Phần lớn hòn đá bạn gặp ở bờ suối, đường đèo hay ngay trong thành phố thuộc về khoảng mười loại quen mặt, và có thể nhận ra chúng bằng bốn câu hỏi đơn giản: có thấy tinh thể không, có vân lớp hay dải sọc không, sờ thấy hạt cát không, và nặng hay nhẹ. Giống như nhận ra người quen trong đám đông qua dáng đi, nét mặt, giọng nói, bạn không cần phòng thí nghiệm để gọi đúng tên một hòn đá thông thường.
Mục từ này là một cuốn sổ tay thực địa nhỏ: cách nhìn một hòn đá cho đúng, mười loại đá hay gặp nhất cùng câu chuyện hình thành của từng loại, những nơi trong đời sống bạn đang đứng trên chúng mà không để ý, và vài nguyên tắc khi quan sát, nhặt đá ngoài thiên nhiên.
Nhìn một hòn đá cho đúng cách
Nhà địa chất ngoài thực địa luôn làm theo vài bước quen thuộc. Bạn có thể làm y như vậy với một hòn sỏi trong tay.
- Tìm mặt vỡ mới. Mặt ngoài của đá thường bị phong hoá, phủ rêu, phủ bụi, đổi màu. Mặt vỡ mới hoặc mặt sỏi ướt dưới suối mới cho thấy màu thật. Ở nhà, rửa sạch và nhúng nước là cách đơn giản để màu và hạt hiện rõ.
- Soi hạt. Dùng kính lúp hoặc chỉ cần nhìn gần: thấy những tinh thể lấp lánh khớp vào nhau là đá kết tinh như macma hay biến chất; thấy hạt tròn gắn bằng chất keo là đá trầm tích vụn; không thấy hạt nào là đá hạt mịn.
- Tìm vân. Lớp song song có màu khác nhau gợi ý đá trầm tích; dải sọc uốn lượn, vảy óng ánh xếp hàng gợi ý đá biến chất; không vân, hạt lốm đốm đều là dấu hiệu của đá macma.
- Sờ và cân. Ram ráp như giấy nhám là sa thạch; trơn như xà phòng là đá có nhiều khoáng vật sét hoặc tan; nặng tay bất thường thường là đá giàu sắt như bazan.
- Thử nhẹ. Một giọt giấm lên đá vôi hay cẩm thạch sẽ sủi bọt li ti; móng tay vạch được thì đá rất mềm. Chỉ thử trên mẫu nhỏ của mình, không thử trên di tích hay đá trong khu bảo tồn.
Năm bước này thường đủ để xếp một hòn đá vào đúng nhóm. Gọi đúng tên chính xác đôi khi cần phòng thí nghiệm, và điều đó cũng không sao: ngay cả nhà địa chất cũng hay ghi "nghi là" trong sổ tay thực địa.
Mười loại đá hay gặp nhất
Bảng dưới gom mười loại đá bạn có nhiều khả năng gặp nhất ở Việt Nam, cùng câu chuyện hình thành rút gọn và dấu hiệu nhận ra.
| Loại đá | Hình thành thế nào | Dấu hiệu nhận ra | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Đá hoa cương | macma nguội chậm dưới sâu | lốm đốm trắng, hồng, đen; tinh thể to | đèo núi miền Trung, bậc thềm, mặt bếp |
| Đá bazan | dung nham nguội nhanh | xám đen, hạt mịn, nặng; có khi rỗ lỗ | cao nguyên đất đỏ, kè đá, tường rào |
| Đá vôi | vỏ và xương sinh vật biển lắng thành lớp | xám nhạt, mịn, sủi bọt với giấm | núi đá vôi phía Bắc, hang động |
| Đá cẩm thạch | đá vôi bị nung nén | lấp lánh như đường cát, có vân; sủi bọt với giấm | ốp tường, bậc thang, tượng |
| Sa thạch | cát lắng rồi được gắn kết | ram ráp như giấy nhám, hay có lớp xiên | đồi trung du, vách suối |
| Cuội kết | sỏi tròn gắn trong nền cát | như bê tông tự nhiên lẫn sỏi tròn | chân núi, lòng sông cổ |
| Đá phiến sét | bùn đáy hồ, đáy biển hoá đá | mịn, tách lớp mỏng, vỡ vụn | taluy đường đèo, đồi thấp |
| Đá phiến kết tinh, gơnai | đá cũ bị nung ép sâu | vảy óng ánh hoặc dải sáng tối uốn lượn | lòng suối vùng núi, đá cảnh |
| Quaczit | sa thạch bị nung ép | rất cứng, trắng hoặc hồng nhạt, vỡ xuyên hạt | gờ núi, sỏi bền ở lòng sông |
| Đá ong | đất giàu sắt đông cứng khi phơi khô | đỏ nâu, lỗ chỗ như tổ ong | tường nhà cổ, giếng ở xứ Đoài |
Một mẹo nhỏ: trong lòng suối, sỏi quaczit và thạch anh trắng thường tròn và bền nhất, vì chúng chịu mài mòn giỏi nhất; sỏi đá phiến dẹt như đồng xu vì tách theo lớp. Hình dáng hòn sỏi cũng là một manh mối. Còn sỏi đá vôi trong suối vùng núi đá thường có mặt nhám, lỗ rỗ li ti vì nước vừa mài vừa hoà tan nó.
Bạn đang đứng trên đá mỗi ngày
Không cần đi núi mới gặp đá. Bậc thềm của nhiều công trình công cộng là hoa cương đánh bóng, nơi bạn có thể ngắm tinh thể fenspat hồng và thạch anh xám trong khi chờ người. Mặt tiền nhiều toà nhà ốp đá cẩm thạch hoặc đá có vân, nơi đôi khi thấy cả vệt vỏ sinh vật cổ. Kè sông, tường rào ở các tỉnh Tây Nguyên hay dùng đá bazan đen. Đá dăm trộn bê tông, đá lát vỉa hè là những mảnh của các ngọn núi đã được nghiền nhỏ.
Ngay cả những tấm bia, bậc cấp hay thềm đá cũ trong làng cũng là tư liệu địa chất. Bề mặt nào mòn nhẵn, góc nào bị mưa ăn rỗ cho thấy đá ấy bền tới đâu dưới khí hậu nhiệt đới. Đá vôi và cẩm thạch ngoài trời thường bị nước mưa làm mờ bóng nhanh hơn hoa cương.
Một nhóm bạn lớp sáu được giao bài tập tìm năm loại đá ngay trong khuôn viên trường. Ban đầu cả nhóm lúng túng vì nghĩ trường chỉ có xi măng. Rồi một bạn phát hiện bậc thềm sảnh lốm đốm như bánh hạt mè, đúng là hoa cương; bạn khác thấy chân cột ốp đá trắng có vân xám; ở góc vườn có mấy hòn đá cảnh xám nhạt bị mưa khoét thành rãnh nhỏ, có lẽ là đá vôi. Cuối buổi, cả nhóm mới nhận ra mình đã đi ngang những hòn đá ấy hàng nghìn lần mà chưa từng nhìn thấy chúng.
Đi một vòng Việt Nam qua các loại đá
Việt Nam có đủ cả ba nhóm đá, và mỗi vùng mang một gương mặt đá riêng, giống như mỗi miền có giọng nói riêng. Vùng núi phía Bắc nổi bật với những khối đá vôi xám dựng đứng, là đáy biển xưa được nâng lên, xen giữa các dải đá phiến và đá biến chất chạy theo hướng các dãy núi. Đi qua những cung đường đèo vùng này, bạn sẽ thấy các lớp đá nghiêng, gấp khúc trên vách taluy.
Dọc miền Trung, nhiều khối núi chạy ra sát biển lộ ra đá hoa cương, với những tảng tròn khổng lồ bên đèo và những bãi biển cát trắng giàu thạch anh do chính các khối đá ấy phong hoá mà thành. Tây Nguyên và một phần Đông Nam Bộ là xứ của bazan: đá đen rỗ lỗ trong vườn cà phê, kè đá dọc lối đi, và lớp đất đỏ dày phủ lên trên.
Còn ở hai châu thổ lớn, dưới chân bạn là những lớp phù sa còn rất trẻ, chưa kịp hoá đá. Đó là đá trầm tích của tương lai, đang được sông bồi thêm từng mùa nước. Từ đỉnh núi đá vôi tới bãi bồi ven sông, đất nước như một tủ trưng bày đá mở, trải đủ cả ba con đường hình thành.
Nhầm lẫn hay gặp khi gọi tên đá
"Đá đen nào cũng là bazan." Còn nhiều loại đá sẫm màu khác, như đá phiến đen, đá vôi lẫn nhiều chất hữu cơ, hay đá biến chất giàu khoáng vật sẫm. Bazan thường nặng tay, hạt mịn đều và không tách lớp.
"Đá trắng lấp lánh là thạch anh." Có thể là thạch anh, cũng có thể là cẩm thạch. Thử nhẹ bằng giấm: cẩm thạch sủi bọt, thạch anh thì không. Thạch anh cũng cứng hơn, vạch được kính.
"Tên đá trong cửa hàng là tên địa chất." Trong ngành đá ốp lát, nhiều tên gọi mang tính thương mại. "Đá hoa cương" bán ngoài cửa hàng có khi là gơnai hay đá sẫm màu khác. Nhà địa chất gọi tên theo nguồn gốc và khoáng vật, không theo vẻ ngoài.
"Hòn đá nhẹ bất thường chắc là đá giả." Đá bọt và một số đá núi lửa rỗ nhiều lỗ khí nhẹ thật, có loại còn nổi trên nước. Chúng là đá tự nhiên hoàn toàn.
"Đá có vỏ sò bên trong chắc là đá biển hiện nay." Vỏ sò hoá thạch trong đá vôi hay sa thạch thường đã nằm đó hàng triệu năm, từ thời nơi ấy còn là đáy biển xưa. Hòn đá có thể được tìm thấy cách bờ biển hàng trăm kilômét, trên cả sườn núi.
Quan sát và nhặt đá cho đúng cách
Ở nơi được phép, như bãi sông, bãi sỏi thông thường hay đất vườn nhà mình, nhặt một vài hòn sỏi nhỏ để quan sát là một cách học đẹp. Hãy ghi lại nơi nhặt, ngày nhặt và vài dòng mô tả; một hòn đá có ghi chú nguồn gốc có giá trị học tập hơn nhiều so với hòn đá không rõ từ đâu. Lấy ít thôi, đủ để quan sát.
Trong vườn quốc gia, khu bảo tồn, công viên địa chất, hang động và các di tích, không nhặt, không gõ, không cạy đá và không khắc lên đá. Chụp ảnh là đủ. Thạch nhũ, hoá thạch, mẫu đá hiếm cần hàng nghìn tới hàng triệu năm để hình thành, nhưng mất đi chỉ sau một nhát búa. Cũng không mua bán đá quý, hoá thạch không rõ nguồn.
Về an toàn, khi xem đá ở vách đường đèo hãy đứng hẳn vào lề, tránh xa lòng đường và không đứng dưới chân vách sau mưa. Khi xem sỏi dưới suối, trẻ em luôn đi cùng người lớn, tránh chỗ nước sâu, nước chảy xiết, không xuống suối khi có mưa lớn ở thượng nguồn hay khi có cảnh báo lũ quét. Mỏ đá, công trường khai thác là khu vực nguy hiểm, chỉ vào khi có người quản lý cho phép và hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để biết một hòn đá thuộc loại nào?
Quan sát mặt vỡ mới, xem có tinh thể không, có vân lớp hay dải sọc không, sờ thấy hạt cát không và đá nặng hay nhẹ. Bốn dấu hiệu đó thường đủ để xếp đá vào nhóm macma, trầm tích hay biến chất.
Vì sao đá vôi sủi bọt khi nhỏ giấm?
Đá vôi và đá cẩm thạch chứa nhiều canxit. Khi gặp axit nhẹ như giấm, canxit bị hoà tan và giải phóng khí cacbonic thành những bọt li ti. Đây là cách thử nhanh, chỉ nên làm trên mẫu nhỏ của mình.
Đá cuội ở bờ suối vì sao lại tròn?
Những mảnh đá góc cạnh bị nước cuốn đi, va vào nhau và vào lòng suối hàng nghìn lần, các góc dần bị mài mòn. Đá càng đi xa và càng lâu trong dòng nước thì càng tròn và nhẵn.
Có được nhặt đá ở vườn quốc gia hay hang động không?
Không nên và thường bị cấm. Đá, thạch nhũ và hoá thạch trong khu bảo tồn, hang động, di tích là di sản chung, cần hàng nghìn tới hàng triệu năm để hình thành. Hãy chụp ảnh và để chúng ở nguyên chỗ.
Trẻ em sưu tầm đá cần chuẩn bị gì?
Một chiếc kính lúp, hộp chia ngăn, sổ ghi chép nơi nhặt và ngày nhặt là đủ để bắt đầu. Trẻ nên đi cùng người lớn, chỉ nhặt ở nơi được phép và tránh mép nước, mép vách.
Đá ong có phải là đá núi lửa không?
Không. Đá ong hình thành từ đất giàu sắt và nhôm dưới khí hậu nhiệt đới, cứng lại khi phơi khô. Nó trông lỗ chỗ như đá núi lửa nhưng nguồn gốc hoàn toàn khác, là sản phẩm của phong hoá.