HinhThanh.comHình Thành
Băng hà, gió và cát

Đất hoàng thổ là gì: bụi gió phủ lớp này lên lớp khác thành cao nguyên vàng

Hoàng thổ là đất bụi mịn màu vàng do gió chở từ sa mạc và bãi bồi sông băng tới, phủ dần thành lớp dày. Vì sao nó màu mỡ mà dễ lở, và kể gì về khí hậu xưa.

Deep loess gully with vertical yellow-brown walls showing faint alternating bands, terraced fields on the plateau rim above, a small figure on the path far below, hazy afternoon light

Đất hoàng thổ là lớp đất bụi mịn màu vàng nhạt do gió chở từ những vùng khô trơ trụi, sa mạc và bãi bồi trước các sông băng, tới thả xuống phủ dần lên mặt đất, năm này chồng lên năm khác, cho tới khi dày hàng chục, có nơi hàng trăm mét. Nếu bụi đọng trên mặt tủ nhà bạn sau một tuần là một lớp mỏng không thấy, thì hoàng thổ là bụi đọng suốt hàng chục nghìn đến hàng triệu năm.

Chữ "hoàng thổ" nghĩa là đất vàng. Nó làm nên những cao nguyên vàng khổng lồ ở phía bắc Trung Quốc, những vùng đất trồng trọt màu mỡ ở Đông Âu, Trung Âu và giữa nước Mỹ. Nó cũng là một cuốn nhật ký khí hậu dày đặc, ghi lại từng lần Trái Đất lạnh đi, gió mạnh lên, và ấm lại. Câu chuyện của hoàng thổ bắt đầu từ chỗ không ngờ nhất: những dòng sông băng đang nghiền đá.

Từ hòn đá vỡ tới cao nguyên vàng

Hành trình của một hạt hoàng thổ đi qua nhiều người thợ khác nhau, mỗi người một chặng.

ChặngChuyện gì xảy raMất bao lâu (khoảng)Dấu vết còn thấy
Nghiền đásông băng mài đá nền thành bột; ở sa mạc, đá nứt vỡ vì nóng lạnh, cát va nhau mòn thành bụiliên tục qua hàng nghìn nămnước sông băng đục sữa, sa mạc nhiều bụi
Phơi khôbột đá lắng trên bãi bồi trước mũi băng, lòng hồ khô, sông cạn; mùa khô bề mặt trơ ratheo mùabãi bồi rộng, xám nhạt, không cây
Gió nhặt lêngió mạnh cuốn bụi lên cao thành mây bụi, chở đi hàng trăm tới hàng nghìn cây sốvài giờ đến vài ngày mỗi đợtnhững trận bão bụi, trời vàng đục
Thả xuốnggió yếu đi khi gặp núi, gặp vùng có cây cỏ, bụi rơi xuống và được cỏ giữ lạimỗi năm một lớp rất mỏnglớp đất mịn vàng không có sỏi
Chồng lớphàng nghìn đợt bụi chồng lên nhau, xen những thời kỳ ấm đất được cây cỏ biến thành lớp đất sẫmhàng chục nghìn đến hàng triệu nămvách đất vàng có các băng sẫm màu xen kẽ

Thứ tạo ra hoàng thổ vì thế là sự cộng tác giữa băng và gió, hoặc giữa sa mạc và gió. Ở châu Âu và Bắc Mỹ, phần lớn bụi đến từ bột đá của các lớp băng cổ. Ở phía bắc Trung Quốc, phần lớn bụi được thổi tới từ các sa mạc và vùng khô ở phía tây bắc.

Vì sao hạt hoàng thổ lại có cỡ đều như vậy

Bốc một nắm hoàng thổ khô, bạn sẽ thấy nó mịn như bột nhưng sờ hơi ram ráp, không dính bết như đất sét. Lý do nằm ở cách gió chọn hàng. Hạt cát to quá nặng, chỉ nảy cóc sát mặt đất và dồn lại thành cồn cát gần nguồn. Hạt sét quá nhỏ và dính vào nhau, khó bị nhặt lên, hoặc khi đã bay thì bay đi rất xa. Ở giữa là cỡ hạt bụi, gọi là bột, đủ nhẹ để gió mạnh cuốn lên cao và chở đi xa, đủ nặng để rơi xuống khi gió yếu đi.

Gió vì thế như một cái sàng khổng lồ: gần nguồn là biển cát, xa hơn là vùng hoàng thổ dày, xa nữa là lớp bụi mỏng dần. Ở phía bắc Trung Quốc, người ta thấy rõ trật tự ấy trên bản đồ: sa mạc, rồi dải chuyển tiếp, rồi cao nguyên hoàng thổ, hạt mịn dần theo hướng gió.

Một đặc điểm kỳ lạ nữa: hoàng thổ có rất nhiều lỗ nhỏ li ti và thường chứa chút vôi gắn các hạt với nhau. Khi khô, nó đủ chắc để đứng thành vách dựng đứng cao hàng chục mét, đào vào được mà không sụp. Khi ngấm nước nhiều, chất gắn kết yếu đi, cả mảng có thể sụt xuống bất ngờ. Hoàng thổ vì thế vừa vững vừa mong manh, tuỳ trời nắng hay mưa.

Nếu soi hạt hoàng thổ dưới kính hiển vi, phần lớn là những mảnh thạch anh nhỏ xíu, góc cạnh, xen chút đá vôi, mica và các khoáng vật khác. Hạt còn sắc cạnh là dấu hiệu chúng được nghiền ra chứ không bị nước mài tròn lâu ngày. Chính thành phần trộn lẫn nhiều loại đá ấy là lý do đất vàng giàu khoáng chất cho cây trồng. Mỗi nắm đất vàng, theo một nghĩa nào đó, là một bộ sưu tập thu nhỏ của những dãy núi ở rất xa, được gió gom về một chỗ.

Một buổi chiều trong khe hoàng thổ

Con đường đất dẫn xuống một khe sâu giữa cao nguyên. Hai bên là vách đất vàng dựng đứng cao hơn mấy tầng nhà, bên trên là những thửa ruộng bậc thang cắt vào sườn. Một cô giáo dừng lại cách vách vài bước, chỉ cho nhóm học trò những dải màu chạy ngang trên vách: phần lớn là vàng nhạt, nhưng cứ một đoạn lại có một băng nâu đỏ sẫm hơn, dày từ một gang tay tới cả mét. Cô bảo: mỗi dải vàng là một thời kỳ trời lạnh và gió bụi, mỗi dải nâu là một thời kỳ ấm, cây cỏ mọc lên và biến bụi thành đất. Các em đang nhìn vào những trang lịch của Trái Đất.

Những dải nâu ấy gọi là đất cổ bị vùi. Khi khí hậu ấm và ẩm, bụi đổ xuống ít hơn, cây cỏ phủ kín, rễ và lá mục biến lớp mặt thành đất sẫm màu. Khi khí hậu lạnh và khô trở lại, gió bụi mạnh lên, phủ một lớp hoàng thổ mới lên trên, vùi lớp đất cũ xuống. Lặp lại qua các pha băng và gian băng, vách hoàng thổ trở thành một cuốn sổ sọc vàng nâu.

Điều làm các nhà khoa học tin vào cuốn sổ này là nó khớp với những nguồn ghi chép độc lập khác, như lõi trầm tích dưới đáy đại dương và lõi băng. Một vách đất trên đất liền và một ống bùn khoan lên từ đáy biển xa hàng nghìn cây số cùng kể một nhịp lạnh ấm giống nhau.

Màu mỡ mà dễ lở: hai mặt của đất vàng

Đất trồng trọt rất tốt. Hoàng thổ tơi, thoáng, giữ ẩm vừa phải, giàu khoáng chất chưa bị rửa trôi, rễ cây đâm sâu dễ dàng. Nhiều vựa lúa mì và ngô lớn trên thế giới nằm trên đất hoàng thổ, và những cộng đồng nông nghiệp rất sớm ở phía bắc Trung Quốc đã sống trên chính loại đất này.

Nhà đào vào vách đất. Vì hoàng thổ khô đủ chắc để đào mà không cần chống, người dân nhiều nơi trên cao nguyên hoàng thổ từ lâu đã đào nhà hang vào vách: mát về mùa hè, ấm về mùa đông. Đó là cách sống khéo léo, thích nghi với chính tính chất của đất.

Xói mòn rất mạnh. Khi lớp cỏ cây bị mất, mưa rào đổ xuống đất vàng tơi xốp sẽ cuốn đi cực nhanh, khoét những rãnh sâu chằng chịt như vết nứt trên chiếc bánh nướng. Lượng bùn cát khổng lồ ấy đổ vào sông, khiến dòng sông lớn chảy qua cao nguyên hoàng thổ có màu vàng đục và được gọi bằng chính màu của nó: Hoàng Hà, sông Vàng.

Sụt lở khi ngấm nước. Vách hoàng thổ có thể đứng vững nhiều năm rồi sụp đột ngột sau mưa lớn kéo dài. Ở những vùng có đất vàng, người dân và khách đi qua cần tránh đứng sát chân vách sau mưa, đi theo đường được phép và nghe theo cảnh báo sạt lở của chính quyền địa phương.

Hiểu lầm hay gặp về hoàng thổ

Vài điều nghe qua có vẻ hợp lý nhưng không đúng:

  • Hoàng thổ là phù sa sông. Phù sa do nước chở và xếp lớp; hoàng thổ do gió chở, không có sỏi, không có lớp xiên của dòng chảy. Ngược lại, sông chảy qua vùng hoàng thổ mới lấy đất ấy làm phù sa.
  • Đất vàng nào cũng là hoàng thổ. Nhiều loại đất có màu vàng hay đỏ vì sắt bị gỉ khi đá phong hoá tại chỗ, như phần lớn đất đồi ở Việt Nam. Hoàng thổ thì phải là bụi được gió chở tới từ nơi khác.
  • Hoàng thổ chỉ có ở Trung Quốc. Có hoàng thổ ở Đông Âu, Trung Âu, vùng giữa nước Mỹ, Nam Mỹ và Trung Á. Cao nguyên ở phía bắc Trung Quốc chỉ là nơi dày và rộng nổi bật nhất.
  • Bụi gió chỉ là chuyện xưa. Ngày nay bụi từ các sa mạc vẫn bay qua lục địa và đại dương, có đợt bay rất xa, rơi xuống rừng và biển ở phía bên kia địa cầu, mang theo khoáng chất nuôi cây cỏ và sinh vật biển.

Việt Nam không có lớp hoàng thổ đáng kể. Khí hậu ẩm, cây phủ kín và mưa nhiều khiến bụi gió khó tích tụ thành lớp dày; đất đồi ở nước ta chủ yếu hình thành tại chỗ từ đá bị phong hoá, câu chuyện ấy nằm ở mục Đá và khoáng vật.

Hoàng thổ hôm nay còn đang thay đổi thế nào

Ở những vùng cao nguyên hoàng thổ, cuộc giằng co giữa xói mòn và bồi đắp vẫn tiếp diễn hằng năm. Mưa mùa hè khoét rãnh mới, bụi mùa xuân phủ lớp mỏng mới. Con người có thể làm nghiêng cán cân: khi phá cỏ cây, đất trôi đi nhanh hơn rất nhiều so với lượng bụi đổ xuống; khi làm ruộng bậc thang, trồng lại cỏ cây trên sườn, đất được giữ lại và dòng sông bớt đục. Nhiều nơi đã thấy rõ sự khác biệt sau vài chục năm trồng lại thảm xanh.

Về thang thời gian địa chất, cao nguyên hoàng thổ là một công trình còn dang dở. Nếu khí hậu lại bước vào một pha băng, gió bụi sẽ mạnh lên và lớp vàng mới sẽ phủ lên các lớp nâu hiện nay. Những người nghiên cứu khí hậu tương lai, nếu có, sẽ đọc thời đại của chúng ta như một dải đất sẫm mỏng kẹp giữa hai lớp bụi vàng. Một vách đất vàng ven đường, nhìn kỹ, là cả lịch sử băng hà gần đây được viết bằng bụi.

Câu hỏi thường gặp

Hoàng thổ khác phù sa ở điểm nào?

Phù sa do nước sông chở và lắng xuống nên thường xếp lớp, có thể lẫn cát sỏi. Hoàng thổ do gió chở nên hạt rất đều cỡ bụi, không có sỏi, ít thấy lớp rõ ràng. Khi sông chảy qua vùng hoàng thổ, nó cuốn đất này đi và biến thành phù sa.

Vì sao sông Hoàng Hà có màu vàng?

Dòng sông chảy qua cao nguyên hoàng thổ, nơi đất vàng tơi xốp bị mưa xói mòn rất mạnh. Lượng bùn đất khổng lồ đổ vào làm nước sông vàng đục, và người ta đặt tên sông theo chính màu nước ấy.

Hoàng thổ liên quan gì tới kỷ băng hà?

Trong các pha băng, sông băng nghiền đá thành bột mịn, khí hậu khô và gió mạnh hơn, nên gió nhặt nhiều bụi từ bãi bồi và sa mạc thả xuống thành hoàng thổ. Các lớp hoàng thổ xen đất cổ vì vậy ghi lại nhịp lạnh ấm của các pha băng và gian băng.

Vì sao vách hoàng thổ đứng thẳng được mà vẫn dễ sụp?

Hạt hoàng thổ được gắn với nhau bằng chút vôi và cấu trúc nhiều lỗ nhỏ, khi khô đủ chắc để đứng thành vách dựng. Khi ngấm nhiều nước sau mưa lớn, chất gắn kết yếu đi và cả mảng vách có thể sụt bất ngờ.

Việt Nam có đất hoàng thổ không?

Việt Nam không có lớp hoàng thổ đáng kể. Khí hậu ẩm, nhiều mưa và cây phủ kín khiến bụi gió khó tích thành lớp dày. Đất đồi màu vàng đỏ ở nước ta chủ yếu do đá phong hoá tại chỗ, không phải bụi gió chở tới.

Bụi sa mạc ngày nay có bay xa không?

Có. Những trận gió mạnh vẫn cuốn bụi từ các sa mạc lớn lên cao, chở qua lục địa và đại dương, có khi tới tận phía bên kia địa cầu. Bụi ấy mang khoáng chất rơi xuống rừng và biển, góp phần nuôi cây cỏ và sinh vật nhỏ trong nước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138