HinhThanh.comHình Thành
Băng hà, gió và cát

Cồn cát hình thành như thế nào: gió, hạt cát và những đồi cát biết đi

Cồn cát hình thành khi gió đủ mạnh lăn và hất cát đi rồi dồn lại sau một vật cản. Vì sao cồn cát có sườn thoải sườn dốc, biết di chuyển, và dải cát ven biển miền Trung.

Crescent-shaped sand dunes with sharp crests casting long shadows, ripples across their windward slopes, wind lifting fine sand from the ridge, wide view at late afternoon

Cồn cát hình thành khi gió đủ mạnh hất những hạt cát khô nảy đi từng bước ngắn sát mặt đất, rồi gặp một chỗ khuất gió, một bụi cây hay một hòn đá, thì chậm lại và thả cát xuống thành đống; đống cát ấy lại làm vật cản cho đợt cát sau, lớn dần thành cồn. Nó giống như bụi trong nhà tụ dần ở góc tường khuất quạt: không ai đắp, chỉ cần dòng khí và một chỗ dừng.

Khi đã lớn, cồn cát không đứng yên. Gió lấy cát ở sườn đón gió, đổ sang sườn khuất gió, nên cả cồn bò dần theo chiều gió như một con sâu đo. Từ một vạt cát ven biển miền Trung tới những biển cát mênh mông trong sa mạc, quy luật này giống nhau. Dưới đây là những hiểu lầm hay gặp, cách đọc dáng một cồn cát và câu chuyện cát bay ở bờ biển nước ta.

Hiểu lầm phổ biến và điều khoa học biết

Hiểu lầm: gió thổi cát bay lơ lửng trên trời rồi rơi xuống thành cồn. Hạt cát nặng hơn bụi nhiều. Phần lớn cát di chuyển bằng cách nảy cóc: gió nhấc hạt lên một chút, hạt bay một đường cong ngắn rồi đập xuống, làm bắn tung các hạt khác. Lớp cát chuyển động ấy chỉ cao sát mặt đất, thường dưới tầm đầu gối người lớn. Bụi mịn mới bay cao và đi xa hàng nghìn cây số.

Hiểu lầm: sa mạc nào cũng là biển cát. Phần lớn diện tích các sa mạc trên thế giới là nền đá trơ, sỏi đá phẳng hoặc núi khô. Những biển cát mênh mông như trong phim chỉ chiếm một phần, nằm ở nơi gió dồn cát tụ lại.

Hiểu lầm: cồn cát chỉ có ở sa mạc. Bất cứ nơi nào có nhiều cát khô, gió thổi mạnh và ít cây giữ đất đều có thể có cồn cát: bờ biển, bờ hồ lớn, bãi sông mùa cạn, vùng băng vừa rút. Dải cồn cát ven biển miền Trung Việt Nam là một ví dụ ngay bên cạnh.

Hiểu lầm: cồn cát nằm yên mãi một chỗ. Cồn cát trơ trọi, không có cây, luôn di chuyển theo hướng gió chính. Cồn nhỏ đi nhanh hơn cồn lớn vì có ít cát phải chuyển. Chỉ khi cây cỏ bám rễ, cồn mới bị "neo" lại.

Hiểu lầm: cát hát là chuyện hoang đường. Ở một số cồn cát khô, khi một mảng cát lớn trượt xuống sườn dốc, các hạt cọ vào nhau đồng bộ và phát ra tiếng ù trầm như tiếng máy bay xa. Hiện tượng này có thật và đã được ghi âm, dù cơ chế chi tiết vẫn còn được nghiên cứu.

Vì sao một cồn cát có sườn thoải và sườn dốc

Nhìn nghiêng, một cồn cát điển hình giống chiếc nêm: sườn đón gió dài, thoải, mặt cát nén chặt và gợn những vệt sóng nhỏ; sườn khuất gió ngắn, dốc, cát tơi xốp. Ở sườn đón gió, gió đẩy cát nảy cóc dần lên tới đỉnh. Qua khỏi đỉnh, gió đột ngột mất sức vì bị khuất, cát rơi xuống chân sườn bên kia, chất cao dần như đổ gạo vào một góc thúng.

Cát khô chỉ đứng được tới một độ dốc nhất định, khoảng hơn ba mươi độ. Khi cát chất dốc hơn thế, cả một mảng trượt xuống như thác nhỏ rồi lại dừng ở độ dốc ấy. Bạn có thể thử ở nhà: đổ từ từ một nắm đường cát hay cát khô xuống mặt bàn, đống cát luôn giữ một góc nghiêng gần như không đổi dù đổ bao nhiêu. Sườn khuất gió của cồn cát chính là góc nghiêng ấy ở quy mô khổng lồ.

Từ dáng chiếc nêm, ta đọc được hướng gió mà không cần la bàn: gió thổi từ phía sườn thoải sang phía sườn dốc. Những gợn sóng nhỏ trên mặt cát cũng xếp vuông góc với hướng gió, như nét chải tóc.

Các kiểu cồn cát và gió đã nặn ra chúng

Hình dáng cồn cát phụ thuộc vào ba thứ: lượng cát nhiều hay ít, gió thổi một hướng hay nhiều hướng, và có cây cỏ giữ cát hay không.

Kiểu cồnHình dángKhi nào hình thànhHay gặp ở
Cồn lưỡi liềmhình trăng khuyết, hai sừng chĩa xuôi gióít cát, gió thổi một hướng ổn địnhnền đá hay sỏi phẳng trong sa mạc
Cồn ngangdải sóng cát dài vuông góc với giónhiều cát, gió một hướngbiển cát lớn, bãi biển rộng
Cồn dọcdải cát thẳng dài hàng chục cây số, song song với giógió thổi luân phiên từ hai hướng chếch nhaucác sa mạc lớn
Cồn hình saođỉnh nhọn ở giữa, nhiều cánh toả ragió thổi từ nhiều hướng theo mùagiữa các biển cát lớn, cao nhất trong các loại cồn
Cồn hình parabolhình chữ U, hai cánh bị cây níu lại, chĩa ngược về phía gió thổi tớigió mạnh và có cây cỏ giữ cát hai bênbờ biển, bờ hồ

Cồn hình parabol trông như cồn lưỡi liềm quay ngược chiều: phần giữa không có cây nên gió đẩy đi trước, hai cánh có cây bám nên tụt lại. Ở bờ biển, đây là kiểu cồn hay gặp nhất, và nhìn hai cánh của nó là biết cây cỏ đang giằng co với gió.

Cát của cồn đến từ đâu

Cát không tự sinh ra trong sa mạc. Phần lớn hạt cát là những mảnh thạch anh, một khoáng vật rất cứng và bền, còn sót lại khi đá hoa cương và nhiều loại đá khác bị phong hoá, vỡ vụn qua hàng triệu năm. Mưa, sông suối, sóng biển và băng hà chở các mảnh ấy đi, mài tròn dần, rồi bỏ lại ở lòng sông cạn, bãi biển, đáy hồ khô hay bãi bồi trước mũi băng. Gió chỉ là người thợ cuối cùng gom chúng lại thành cồn.

Vì thế nhiều biển cát lớn nằm gần những lòng sông cổ, lòng hồ đã khô hay vùng đồng bằng sỏi nơi từng có nước chảy. Màu cát cũng kể quê của nó: cát trắng thường gần như toàn thạch anh sạch; cát vàng hay đỏ thường có lớp gỉ sắt mỏng bọc ngoài hạt; cát đen hay xám có thể chứa nhiều mảnh đá núi lửa hay khoáng vật nặng. Bốc một nắm cát soi dưới kính lúp, bạn đang cầm trong tay những mảnh vụn của các dãy núi đã bị mài mòn từ rất lâu.

Cồn cát đi nhanh cỡ nào

Tốc độ của cồn cát tuỳ vào sức gió và kích thước cồn. Cồn nhỏ, trơ trọi, ở nơi gió mạnh thổi đều có thể dịch chuyển vài mét, thậm chí vài chục mét mỗi năm. Cồn lớn cao hàng chục mét thì chậm hơn nhiều, vì muốn tiến lên một bước, gió phải chuyển cả khối cát khổng lồ từ lưng sang ngực nó.

Ở những nơi có người ở, sự di chuyển chậm mà bền bỉ ấy rất đáng kể. Cát có thể lấp dần đường đi, ruộng vườn, giếng nước, thậm chí vùi cả những công trình bỏ hoang. Rồi nhiều chục năm sau, khi cồn đi qua, những thứ bị vùi lại lộ ra phía sau lưng cồn, như một cuộn phim được tua ngược.

Bên trong một cồn cát cũng có lịch sử của nó. Mỗi lần mảng cát trượt xuống sườn dốc để lại một lớp mỏng nghiêng. Khi cồn cát cổ bị vùi sâu và gắn kết thành đá, các lớp nghiêng ấy còn nguyên. Những vách đá cát có vân chéo xiên nhau mà bạn có thể gặp ở nhiều nơi trên thế giới chính là cồn cát của những sa mạc rất xa xưa, đã hoá đá, và các nhà địa chất đọc được cả hướng gió cổ từ chiều nghiêng của vân.

Dải cát ven biển miền Trung: sông ngắn, sóng dồn và gió biển

Dọc bờ biển miền Trung Việt Nam, từ Bắc Trung Bộ tới Nam Trung Bộ, có những dải cồn cát chạy dài sát biển, có nơi cao hàng chục mét, xen giữa là bàu nước ngọt và đầm phá. Nguồn cát đến từ hai phía: sông suối miền Trung ngắn, dốc, mỗi mùa lũ chở cát từ núi ra biển; sóng biển và dòng chảy ven bờ lại đẩy cát dồn vào bãi. Khi bãi cát phơi khô sau những ngày nắng, các đợt gió mạnh từ biển thổi vào nhặt cát lên, đắp thành cồn, rồi đẩy cồn lấn dần vào đất liền.

Một buổi chiều gió, một bà cụ dắt đứa cháu đi dọc hàng phi lao già ở mép làng ven biển. Phía bên kia hàng cây, cát trắng nhô lên thành đồi cao hơn mái nhà, gió rít qua kẽ lá. Bà chỉ cho cháu những gốc phi lao bị cát vùi tới nửa thân, kể rằng ngày bà còn nhỏ, cát còn tràn vào tận sân, mỗi sáng phải xúc cát ra khỏi giếng. Hàng cây này người làng trồng từ ngày ấy, giờ đã giữ cho đồi cát đứng lại.

Câu chuyện ấy lặp lại ở nhiều làng ven biển miền Trung. Những rừng phi lao và cây bụi được trồng thành đai chắn trên cát là cách con người neo cồn lại, biến cồn trơ trọi thành cồn có cây. Khi rừng chắn bị chặt hay cồn bị san phẳng, cát lại bắt đầu bay. Còn chuyện các dải cồn và đầm phá miền Trung đã góp phần nắn nên đường bờ biển nước ta ra sao được kể ở mục Đất nước thành hình.

Khi đến chơi cồn cát, cư xử sao cho đúng

Cồn cát đẹp nhưng là một môi trường mong manh và có những rủi ro riêng.

  • Đi vào giờ sáng sớm hoặc chiều muộn; giữa trưa cát có thể nóng bỏng chân và nắng phản chiếu rất gắt, mang đủ nước uống, mũ và áo che.
  • Đi theo lối mòn đã có, không giẫm lên các vạt cỏ, dây leo và cây bụi đang giữ cát; mỗi vạt cỏ bị phá là một chỗ cát bắt đầu bay.
  • Không đào hố sâu hay đường hầm trong cát cho trẻ chơi; vách cát khô có thể sụp bất ngờ. Trẻ nhỏ luôn có người lớn đi cùng.
  • Không chạy xe máy, xe địa hình lên cồn ở nơi không cho phép; bánh xe phá lớp vỏ cát và thảm thực vật mà phải nhiều năm mới hồi phục.
  • Khi gió lớn, cát bay rát mặt và khó nhìn, nên rời khỏi đỉnh cồn, che mắt, đợi gió dịu; nghe theo hướng dẫn của ban quản lý điểm tham quan.

Mang về một tấm ảnh vệt gợn sóng trên mặt cát lúc nắng chiều xiên là đủ; cát, vỏ sò và cây con trên cồn nên được để lại đúng chỗ của chúng.

Câu hỏi thường gặp

Cồn cát cần những điều kiện gì để hình thành?

Cần ba thứ: nguồn cát khô dồi dào, gió đủ mạnh và thổi thường xuyên để lăn và hất cát đi, và ít cây cỏ giữ đất. Thêm một vật cản như hòn đá, bụi cây hay chỗ trũng để gió chậm lại thả cát xuống là cồn có chỗ để bắt đầu.

Vì sao cồn cát di chuyển được?

Gió liên tục lấy cát ở sườn đón gió đẩy lên đỉnh rồi thả xuống sườn khuất gió. Cát ở lưng cồn chuyển dần sang phía trước, nên cả cồn bò theo hướng gió. Cồn nhỏ và trơ trọi đi nhanh hơn, cồn lớn hoặc có cây bám đi chậm hoặc đứng lại.

Làm sao biết gió thổi hướng nào khi nhìn một cồn cát?

Gió thổi từ phía sườn dài và thoải sang phía sườn ngắn và dốc. Với cồn lưỡi liềm, hai sừng chĩa theo chiều gió. Những gợn sóng nhỏ trên mặt cát xếp vuông góc với hướng gió.

Cồn cát ven biển miền Trung từ đâu mà có?

Cát do sông suối ngắn và dốc chở từ núi ra biển, được sóng và dòng chảy ven bờ dồn lên bãi. Những ngày nắng khô, gió mạnh từ biển thổi vào nhặt cát trên bãi, đắp thành những dải cồn chạy dọc bờ, có nơi cao hàng chục mét và lấn dần vào đất liền.

Trồng phi lao trên cát có tác dụng gì?

Rễ và tán cây làm gió chậm lại sát mặt đất và giữ cát không bị nhặt lên, nên cồn cát bị neo lại thay vì tiếp tục bò vào làng mạc, ruộng vườn. Đai rừng phi lao còn chắn bớt cát bay và gió mạnh cho khu dân cư phía sau.

Chơi trên cồn cát có nguy hiểm không?

Cồn cát nhìn chung an toàn nếu đi đúng giờ mát, mang nước, che nắng và trông trẻ nhỏ. Nên tránh đào hố sâu trong cát vì vách có thể sụp, không leo lên đỉnh cồn khi gió lớn và làm theo hướng dẫn của nơi tham quan.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138