rất nóng, đêm lạnh nhanh
Sa mạc bóng mưadãy núi chắn gió ẩm, mưa rơi hết ở sườn đón gió, sườn kia khônằm ngay sau một dãy núi cao, chênh lệch hai sườn rất rõ
Sa mạc sâu trong lục địaquá xa biển, hơi ẩm đã rơi hết dọc đườngmùa đông có thể rất lạnh, chênh lệch nhiệt độ năm lớn
Sa mạc cạnh dòng biển lạnhnước biển lạnh làm lớp không khí sát mặt mát và ổn định, khó bốc lên tạo mưasát bờ biển mà khô khốc, hay có sương mù
Sa mạc vùng cựckhông khí rất lạnh giữ được rất ít hơi nước, tuyết rơi cực ítphủ băng hoặc đá trơ, lạnh nhất trong các kiểu sa mạc

Kiểu sa mạc cạnh dòng biển lạnh là nghịch lý thú vị nhất: đứng trên bờ, trước mặt là cả đại dương, mà có nơi nhiều năm liền gần như không có một cơn mưa đáng kể. Ở đó sinh vật sống nhờ sương mù trôi vào từ biển: có loài bọ cánh cứng đứng chổng lưng đón sương, để giọt nước đọng lại rồi lăn xuống miệng.

Đứng trên sống núi nhìn hai thế giới

Sau một buổi sáng leo theo đường mòn, một nhóm bạn lên tới đỉnh đèo trên một dãy núi chạy dọc bờ biển. Phía sau lưng, sườn núi họ vừa leo xanh rì rừng ẩm, mây trắng dồn lên từ biển, vắt ngang lưng chừng núi như bông. Trước mặt, sườn bên kia trải xuống một vùng đồi trọc màu vàng đất, lác đác bụi gai, trời trong veo không một gợn mây. Một người đứng giữa, dang hai tay, một tay chỉ về phía mây, một tay chỉ về phía nắng, cười bảo: cùng một cơn gió đấy, nó để lại hết nước ở bên này rồi mới sang bên kia.

Đó chính là bóng mưa. Gió ẩm từ biển gặp núi phải leo lên, nguội đi, đổ mưa ở sườn đón gió. Khi vượt qua đỉnh và đổ xuống sườn bên kia, gió đã khô, lại nóng lên khi xuống thấp, càng hút thêm hơi ẩm. Khi dãy núi đủ cao và đủ dài, vùng đất phía sau nó trở thành sa mạc. Nhiều sa mạc ở châu Mỹ và châu Á thành hình như vậy. Và vì núi được nâng lên qua hàng triệu năm, sa mạc bóng mưa cũng lớn dần theo nhịp núi lớn lên: một dãy núi mọc cao hơn là một vùng đất phía sau khô hơn.

Hiểu lầm phổ biến và điều khoa học biết

Hiểu lầm: sa mạc lúc nào cũng nóng. Nhiều sa mạc trong lục địa có mùa đông lạnh buốt, có tuyết. Ngay cả sa mạc nóng thì đêm cũng có thể lạnh bất ngờ, vì không khí khô và trời không mây không giữ được hơi ấm ban ngày, nhiệt thoát thẳng lên trời như hơi nóng thoát khỏi nồi mở vung.

Hiểu lầm: sa mạc là nơi không có sự sống. Sa mạc có rất nhiều loài cây, côn trùng, bò sát, chim, thú nhỏ thích nghi tài tình: cây trữ nước trong thân, hạt nằm chờ nhiều năm cho tới trận mưa hiếm hoi, thú nhỏ ngủ ngày đi kiếm ăn đêm. Sau một cơn mưa lớn, có sa mạc bừng nở hoa chỉ trong ít ngày.

Hiểu lầm: sa mạc lúc nào cũng là sa mạc. Khí hậu đổi thì sa mạc cũng co giãn. Nhiều bằng chứng cho thấy vùng Sahara ngày nay từng là đồng cỏ có hồ, sông, có voi, hươu cao cổ và hà mã trong khoảng từ hơn một vạn năm tới vài nghìn năm trước. Người cổ còn để lại tranh vẽ các con thú ấy trên vách đá ở những nơi giờ chỉ còn cát sỏi. Lời giải thích được nhiều nhà khoa học ủng hộ là thay đổi nhỏ trong quỹ đạo Trái Đất làm gió mùa ẩm đi sâu hơn vào lục địa, rồi rút lui.

Hiểu lầm: hoang mạc hoá nghĩa là sa mạc đang lan ra như sóng. Hoang mạc hoá chủ yếu là đất ở vùng khô và bán khô bị thoái hoá: mất cây, mất lớp đất mặt, giữ nước kém đi, do khí hậu và do cách con người khai thác. Nó diễn ra thành từng mảng, ở cả những nơi cách xa sa mạc lớn.

Sa mạc thành hình qua bao lâu

Một sa mạc lớn cần nhiều thứ trùng hợp: một vùng lục địa trôi tới đúng vành đai khô, một dãy núi mọc lên chắn gió ẩm, một dòng biển lạnh chảy ven bờ. Mảng kiến tạo dịch chuyển chỉ vài xăng-ti-mét mỗi năm, núi nâng lên rất chậm, nên điều kiện cho sa mạc hình thành cũng tích tụ qua hàng triệu năm. Có những vùng ngày nay khô cằn mà lớp đá dưới chân cho thấy xưa kia là biển nông hay rừng ẩm, vì khi đó vùng đất ấy nằm ở vĩ độ khác.

Bên trên cái nền chậm rãi ấy là những nhịp nhanh hơn: các pha băng và gian băng, các lần gió mùa mạnh lên rồi yếu đi, làm sa mạc lúc co lúc giãn trong vài nghìn năm. Tuổi chính xác của nhiều sa mạc lớn, kể cả Sahara, vẫn đang được các nhà khoa học tranh luận, vì nó phụ thuộc vào việc ta gọi "bắt đầu khô" là từ lúc nào.

Cát, cồn cát, nấm đá và mặt sỏi là những thứ đến sau, khi khí hậu khô đã đủ lâu để cây cỏ thưa đi, đất trơ ra và gió bắt đầu làm việc. Những dạng địa hình ấy được kể ở các mục khác trong danh mục này.

Việt Nam có sa mạc không?

Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, có bờ biển dài, phần lớn các vùng nhận lượng mưa dồi dào mỗi năm, nên không có sa mạc thật. Tuy vậy nước ta có một vùng khô hạn nhất là dải ven biển cực Nam Trung Bộ. Lời giải thích phổ biến chính là câu chuyện bóng mưa: địa hình núi phía tây và phía bắc che chắn khiến cả gió mùa mùa hè lẫn gió mùa mùa đông đều đã đổ phần lớn mưa ở nơi khác trước khi tới, trong khi bờ biển chạy theo hướng gần song song với gió nên ít đón được mưa.

Ở đó có những đồi cát, bãi đá khô, cây xương rồng và cây bụi chịu hạn, gợi cảnh bán hoang mạc. Nhưng cảnh ấy không có nghĩa là sa mạc đang hình thành ở đây theo kiểu Sahara. Câu chuyện của nó là bóng mưa cộng với gió mạnh và đất cát ven biển, thứ được kể ở mục cồn cát. Còn với nhiều vùng đồi núi khác, nguy cơ đáng lo hơn là đất bị thoái hoá khi mất rừng, một dạng hoang mạc hoá có thể phòng tránh bằng cách giữ lớp phủ xanh. Hiểu sa mạc hình thành thế nào giúp ta thấy rõ ranh giới giữa điều khí hậu và địa hình quyết định, và điều con người còn giữ được trong tay.

Câu hỏi thường gặp

Sa mạc được định nghĩa thế nào?

Sa mạc là vùng có lượng mưa rất ít, thường dưới khoảng 250 mi-li-mét mỗi năm, và lượng nước bốc hơi lớn hơn lượng mưa rơi xuống. Định nghĩa dựa vào độ khô chứ không dựa vào cát hay nhiệt độ, nên có cả sa mạc lạnh và sa mạc phủ băng.

Vì sao Nam Cực được gọi là sa mạc?

Không khí ở Nam Cực rất lạnh nên giữ được rất ít hơi nước, lượng tuyết rơi mỗi năm ở vùng trung tâm cực kỳ ít. Theo định nghĩa dựa vào lượng mưa tuyết, Nam Cực là sa mạc lớn nhất thế giới, dù phủ băng dày vài nghìn mét.

Bóng mưa là gì?

Bóng mưa là vùng khô nằm sau một dãy núi so với hướng gió ẩm. Gió ẩm leo lên sườn đón gió, nguội đi và đổ mưa; khi vượt qua đỉnh và xuống sườn bên kia, gió đã khô và nóng lên, nên vùng đất phía sau ít mưa, có thể thành sa mạc.

Sahara có phải lúc nào cũng là sa mạc không?

Không. Nhiều bằng chứng như trầm tích hồ, hoá thạch và tranh vẽ trên đá cho thấy Sahara từng xanh hơn, có hồ và động vật lớn trong khoảng từ hơn một vạn năm tới vài nghìn năm trước. Nguyên nhân được nhiều nhà khoa học ủng hộ là thay đổi quỹ đạo Trái Đất làm gió mùa đổi đường.

Vì sao đêm ở sa mạc lại lạnh?

Không khí sa mạc khô và trời thường không mây, nên hơi nóng tích trong mặt đất ban ngày thoát lên không gian rất nhanh sau khi mặt trời lặn. Thiếu hơi nước và mây giữ nhiệt, nhiệt độ có thể tụt rất sâu trong một đêm.

Việt Nam có nơi nào giống sa mạc không?

Việt Nam không có sa mạc thật. Dải ven biển cực Nam Trung Bộ là vùng khô hạn nhất nước, có đồi cát, bãi đá và cây chịu hạn gợi cảnh bán hoang mạc. Vùng này khô chủ yếu vì được núi che chắn khỏi gió ẩm, kết hợp đất cát và gió mạnh ven biển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138