HinhThanh.comHình Thành
Đá và khoáng vật

Phong hoá đá là gì: mưa nắng, rễ cây bẻ vụn đá rồi hoá thành đất

Phong hoá là cách mưa, nắng, rễ cây và vi sinh vật làm vỡ và mục đá ngay tại chỗ. Qua hàng trăm, hàng nghìn năm, đá vụn trộn với mùn thành lớp đất nuôi cây.

Old fig tree roots gripping and splitting a weathered granite boulder on a forest slope, moss and lichen patches, dappled midday light through leaves, green and grey tones

Phong hoá là quá trình đá bị làm vỡ và làm mục ngay tại chỗ dưới tác động của nắng, mưa, nước, rễ cây và sinh vật nhỏ, và chính đá vụn sau phong hoá, trộn với xác thực vật mục, là thứ tạo nên đất. Hình dung một chiếc bánh quy để ngoài trời ẩm: trước hết nó nứt, rồi mềm, rồi kiến kéo đi từng mẩu. Đá cũng vậy, chỉ là mỗi chặng tính bằng trăm năm thay vì vài ngày.

Phong hoá khác với xâm thực ở một điểm: phong hoá làm đá yếu đi tại chỗ, còn xâm thực là nước, gió, băng mang vật liệu ấy đi nơi khác. Hai quá trình nối tiếp nhau như người thợ đục và người khuân vác. Mục từ này đi theo một khối đá từ lúc còn nguyên vẹn tới khi thành lớp đất dưới chân vườn cây, và giải thích vì sao ở xứ nóng ẩm như Việt Nam, đất thường đỏ, vàng và dày.

Bẻ vụn bằng sức: phong hoá vật lý

Nóng lên, lạnh đi. Ngày nắng gắt, mặt đá nóng và nở ra; đêm xuống nó co lại. Các khoáng vật khác màu nở co khác nhau, giống như một bức tường ghép nhiều loại gạch. Hàng nghìn chu kỳ như vậy làm những vết nứt li ti dần rộng ra, nhất là ở vùng khô nóng.

Nước đóng băng trong khe. Ở núi cao và vùng lạnh, nước thấm vào khe đá ban ngày, đêm đóng băng và nở ra, nêm khe rộng thêm như cái nêm gỗ. Những bãi đá vụn sắc cạnh dưới chân vách núi cao phần lớn là sản phẩm của cái nêm băng này.

Rễ cây. Một rễ cây non chui vào khe đá nhỏ như sợi chỉ, năm này qua năm khác to dần, tách đôi cả tảng đá lớn. Những cây đa, cây sung bám trên vách đá vôi hay tường đá cũ là minh hoạ rõ nhất: rễ chúng chẻ đá theo đúng nghĩa đen.

Bóc vỏ như củ hành. Đá hoa cương hình thành dưới sâu, chịu sức ép lớn. Khi lớp phủ bên trên bị bào mòn đi, khối đá được "thả lỏng" và nở nhẹ ra, bong thành từng lớp vỏ cong song song với bề mặt. Nhiều mỏm đá tròn như lưng voi trên đèo núi có hình dạng ấy là nhờ cách bóc vỏ này.

Muối kết tinh. Ở bờ biển, hơi muối bám vào đá, nước bốc hơi để lại tinh thể muối trong lỗ nhỏ. Tinh thể lớn dần, đẩy vụn đá ra, khoét mặt đá thành những hốc nhỏ chi chít như tổ ong.

Làm mục bằng nước: phong hoá hoá học

Nước mưa nhìn trong nhưng không trơ. Khi rơi qua không khí và thấm qua lớp lá mục, nó hoà thêm chút khí cacbonic và axit hữu cơ, trở nên hơi chua. Thứ nước hơi chua ấy chậm rãi hoà tan và biến đổi khoáng vật. Đá vôi bị hoà tan gần như hoàn toàn, để lại khe, rãnh, rồi hang động. Fenspat trong hoa cương bị biến thành khoáng vật sét mềm, làm khối đá mục ra như bánh đa nhúng nước, còn thạch anh vẫn trơ lại thành hạt cát.

Khoáng vật chứa sắt thì "gỉ" ra giống chiếc đinh để ngoài mưa. Sắt bị ôxy hoá thành các hợp chất màu đỏ, nâu, vàng, nhuộm màu cho cả lớp đất. Đó là lý do mặt ngoài của nhiều hòn đá có lớp vỏ nâu gỉ, trong khi đập ra bên trong vẫn xám xanh.

Phong hoá hoá học mạnh nhất ở nơi vừa nóng vừa ẩm, vì nhiệt làm phản ứng nhanh hơn và nước luôn có sẵn. Ở nhiều vùng nhiệt đới, đá gốc có thể mục sâu hàng chục mét dưới mặt đất. Người ta khoan hay đào móng nhà mới biết lớp đất đỏ vàng dày bên trên thực ra là đá cũ đã mục tại chỗ, đôi khi vẫn nhìn ra vân và hình dạng tinh thể của đá mẹ, chỉ là bóp nhẹ đã vụn.

Sinh vật: những người thợ nhỏ không nghỉ

Trên những tảng đá trơ trụi, sinh vật đầu tiên bám được thường là địa y, những mảng loang màu xám, vàng, cam như vết sơn. Địa y là sự chung sống giữa nấm và tảo, tiết ra axit nhẹ làm mặt đá mục dần, đồng thời giữ lại bụi và hơi ẩm. Sau địa y đến rêu, rồi cỏ, rồi cây bụi. Mỗi lớp sinh vật lại làm đá vụn thêm và để lại xác hữu cơ.

Dưới mặt đất, giun đất, mối, kiến đào hang, đảo trộn vụn đá với lá mục, đưa không khí và nước xuống sâu. Vi khuẩn và nấm phân huỷ xác thực vật thành mùn sẫm màu, đồng thời rút dần chất dinh dưỡng từ khoáng vật. Rễ cây vừa bẻ đá bằng sức, vừa tiết ra axit làm mục đá.

Gói lại trong một câu: đất là nơi đá gặp sự sống. Không có sinh vật, đá vụn chỉ là cát sỏi; có sinh vật, nó thành đất tơi xốp, giữ được nước và nuôi được cây. Trên Mặt Trăng có lớp bụi đá vụn dày, nhưng không có đất theo nghĩa này, vì ở đó không có sự sống.

Từ đá gốc đến lớp đất: đọc một vách đất

Khi đường mới mở xẻ qua một sườn đồi, vách đất lộ ra như bản cắt ngang. Từ trên xuống, bạn thường đọc được các tầng sau.

TầngTrông như thế nàoChuyện gì đang diễn raHình thành trong bao lâu (khoảng)
Lớp lá mụclá khô, cành vụn trên mặtxác thực vật bắt đầu phân huỷvài tháng tới vài năm
Tầng mặtsẫm màu, tơi xốp, nhiều rễmùn trộn với vụn khoáng, nhiều sinh vậthàng trăm tới hàng nghìn năm
Tầng tích tụchặt hơn, màu đỏ, vàng hay nâu rõsét và sắt bị nước mang từ trên xuống, đọng lạihàng nghìn năm trở lên
Đá mẹ phong hoávẫn thấy vân đá nhưng bóp là vụnđá gốc đang mục tại chỗhàng nghìn tới hàng chục nghìn năm
Đá gốccứng, nguyên khốiphong hoá mới chạm tới khe nứtlà nguyên liệu ban đầu

Một lớp đất dày chỉ vài xăng-ti-mét có thể cần vài trăm tới vài nghìn năm để hình thành, tuỳ khí hậu và loại đá. Trong khi đó, một trận mưa lớn trên sườn đồi trọc có thể cuốn trôi lớp ấy trong một buổi. Đó là lý do người ta nói đất là tài nguyên gần như không tái tạo được trong một đời người.

Xứ nóng ẩm: đất đỏ, đất vàng và đá ong

Ở Việt Nam, khí hậu nóng ẩm làm phong hoá hoá học diễn ra mạnh và sâu. Nhiều chất dễ hoà tan bị nước rửa trôi, để lại các hợp chất sắt và nhôm khó tan, nhuộm đất thành màu đỏ, vàng. Đất đỏ ở các cao nguyên bazan và đất vàng đỏ trên đồi núi trung du đều mang dấu ấn của cách phong hoá nhiệt đới này; màu đất cho biết đá mẹ là gì và khí hậu đã làm việc lâu ra sao.

Đá ong là một sản phẩm đặc biệt của quá trình ấy. Ở những nơi nước ngầm lên xuống theo mùa, sắt tích tụ thành lớp loang lổ đỏ nâu trong đất. Lớp này khi còn ẩm trong lòng đất thì tương đối mềm, cắt được thành viên, nhưng phơi ra không khí thì khô và cứng lại, lỗ chỗ như tổ ong. Ở vùng xứ Đoài phía tây Hà Nội, người dân từ lâu dùng đá ong xây tường nhà, tường rào, giếng nước.

Một buổi chiều ở làng quê xứ Đoài, bà dắt cháu đi dọc bức tường đá ong cũ. Đứa cháu đưa tay sờ mặt tường ram ráp, đỏ sẫm, đầy lỗ nhỏ, có chỗ rêu bám xanh. Bà kể ngày xưa người ta đào những viên đá này ngay dưới ruộng, lúc mới đào còn cắt bằng dao được, để ngoài nắng vài tháng thì cứng như gạch. Đứa cháu hỏi vậy đá này mọc từ đất ra à? Bà cười. Câu trả lời khoa học còn lạ hơn: đá này là đất đã được nước ngầm và nắng gió biến thành đá lần nữa.

Những hiểu lầm về phong hoá và đất

"Đất có sẵn từ khi Trái Đất ra đời." Trái Đất lúc đầu không có đất theo nghĩa nuôi cây. Đất giàu mùn như ngày nay chỉ thật sự xuất hiện khi thực vật đã lên cạn và cùng phong hoá tạo ra lớp mùn. Mỗi lớp đất hôm nay là thành quả của hàng trăm, hàng nghìn năm, có nơi lâu hơn nhiều.

"Đá cứng thì không bị phong hoá." Đá cứng chỉ bị phong hoá chậm hơn. Đá hoa cương cứng vẫn mục sâu dưới khí hậu nhiệt đới; đá vôi tuy không quá mềm vẫn bị nước mưa hoà tan thành hang.

"Phong hoá chỉ phá hoại." Phong hoá làm mòn công trình và di tích đá, nhưng cũng tạo ra đất, giải phóng chất dinh dưỡng cho cây và lâu dài góp phần điều hoà khí hậu. Không có phong hoá thì không có đồng ruộng.

"Phong hoá chậm tới mức không ai thấy được." Có những dấu hiệu thấy được trong một đời người: dòng chữ khắc trên đá vôi ngoài trời mờ dần sau vài chục năm, bậc thềm đá mòn lõm ở chỗ nhiều người bước, mặt đá ven biển rỗ thêm sau vài mùa gió. Những thay đổi nhỏ ấy là phong hoá đang diễn ra trước mắt.

Phong hoá đang khắc lại cảnh quan quanh ta

Nhiều dạng cảnh quan quen thuộc được tạc nên chủ yếu nhờ phong hoá. Những bãi đá tròn chồng lên nhau như trứng khổng lồ trên đồi hoa cương là kết quả của việc nước mưa thấm theo các khe nứt vuông góc, làm mục đá từ các góc vào trong, rồi lớp đất mục bị rửa đi, để lại lõi tròn còn cứng. Mặt đá vôi lởm chởm những rãnh sắc như răng cưa trên núi đá phía Bắc là do nước mưa hoà tan theo từng đường chảy.

Ở bờ biển, mặt đá sa thạch hay hoa cương bị muối khoét thành những hốc tổ ong, có hốc to như chiếc bát. Trên sườn núi cao, những bãi đá vụn sắc cạnh nằm dưới chân vách là mảnh vỡ do nóng lạnh và nước đóng băng. Mỗi cảnh ấy là một kiểu chữ ký của phong hoá, cho biết khí hậu và loại đá đã gặp nhau như thế nào.

Phong hoá cũng là lý do sườn đồi có thể trở nên yếu. Lớp đá mục dày, ngậm nước sau những đợt mưa kéo dài, dễ trượt xuống thành sạt lở. Người sống ở vùng đồi núi nên theo dõi cảnh báo chính thức về mưa lớn và sạt lở, khi có nguy hiểm thì gọi 112 hoặc 114, và không tự đánh giá độ an toàn của một sườn đồi bằng mắt thường.

Câu hỏi thường gặp

Phong hoá là gì?

Phong hoá là quá trình đá bị vỡ vụn và biến đổi ngay tại chỗ dưới tác động của nhiệt độ, nước, không khí, rễ cây và sinh vật. Nó khác xâm thực ở chỗ vật liệu chưa bị mang đi nơi khác.

Phong hoá vật lý và phong hoá hoá học khác nhau thế nào?

Phong hoá vật lý làm đá vỡ nhỏ mà không đổi thành phần, như do nở co vì nhiệt hay nước đóng băng trong khe. Phong hoá hoá học làm khoáng vật biến đổi thành chất khác, như fenspat thành sét hay sắt bị gỉ thành màu đỏ.

Mất bao lâu để hình thành một lớp đất?

Một lớp đất dày vài xăng-ti-mét thường cần vài trăm tới vài nghìn năm, tuỳ khí hậu, loại đá và sinh vật. Ở vùng nóng ẩm quá trình nhanh hơn vùng lạnh khô, nhưng vẫn chậm hơn rất nhiều so với tốc độ đất bị xói mòn.

Vì sao đất ở Việt Nam hay có màu đỏ, vàng?

Khí hậu nóng ẩm làm phong hoá mạnh, rửa trôi nhiều chất dễ tan và để lại các hợp chất sắt, nhôm. Sắt bị ôxy hoá cho màu đỏ, vàng, giống như gỉ sắt, nhất là trên đá giàu sắt như bazan.

Đá ong hình thành như thế nào?

Đá ong hình thành khi sắt và nhôm tích tụ trong đất ở nơi nước ngầm lên xuống theo mùa dưới khí hậu nhiệt đới. Lớp giàu sắt này khá mềm khi còn ẩm trong đất nhưng cứng lại khi phơi khô ngoài không khí.

Làm sao giảm phong hoá cho tượng, bậc thềm bằng đá ngoài trời?

Không thể ngăn hoàn toàn, chỉ làm chậm lại bằng cách giữ đá khô ráo, thoát nước tốt, hạn chế rêu và rễ cây bám vào khe. Với di tích, việc xử lý nên để người làm bảo tồn có chuyên môn thực hiện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138