Mọi hòn đá bạn từng cầm lên đều ra đời theo một trong ba con đường: đá nóng chảy nguội lại và đông cứng, bùn cát lắng thành lớp rồi bị ép chặt, hoặc đá có sẵn bị chôn sâu, bị nén và nung cho tới khi đổi hẳn bộ mặt. Các nhà địa chất gọi ba nhóm ấy là đá macma, đá trầm tích và đá biến chất. Hình dung cho dễ: cùng một gian bếp có ba cách làm bánh — đổ bột nóng vào khuôn cho nguội, xếp từng lớp bánh rồi đè chặt, hoặc đem bánh cũ nướng lại cho tới khi thành món khác.
Điều thú vị là ba con đường này không tách rời. Đá macma bị mưa nắng làm vụn thành cát, cát ấy lắng xuống thành đá trầm tích, đá trầm tích bị chôn sâu thành đá biến chất, và đá biến chất có khi lại chìm xuống đủ sâu để tan chảy. Mục từ này đi qua từng con đường, cho biết mỗi kiểu đá mất bao lâu để thành hình, nhận ra chúng ở đâu và vì sao Trái Đất vẫn đang làm ra đá mới ngay lúc này.
Đá là gì, và vì sao chỉ cần ba con đường
Trước hết cần phân biệt đá với khoáng vật. Khoáng vật là một chất rắn tự nhiên có thành phần nhất định và các nguyên tử xếp thành mạng đều đặn, như thạch anh, fenspat, mica, canxit. Đá là một khối gồm một hoặc nhiều khoáng vật dính vào nhau. Nếu khoáng vật là những viên gạch thì đá là bức tường: cùng loại gạch nhưng xây theo cách khác nhau sẽ ra những bức tường khác nhau.
Vì sao chỉ có ba nhóm? Vì vật liệu làm nên đá chỉ có thể đến từ ba trạng thái. Hoặc nó từng là chất lỏng nóng chảy, gọi là macma khi còn trong lòng đất và dung nham khi đã trào lên mặt đất. Hoặc nó là những mảnh vụn và chất hoà tan được nước, gió, băng chở đi rồi thả xuống. Hoặc nó là một hòn đá có sẵn bị đẩy vào môi trường nóng và chật hơn nơi nó ra đời. Gần như bất cứ hòn đá nào bạn gặp trên mặt đất cũng có thể xếp vào một trong ba câu chuyện ấy.
Cách gọi tên cũng phản ánh câu chuyện: "macma" chỉ nguồn gốc nóng chảy, "trầm tích" nghĩa là lắng đọng chìm xuống, "biến chất" là đổi tính chất. Chỉ cần nhớ ba chữ này, bạn đã có chiếc chìa để mở hầu hết bảng tên đá trong bảo tàng.
Con đường thứ nhất: lửa nguội thành đá
Sâu dưới vỏ Trái Đất, ở những nơi đủ nóng hoặc áp suất giảm đột ngột, đá tan một phần thành macma. Macma nhẹ hơn đá xung quanh nên chậm chạp dâng lên, như giọt dầu nổi trong nước. Nếu nó kẹt lại dưới sâu và nguội dần qua hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm, các tinh thể có thời gian lớn to, mắt thường thấy rõ — đó là đá hoa cương (granit) với những đốm trắng, hồng, đen lấp lánh. Nếu nó phun lên mặt đất thành dung nham và nguội trong vài ngày tới vài năm, tinh thể chỉ kịp lớn li ti — đó là đá bazan sẫm màu, mịn mặt.
Cùng một nồi "súp đá", nguội nhanh hay chậm cho ra hai hòn đá trông như không họ hàng gì với nhau. Đây là quy luật đơn giản nhưng mạnh: kích thước tinh thể là chiếc đồng hồ kể đá đã nguội nhanh hay chậm. Có loại dung nham nguội nhanh đến mức không kịp kết tinh, thành thuỷ tinh núi lửa đen bóng, vỡ ra có cạnh sắc như mảnh chai.
Đá macma là bộ khung của Trái Đất: gần như toàn bộ đáy đại dương được lót bằng bazan, còn phần sâu của các lục địa có nhiều đá kiểu hoa cương. Bạn ít khi thấy chúng vì một lớp đất, cây cỏ và đá trầm tích phủ lên trên, nhưng chỉ cần một vách đèo bị cắt hay một mỏm núi bị bào mòn, chúng lộ ra ngay.
Con đường thứ hai: lắng thành lớp như trang sách
Mưa, nắng, rễ cây và dòng nước kiên nhẫn làm vỡ mọi hòn đá lộ ra ngoài trời. Mảnh vỡ được sông suối chở đi, mài tròn, phân loại: sỏi to rơi xuống trước, cát rơi sau, bùn mịn trôi xa nhất rồi mới lắng ở đáy hồ hay ngoài biển yên. Lớp này chồng lên lớp kia, năm này qua năm khác. Sức nặng của các lớp bên trên ép nước ra khỏi các khe, còn nước ngầm mang theo chất hoà tan đọng lại như keo, gắn các hạt thành khối rắn. Quá trình ép chặt và gắn kết ấy biến bùn cát rời rạc thành đá sa thạch, bột kết, sét kết, cuội kết.
Có loại đá trầm tích không làm từ mảnh vụn mà từ sự sống. Vỏ sò, xương san hô, những sinh vật biển tí hon có vỏ đá vôi chết đi, chìm xuống, tích tụ thành lớp dày và hoá thành đá vôi. Những dãy núi đá vôi ở miền Bắc Việt Nam, xét theo nguồn gốc, phần lớn là đáy biển xưa được nâng lên.
Vì lắng theo lớp nên đá trầm tích hay có vân sọc nằm ngang, như chồng giấy được xếp lên nhau. Đây là nhóm đá duy nhất thường giữ được hoá thạch, vết gợn sóng nước, vết nứt bùn khô — những dấu chân của quá khứ mà hai nhóm kia thường xoá mất vì nhiệt.
Con đường thứ ba: nén và nung mà không tan chảy
Khi các mảng của vỏ Trái Đất xô vào nhau, đá bị đẩy xuống sâu hàng chục kilômét, hoặc nằm sát một khối macma nóng đang dâng lên. Ở đó nhiệt độ cao, sức ép lớn, nhưng chưa đủ để tan chảy. Đá phản ứng giống như cục đất sét ủ lâu trong lò: các khoáng vật sắp xếp lại, có loại lớn lên, có loại mới hẳn sinh ra, trong khi hòn đá vẫn ở thể rắn suốt quá trình.
Kết quả là đá biến chất. Đá vôi biến thành đá hoa, người Việt quen gọi là đá cẩm thạch, với những tinh thể canxit lấp lánh như đường cát. Sa thạch biến thành quaczit cứng đanh. Sét kết biến thành đá phiến mỏng, tách được thành tấm, và nếu bị nung sâu hơn nữa sẽ thành đá phiến kết tinh óng ánh mica, rồi gơnai có những dải sáng tối uốn lượn như vân gỗ.
Dấu hiệu dễ thấy nhất của nhiều loại đá biến chất là các khoáng vật xếp hàng song song, vuông góc với hướng bị ép, như một xấp bài bị đè dẹt. Nhìn vào đó, nhà địa chất đọc được cả hướng của những cú va chạm đã xảy ra hàng chục triệu năm trước.
Bảng tra nhanh: ba nhóm đá
Bảng dưới đây gom những điều chính để bạn nhận ra một hòn đá thuộc con đường nào khi cầm nó trên tay.
| Nhóm đá | Hình thành thế nào | Ví dụ quen | Nhận ra bằng gì |
|---|---|---|---|
| Đá macma xâm nhập | macma nguội chậm dưới sâu | đá hoa cương | tinh thể to, đốm nhiều màu, không có lớp |
| Đá macma phun trào | dung nham nguội nhanh trên mặt đất | đá bazan, đá bọt | hạt mịn, sẫm màu, có khi rỗ lỗ khí |
| Đá trầm tích vụn | mảnh vụn lắng thành lớp rồi gắn kết | sa thạch, cuội kết, sét kết | sờ thấy hạt, có vân lớp, có thể có hoá thạch |
| Đá trầm tích sinh học | vỏ và xương sinh vật tích tụ | đá vôi | màu xám nhạt, hay có vỏ sò, bị nước mưa khoét thành hang |
| Đá biến chất | đá cũ bị nén và nung, không tan chảy | đá cẩm thạch, đá phiến, quaczit | tinh thể sắp lại, dải song song, mặt óng |
Bảng chỉ là điểm xuất phát: ngoài thực địa, đá thường bị phong hoá phủ một lớp màu khác bên ngoài. Muốn nhìn đúng, nhà địa chất xem mặt vỡ mới, nơi màu thật của đá lộ ra.
Mất bao lâu để thành một hòn đá
Nếu nén toàn bộ lịch sử Trái Đất khoảng 4,6 tỷ năm vào một ngày, thì một dòng dung nham mỏng nguội thành bazan chỉ chiếm một khoảnh khắc nhỏ hơn cái chớp mắt. Một khối hoa cương nguội dưới sâu cũng chỉ mất chưa tới vài giây trong ngày tưởng tượng ấy. Còn để một lớp bùn đáy biển dày lên, bị chôn sâu, hoá đá rồi được nâng lên thành vách núi cho bạn đứng ngắm thì thường cần hàng chục triệu năm, tức là vài phút của ngày đó. Với đá, vài phút đã là rất dài.
Một buổi sáng trên đường đèo, hai bố con dừng xe ở chỗ rộng, đứng sát vào lề trong, nhìn vách taluy vừa được xẻ. Đứa con đếm được mười mấy sọc đá xám và nâu nghiêng nghiêng. Người bố bảo mỗi sọc là một thời kỳ đáy hồ hay đáy biển yên lặng, và cả vách đá trước mặt có khi là hàng triệu năm lắng đọng xếp chồng. Đứa con im một lúc rồi hỏi: vậy lúc đó chỗ mình đứng là dưới nước à? Câu hỏi ấy chính là cách mọi nhà địa chất bắt đầu.
Một lưu ý khi ngắm vách đá ven đường: luôn đứng ở chỗ an toàn, tránh xa lòng đường, không trèo lên vách và không đứng dưới chân vách sau mưa vì đá dễ rơi.
Những hiểu lầm hay gặp về đá
"Đá thì không bao giờ thay đổi." Đá thay đổi liên tục, chỉ là chậm hơn đời người rất nhiều. Một tấm bia đá ngoài trời sau vài trăm năm đã mờ chữ; một ngọn núi sau vài chục triệu năm có thể bị mài thấp đi đáng kể.
"Đá nào cũng cứng như nhau." Đá thạch cao trầy được bằng móng tay, còn quaczit làm xước cả kính. Độ cứng phụ thuộc khoáng vật và cách chúng gắn với nhau.
"Đá vôi và đá cẩm thạch là hai thứ không liên quan." Đá cẩm thạch chính là đá vôi đã bị nung và nén lại trong lòng đất. Hai hòn đá trông khác hẳn nhưng cùng một thành phần chính.
"Đá nóng chảy chảy đầy dưới chân mình." Phần lớn lớp manti bên dưới vỏ Trái Đất là đá rắn nhưng rất nóng, chảy dẻo cực chậm. Macma chỉ hình thành ở những vùng đặc biệt, không phải một biển lửa bao quanh hành tinh.
Trái Đất vẫn đang làm đá mới
Ngay lúc bạn đọc những dòng này, ở sống núi giữa đại dương, dung nham đang trào ra và nguội thành bazan mới. Ở các cửa sông, phù sa đang lắng thành lớp mà vài triệu năm nữa có thể thành đá. Ở những nơi các mảng va nhau, đá đang bị đẩy xuống sâu và lặng lẽ biến chất. Cả ba lò làm đá vẫn đỏ lửa.
Đá cũng đang bị phá đi với tốc độ tương tự: núi bị bào mòn, đá ven biển bị sóng đánh vỡ, đáy biển bị kéo chìm xuống lòng đất. Vì thế những hòn đá cổ nhất trên mặt đất rất hiếm, phần lớn đá ta gặp đều trẻ hơn Trái Đất rất nhiều. Hành tinh không giữ đá như giữ đồ cổ; nó tái chế liên tục.
Lần sau cầm một hòn sỏi ở bờ suối, bạn có thể tự hỏi ba câu: nó có tinh thể to không, có vân lớp không, có dải sọc bị ép không. Ba câu trả lời ấy đủ để đoán nó đã đi qua con đường nào trước khi nằm trong lòng bàn tay bạn.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu loại đá trên Trái Đất?
Theo nguồn gốc, mọi loại đá được xếp vào ba nhóm lớn là đá macma, đá trầm tích và đá biến chất. Trong mỗi nhóm có hàng trăm tên đá khác nhau, tuỳ khoáng vật chứa bên trong và kích thước hạt.
Đá và khoáng vật khác nhau thế nào?
Khoáng vật là một chất rắn tự nhiên có thành phần và cấu trúc tinh thể nhất định, như thạch anh hay canxit. Đá là tập hợp của một hoặc nhiều khoáng vật gắn với nhau, như đá hoa cương gồm thạch anh, fenspat và mica.
Loại đá nào hình thành nhanh nhất?
Đá bazan từ một dòng dung nham mỏng có thể nguội cứng trong vài ngày tới vài năm, nhanh nhất trong các loại đá. Ngược lại, đá trầm tích và đá biến chất thường cần hàng triệu năm mới thành hình.
Đá trầm tích có phải luôn nằm ngang không?
Lúc mới lắng, các lớp gần như nằm ngang. Về sau, khi vỏ Trái Đất bị ép, nâng hay đứt gãy, các lớp có thể bị nghiêng, uốn cong hay dựng đứng, nên ta thấy những vách đá sọc xiên ở đường đèo.
Trẻ em có thể bắt đầu tìm hiểu về đá từ đâu?
Cách dễ nhất là nhặt vài viên sỏi ở bờ suối hay sân nhà, rửa sạch, soi dưới kính lúp xem có tinh thể, vân lớp hay lỗ khí không, rồi đoán nhóm đá. Nhớ chỉ nhặt ở nơi được phép, không lấy đá trong khu bảo tồn.