Băng vĩnh cửu là lớp đất, đá, cát sỏi nằm dưới mặt đất ở vùng lạnh mà nhiệt độ luôn ở mức không độ hoặc thấp hơn suốt ít nhất hai năm liền, nhiều nơi đã liên tục như thế hàng nghìn, hàng chục nghìn năm. Hình dung một chiếc tủ đông khổng lồ nằm ngay dưới thảm rêu: mỗi mùa hè chỉ lớp mặt mỏng tan ra thành bùn, còn bên dưới vẫn cứng như đá.
Tên gọi dễ gây nhầm: băng vĩnh cửu không nhất thiết là một khối băng trắng, mà là đất bị đóng băng. Có chỗ chứa rất nhiều băng xen trong đất, có chỗ gần như khô mà vẫn lạnh dưới không độ. Nó trải rộng dưới vùng lãnh nguyên và rừng lá kim phương bắc, dưới nhiều cao nguyên và núi cao, và đang kể một câu chuyện vừa rất cổ vừa rất thời sự.
Đất đóng băng hình thành như thế nào
Điều kiện cốt lõi rất đơn giản: nơi đó lạnh tới mức phần nhiệt mất đi trong mùa đông dài lớn hơn phần nhiệt nhận được trong mùa hè ngắn. Mỗi mùa đông, cái lạnh len sâu xuống đất thêm một chút. Mỗi mùa hè, hơi ấm chỉ kịp làm tan lớp mặt. Năm này qua năm khác, phần đất dưới sâu không bao giờ kịp ấm lên, và cái lạnh cộng dồn xuống dần như mực thấm từng chút xuống tờ giấy dày.
Ở những vùng rất lạnh, băng vĩnh cửu nằm liền một dải dưới gần như mọi nơi, dày từ vài chục mét tới hàng trăm mét, có nơi sâu hơn nữa. Đi về phía ấm hơn, nó vỡ thành từng mảng: nằm dưới sườn núi khuất nắng, dưới vùng đất trũng ẩm, còn chỗ nắng chiếu thì không. Trên núi cao và cao nguyên, kể cả ở vĩ độ không quá xa xích đạo, độ cao bù cho vĩ độ và đất cũng có thể đóng băng quanh năm.
Một phần lớn băng vĩnh cửu dày nhất hôm nay đã hình thành trong thời kỳ lạnh gần nhất, khi băng phủ và khí hậu khắc nghiệt hơn bây giờ nhiều. Nó còn tồn tại tới nay như phần đá trong tủ lạnh vẫn chưa tan hết dù cửa tủ đã mở được một lúc lâu. Vì thế băng vĩnh cửu vừa là sản phẩm của khí hậu hiện tại vừa là di sản của kỷ băng hà.
Những thứ nhỏ bé trên mặt đất cũng quyết định đất bên dưới đông hay tan. Một lớp rêu dày hay than bùn giống tấm chăn bông che nắng mùa hè, giữ đất lạnh. Một lớp tuyết dày mùa đông lại như chăn ủ ấm, ngăn cái lạnh cắn xuống sâu. Cùng một vùng, chỗ nhiều rêu, ít tuyết thường có đất đóng băng; chỗ cháy rừng mất lớp rêu, đất có thể bắt đầu tan dù khí hậu chưa đổi. Băng vĩnh cửu vì thế nhạy cảm như một người đắp chăn ngủ: kéo chăn ra một góc là góc ấy lạnh, hay ấm, khác hẳn.
Một mùa hè trên đất đóng băng
Tháng Bảy, mặt trời vùng cực gần như không lặn. Một nhà nghiên cứu bước trên lãnh nguyên, đôi ủng lún vào lớp rêu và bùn nhão sũng nước, muỗi bay thành đám. Cô cắm một thanh sắt dài xuống đất. Thanh sắt trôi xuống nhẹ nhàng qua lớp bùn mềm, rồi dừng khựng lại sau chừng một cánh tay, chạm vào thứ gì cứng như bê tông. Cô ghi con số vào sổ, đi thêm mười bước, cắm lại. Đó là cách đo độ sâu của lớp đất tan mùa hè, và bên dưới cái điểm thanh sắt dừng lại là đất đã đóng băng từ rất lâu trước khi có những con đường đầu tiên trên vùng này.
Lớp đất tan rồi đóng lại mỗi năm ấy gọi là lớp hoạt động. Vì phía dưới là đất đông cứng, nước mưa và nước tuyết tan không thấm xuống được, nên mùa hè lãnh nguyên đọng nước khắp nơi, lấm tấm hàng nghìn vũng ao nhỏ dù lượng mưa ở đây không nhiều. Cây cối chỉ cắm rễ được trong lớp mỏng phía trên, nên rừng ở rìa vùng đóng băng thường thưa thớt, cây thấp và nghiêng ngả, có nơi cả hàng cây đổ chéo như những người say vì đất dưới chân chúng tan không đều.
Khi mùa thu tới, lớp hoạt động đông lại từ hai phía: từ mặt đất xuống và từ nền băng bên dưới lên. Phần bùn ướt kẹt ở giữa bị ép, nở ra khi đóng băng, đẩy đá sỏi dần lên mặt. Qua nhiều năm, đá to bị đẩy ra rìa, xếp thành những vòng tròn hay vằn sọc trên sườn đồi như có ai sắp đặt. Mặt đất vùng lạnh vì thế không bao giờ thật sự yên, nó thở theo nhịp đông và tan mỗi năm.
Dấu tay của băng vĩnh cửu trên mặt đất
Đất đóng băng và tan theo mùa đẩy, kéo, nứt nẻ mặt đất theo những cách rất riêng. Nhìn từ máy bay, vùng băng vĩnh cửu như được vẽ hoa văn.
| Dạng địa hình | Hình thành ra sao | Trông như thế nào |
|---|---|---|
| Nêm băng | mùa đông đất co lại nứt toác, mùa xuân nước chảy vào khe rồi đông lại; lặp lại hàng trăm năm, khe lớn thành nêm băng | khối băng hình cái nêm cắm sâu vào đất, nhìn thấy ở vách sông lở |
| Đất đa giác | các khe nứt và nêm băng nối nhau thành lưới | mặt đất chia thành những ô năm, sáu cạnh như mai rùa hay tổ ong |
| Đồi lõi băng | nước ngầm bị ép lên, đông lại thành thấu kính băng lớn, đội đất phía trên phồng dần qua nhiều năm | ngọn đồi tròn đứng một mình giữa đồng bằng phẳng, đỉnh có thể nứt |
| Hồ sụt do băng tan | băng trong đất tan, đất mất chỗ đỡ sụp xuống thành chỗ trũng đọng nước | hồ nông hình bất thường, bờ sụt lở, cây đổ nghiêng quanh bờ |
| Dòng đất trượt mùa hè | lớp hoạt động sũng nước trượt chậm xuống dốc trên nền đất đông | sườn đồi gợn như nếp vải nhăn, những thuỳ đất chồng lên nhau |
Đồi lõi băng là ví dụ dễ nhớ nhất: một ngọn đồi lớn lên từ bên trong, như cái bánh bao phồng dần trong nồi hấp, chỉ khác là mất hàng chục đến hàng trăm năm. Khi lõi băng tan, đỉnh đồi sụp xuống thành miệng hố, đôi khi chứa nước, trông như một miệng núi lửa tí hon dù chẳng liên quan gì tới núi lửa.
Những điều kinh ngạc có thật
Tủ đông của quá khứ. Vì lạnh liên tục hàng nghìn năm, băng vĩnh cửu giữ lại những thứ mà ở nơi khác đã mục rữa từ lâu. Ở vùng đất đóng băng phía bắc, người ta đã tìm thấy xác thú thời băng hà như voi ma mút non còn nguyên da lông. Chuyện đó kể tiếp ở mục về hoá thạch và sự sống xưa.
Kho chứa than bùn khổng lồ. Xác cây cỏ trong vùng lạnh không kịp phân huỷ hết trước khi bị đóng băng, nên băng vĩnh cửu tích trữ một lượng rất lớn vật chất hữu cơ qua hàng chục nghìn năm, giống như một tủ đông chứa đầy rau củ chưa nấu.
Làm nhà phải đặt trên cột. Ở các thị trấn vùng đóng băng, nhiều toà nhà được dựng trên cột cắm sâu, chừa khoảng trống bên dưới cho gió lạnh lùa qua. Nếu đặt nhà sát đất, hơi ấm trong nhà làm tan đất bên dưới, nền lún, tường nứt. Đường ống cũng thường đặt nổi trên giá.
Không cần lớp phủ băng vẫn có băng vĩnh cửu. Nhiều vùng đất đóng băng rộng lớn nhất lại không từng bị lớp băng dày phủ trong kỷ băng hà, vì ở đó quá khô để tuyết tích tụ. Không có tấm chăn băng che, cái lạnh cắn sâu xuống đất dễ hơn.
Hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất là nghĩ băng vĩnh cửu là một tảng băng trắng dưới đất. Thực ra định nghĩa dựa vào nhiệt độ, không dựa vào việc có băng hay không: đá khô cằn mà lạnh dưới không độ liên tục nhiều năm vẫn tính là băng vĩnh cửu. Tuy vậy, ở nhiều vùng đất mịn, lượng băng trong đất rất lớn, có lớp gần như toàn băng.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng "vĩnh cửu" nghĩa là không bao giờ thay đổi. Chữ ấy chỉ để phân biệt với đất đóng băng theo mùa, chứ không phải lời hứa. Băng vĩnh cửu đã lan rộng trong các pha lạnh và co lại trong các pha ấm nhiều lần. Hiểu lầm thứ ba là nghĩ chỉ vùng cực mới có; thực tế trên những cao nguyên và núi cao của châu Á, đất đóng băng quanh năm phủ những diện tích rất rộng.
Còn Việt Nam thì không có băng vĩnh cửu. Đất ở những đỉnh núi cao nhất phía Bắc có thể đóng băng mặt trong vài đêm rét đậm nhưng tan ngay khi nắng lên, cách điều kiện cần có rất xa.
Băng vĩnh cửu đang thay đổi thế nào
Ở nhiều vùng phương bắc, các trạm đo nhiệt độ trong lòng đất ghi nhận đất đóng băng đang ấm dần lên và lớp hoạt động mỗi mùa hè tan sâu hơn trước. Hậu quả nhìn thấy được là đường sá gợn sóng, cột điện nghiêng, nhà cửa nứt, bờ sông và bờ biển bằng đất đóng băng sụp lở nhanh hơn, và thêm nhiều hồ sụt mới.
Hậu quả khó thấy hơn nằm ở kho vật chất hữu cơ được trữ lạnh. Khi đất tan, vi sinh vật bắt đầu phân huỷ phần xác cây cỏ ấy và thải ra khí nhà kính, có thể làm khí hậu ấm thêm. Mức độ và tốc độ của quá trình này là một câu hỏi lớn mà các nhà khoa học đang theo dõi bằng nhiều cách, và chưa có con số chốt hạ.
Nhìn rộng hơn, băng vĩnh cửu là một phần của cán cân khí hậu đã lên xuống suốt hàng triệu năm. Điều mới là tốc độ. Đất cần hàng nghìn năm để đông sâu, nhưng có thể bắt đầu tan đáng kể chỉ trong vài chục năm. Với những ai muốn hiểu Trái Đất hình thành và biến đổi thế nào, đây là một chương đang được viết ngay trước mắt.
Câu hỏi thường gặp
Băng vĩnh cửu có phải là băng không?
Không hẳn. Băng vĩnh cửu được định nghĩa là đất, đá hay trầm tích có nhiệt độ ở mức không độ hoặc thấp hơn suốt ít nhất hai năm liên tiếp. Nhiều nơi chứa rất nhiều băng xen trong đất, nhưng cũng có nơi khô mà vẫn được tính là băng vĩnh cửu.
Băng vĩnh cửu có ở đâu trên thế giới?
Nó trải rộng dưới vùng lãnh nguyên và rừng lá kim phương bắc như Siberia, Alaska, bắc Canada, và dưới nhiều cao nguyên, núi cao ở châu Á và các châu lục khác. Một phần đất ở rìa Nam Cực không bị băng phủ cũng là đất đóng băng.
Lớp hoạt động là gì?
Đó là lớp đất mặt nằm trên băng vĩnh cửu, tan ra mỗi mùa hè rồi đông lại vào mùa đông. Độ dày của nó tuỳ nơi, thường từ vài chục xăng-ti-mét tới vài mét. Cây cối chỉ cắm rễ được trong lớp này.
Đồi lõi băng hình thành thế nào?
Nước trong đất bị ép lên gần mặt và đông lại thành một khối băng lớn hình thấu kính. Khối băng lớn dần qua nhiều năm, đội lớp đất phía trên phồng thành một ngọn đồi tròn đứng riêng giữa đồng bằng. Khi lõi băng tan, đỉnh đồi sụp thành hố.
Vì sao băng vĩnh cửu tan lại đáng lo?
Đất mất băng sẽ lún sụt làm hỏng nhà cửa, đường sá, đường ống ở vùng lạnh. Ngoài ra, vật chất hữu cơ trữ lạnh trong đất khi tan bị vi sinh vật phân huỷ, thải khí nhà kính có thể góp phần làm khí hậu ấm thêm.
Việt Nam có đất đóng băng không?
Việt Nam không có băng vĩnh cửu. Trên những đỉnh núi cao phía Bắc, mặt đất đôi khi đóng băng mỏng trong vài đêm rét đậm nhưng tan ngay khi trời ấm lên, không tồn tại qua năm.