Nấm đá hình thành khi một tảng đá đứng giữa vùng khô, gió nhiều, bị phần chân sát mặt đất mòn nhanh hơn phần đỉnh: cát do gió hất lên chỉ bay thấp, liên tục quất vào chân đá như giấy nhám, trong khi hơi ẩm và muối đọng ở chân đá làm nó rã thêm, còn phần mũ phía trên thường là lớp đá cứng hơn nên đứng lại. Theo thời gian, chân đá thắt lại như cuống nấm, đỉnh xoè ra như chiếc mũ.
Đó là kiểu điêu khắc chậm nhất mà bạn có thể tưởng tượng, đo bằng hàng nghìn năm. Nhưng không phải tảng đá hình nấm nào cũng do gió tạc, và không phải mọi tác phẩm của gió đều có dáng nấm. Mục từ này lần theo người thợ gió: nó làm được gì, không làm được gì, và vì sao một tảng đá chân nhỏ đỉnh to vẫn đứng vững qua bao mùa bão cát.
Người thợ gió cần có cát mới làm việc được
Gió thổi không chẳng mài được đá; bạn có thể đứng cả đời trước quạt máy mà da vẫn nguyên. Sức mài nằm ở những hạt cát gió mang theo. Ở vùng khô, mặt đất ít cây, cát rời dễ bị gió nhặt lên. Như đã kể ở mục về cồn cát, hạt cát không bay bổng trên cao mà nảy cóc sát mặt đất, phần lớn chỉ trong khoảng thấp hơn đầu gối người lớn.
Vì vậy lực mài mạnh nhất tập trung ở phần chân tảng đá. Ai từng đi qua một bãi cát lúc gió to đều nhớ cảm giác cát quất rát bắp chân trong khi mặt vẫn không sao. Tảng đá cũng chịu đúng như thế, chỉ là kéo dài qua hàng nghìn năm. Phần chân bị mài nhẵn, khoét lõm, trong khi phần trên cao ít bị cát chạm tới.
Người thợ gió cũng làm việc có hướng. Phía đón gió chính bị mài mạnh hơn, nên nhiều nấm đá có cuống lệch, khoét sâu hơn ở một bên. Nhìn chân nấm đá, người quen nghề có thể đoán gió ở đó chủ yếu thổi từ phía nào, giống như đọc độ mòn của đế giày để biết người đi giày hay nghiêng chân bên nào.
Không chỉ có gió: muối, sương đêm và lớp đá cứng
Các nhà địa chất ngày nay cho rằng gió mang cát không phải người thợ duy nhất. Ở sa mạc, đêm lạnh, sương và hơi ẩm từ đất đọng lại ở chân đá nhiều hơn ở đỉnh. Nước ấy mang theo muối hoà tan, ngấm vào các kẽ nhỏ của đá, khi khô đi muối kết tinh lại, nở ra và bẻ vụn từng hạt khoáng. Chân đá vì thế rã mủn dần từ bên trong, rồi gió chỉ việc thổi bay phần vụn ra. Ở nhiều nấm đá, hai quá trình này cộng lại với nhau, khó nói phần nào nhiều hơn.
Yếu tố thứ ba là bản thân tảng đá. Nhiều nấm đá đẹp nhất là đá trầm tích xếp lớp, lớp trên cứng, gắn kết chặt, lớp dưới mềm và bở hơn. Khi mọi tác nhân cùng tấn công, lớp mềm bên dưới lùi vào nhanh hơn, lớp cứng bên trên đứng lại thành mũ. Điều này giống chiếc bánh nhiều tầng để ngoài trời mưa: tầng kem mềm chảy trước, tầng bánh quy cứng phía trên còn nguyên.
Vì thế khi gặp một tảng đá hình nấm, đừng vội kết luận chỉ có gió. Ở bờ biển, sóng khoét chân vách đá cũng tạo dáng nấm; ở vùng núi đá vôi, nước hoà tan chân đá tạo ra những khe hàm ếch. Cùng một hình dáng, nhiều người thợ khác nhau.
Những tác phẩm khác của gió
Nấm đá chỉ là một trong nhiều dạng địa hình gió tạo nên ở vùng khô. Mỗi dạng kể một cách gió làm việc.
| Dạng địa hình | Hình thành ra sao | Nhận ra bằng gì |
|---|---|---|
| Đá gió mài | viên cuội nằm trên mặt đất bị cát mài phẳng một hoặc vài mặt | viên đá có mặt phẳng bóng, cạnh sắc như được cắt, bề mặt có khi lấm tấm rỗ nhỏ |
| Luống đá gió tạc | gió thổi một hướng ổn định cắt đá mềm thành những luống dài song song | gò đá thuôn dài như thân thuyền úp ngược, đầu đón gió tròn, đuôi thon |
| Hố gió thổi | gió cuốn dần lớp cát bụi rời khỏi một vùng đất trống | chỗ trũng rộng, nông giữa đồng bằng khô |
| Mặt sỏi sa mạc | gió thổi bay bớt hạt mịn, mưa và bụi lắng sắp lại mặt đất, để lại sỏi nằm khít nhau như lát gạch | mặt đất phủ kín sỏi nhỏ xếp sát, phía dưới vẫn là đất cát mịn |
| Nấm đá | cát mài, muối và hơi ẩm làm chân đá mòn nhanh hơn đỉnh | mũ đá rộng trên cuống hẹp, chân khoét lõm |
Mặt sỏi sa mạc là một tấm áo giáp tự nhiên: khi hạt mịn đã bị thổi đi hết, lớp sỏi ở lại che chở phần đất bên dưới khỏi gió. Bánh xe và bước chân phá vỡ lớp áo ấy chỉ trong một lần đi qua, nhưng tự nhiên phải mất rất lâu mới lát lại được.
Hiểu lầm và điều khoa học biết
Hiểu lầm: vòm đá và cổng đá sa mạc là do gió khoét. Phần lớn vòm đá lớn hình thành chủ yếu nhờ nước thấm vào khe nứt, băng giá đêm đông làm nứt vỡ và trọng lực làm các mảng đá rơi ra. Gió chỉ góp phần dọn những mảnh vụn và đánh bóng thêm. Gió nổi tiếng hơn thực tế.
Hiểu lầm: nấm đá sắp đổ vì cuống quá nhỏ. Đá rất nặng nhưng cũng rất chịu nén, một cuống đá khá mảnh vẫn đỡ được mũ đá lớn trong thời gian rất dài. Tất nhiên cuối cùng cuống sẽ mòn tới lúc gãy và mũ đá rơi xuống, rồi chính khối đá rơi ấy lại bắt đầu bị mài. Ta chỉ đang nhìn thấy một khoảnh khắc trong vòng đời rất dài.
Hiểu lầm: gió là thợ tạc chính của sa mạc. Kỳ lạ là ở nhiều sa mạc, nước mới là người tạc địa hình mạnh nhất. Mưa hiếm nhưng khi đổ xuống thường rất dữ, ít cây giữ đất nên lũ quét khoét mạnh các khe rãnh. Gió giỏi việc chuyển cát bụi và mài bóng bề mặt hơn là đào sâu.
Mất bao lâu, và nấm đá còn đổi khác thế nào
Không có đồng hồ chung cho mọi nấm đá. Một tảng đá cát bở ở nơi gió mạnh, cát nhiều có thể bị khoét chân thấy rõ qua vài nghìn năm. Một tảng đá cứng ở nơi ít cát có thể đứng gần như nguyên vẹn lâu hơn rất nhiều. Điều chắc chắn là quá trình chậm tới mức trong một đời người, ta hầu như không thấy nó đổi khác bằng mắt thường. Để hình dung: nếu tua lại mười nghìn năm đời một nấm đá thành bộ phim dài hai tiếng, thì cả đời một người chỉ chiếm chưa tới một phút.
Nhưng chậm không có nghĩa là đứng yên. Mỗi trận gió cát bóc đi vài hạt, mỗi đêm sương đọng thêm chút muối vào khe. Đến một ngày, cuống đá không còn đỡ nổi, mũ đá rơi xuống. Khối đá rơi nằm trên mặt đất lại trở thành vật cản, gió dồn cát quanh nó, và một vòng điêu khắc mới bắt đầu. Ở những bãi đá có nhiều nấm đá, người tinh ý có thể thấy đủ mọi chặng cạnh nhau: tảng mới bị khoét nhẹ, tảng có cuống thắt rõ, tảng đã gãy cuống, và những mũ đá nằm lăn lóc.
Vì thế một bãi nấm đá giống như một cuốn album gia đình bày trên mặt đất: mỗi tảng là một tuổi khác nhau của cùng một câu chuyện.
Gặp nấm đá và đá gió tạc ở đâu
Nấm đá do gió mài hay gặp nhất ở các vùng khô hạn và bán khô hạn có đá trầm tích xếp lớp, như nhiều sa mạc ở Bắc Phi, Trung Đông, Trung Á, tây nam nước Mỹ hay vùng khô của Úc. Luống đá gió tạc lớn nhất nằm ở những vùng sa mạc gió thổi rất đều một hướng, có nơi trải dài hàng chục cây số, nhìn từ trên cao như cả một hạm đội thuyền úp ngược. Đá gió mài thì có thể nhặt thấy ở nhiều bãi sỏi vùng khô, kể cả ở những vùng đất lạnh khô gần các khối băng.
Ở những nơi không có sa mạc, như phần lớn đất nước ta, gió vẫn tạc đá nhưng nhẹ tay hơn nhiều, vì mưa nhiều, cây phủ kín, cát ít khi khô rời để gió nhặt. Những đường nét trên đá ở vùng nhiệt đới ẩm chủ yếu là tác phẩm của nước: nước mưa hoà tan đá vôi, nước chảy khoét khe, sóng đánh vào vách biển. Hiểu được điều đó, bạn sẽ không còn ngạc nhiên vì sao những tảng đá dáng nấm ở bờ biển hay vùng đá vôi nước ta có bề mặt khác hẳn nấm đá sa mạc: một bên bóng nhẵn vì cát, một bên lỗ chỗ, sắc cạnh vì nước.
Một buổi sáng đứng dưới chiếc nấm khổng lồ
Cả nhà dừng xe ở bãi đỗ của một khu bảo tồn vùng khô, đi bộ theo lối đánh dấu ra một bãi đá. Nắng sớm nhuộm cam những khối đá cát, và giữa chúng là một tảng cao gấp đôi người lớn, mũ đá xoè rộng trên chiếc cuống thắt lại. Cô con gái đứng cách một đoạn, nghiêng đầu hỏi: sao nó không đổ? Người mẹ ngồi xổm, chỉ vào chân cuống đá nhẵn bóng, rồi chỉ những hạt cát đang lăn tăn quanh giày, bảo: bao nhiêu nghìn năm nay, cát chỉ cắn được tới đây thôi.
Câu hỏi của cô bé là câu hỏi đúng. Nấm đá sẽ đổ, nhưng không phải hôm nay, và không ai đoán được chính xác lúc nào. Vì thế ở những nơi có nấm đá và cột đá cho khách xem, lối đi thường giữ khoảng cách, cấm trèo lên. Leo lên mũ đá vừa nguy hiểm cho người, vừa làm vỡ những mảng đá vốn đã mỏng manh. Không khắc tên, không vẽ lên đá; một vết khắc có thể còn đó lâu hơn nhiều đời người. Ở vùng khô nóng, đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn, mang đủ nước, che nắng, và nghe theo hướng dẫn của ban quản lý khi có gió lớn hay bão cát.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nấm đá có chân nhỏ đỉnh to?
Cát do gió mang chủ yếu bay sát mặt đất nên mài mạnh vào phần chân đá. Hơi ẩm và muối đọng ở chân đá cũng làm đá rã nhanh hơn. Nhiều nấm đá còn có lớp đá cứng ở trên và lớp mềm ở dưới, nên phần chân mòn nhanh còn phần mũ đứng lại.
Ở Việt Nam có nấm đá do gió tạc không?
Việt Nam không có sa mạc thật nên dạng nấm đá do gió mang cát mài kiểu sa mạc không phổ biến. Những khối đá có dáng nấm ở nước ta, như ở bờ biển hay vùng núi đá vôi, thường do sóng biển hoặc nước hoà tan khoét chân đá tạo nên.
Đá gió mài là gì?
Đó là những viên đá hay cuội nằm trên mặt đất vùng khô bị cát gió mài phẳng một hoặc vài mặt, tạo cạnh sắc như được cắt gọt. Khi gió đổi hướng hoặc viên đá bị lật, mặt mới được mài thêm, nên có viên mang nhiều mặt phẳng.
Gió có tạo ra được vòm đá không?
Gió góp phần nhỏ. Phần lớn vòm đá hình thành do nước thấm vào khe nứt, băng giá làm nứt vỡ và trọng lực làm các mảng đá rơi ra, để lại khung đá hình vòm. Gió chủ yếu thổi sạch mảnh vụn và mài nhẵn bề mặt.
Một nấm đá mất bao lâu để hình thành?
Thường cần hàng nghìn năm trở lên, tuỳ độ cứng của đá, sức gió, lượng cát và độ ẩm. Không có con số chung, vì mỗi tảng đá có thành phần và hoàn cảnh khác nhau.
Có nên trèo lên nấm đá để chụp ảnh?
Không nên. Mũ đá và cuống đá có thể đã nứt bên trong, trèo lên dễ gây ngã hoặc làm vỡ đá. Nhiều nơi cấm trèo để bảo vệ cảnh quan; hãy chụp ảnh từ lối đi và giữ khoảng cách theo hướng dẫn.