HinhThanh.comHình Thành
Đá và khoáng vật

Đá quý hình thành như thế nào: kim cương, hồng ngọc và những lò nung trong lòng đất

Kim cương ra đời sâu trong manti rồi được đưa lên rất nhanh, hồng ngọc lớn lên trong đá vôi bị nung. Mỗi viên đá quý là dấu vết của một hoàn cảnh địa chất hiếm.

Raw red corundum crystal still embedded in white marble matrix, museum display case lighting from above, close-up showing sugary sparkling rock texture, dark background

Đá quý hình thành khi một khoáng vật hiếm gặp được đúng nguyên liệu, đúng nhiệt độ và áp suất, đủ thời gian để lớn thành tinh thể trong, màu đẹp, rồi còn phải may mắn được đưa lên gần mặt đất mà không bị phá huỷ. Mỗi loại đá quý đi một con đường riêng: kim cương thành hình sâu trong lớp manti dưới vỏ Trái Đất rồi được phóng lên rất nhanh, hồng ngọc lớn lên trong đá vôi bị nung lại, ngọc lục bảo đọng từ nước nóng trong khe đá.

Hình dung một lò bánh khổng lồ chạy hàng triệu năm, trong đó chỉ thỉnh thoảng mới có một mẻ đủ nguyên liệu hiếm và đủ lửa để nướng ra một chiếc bánh hoàn hảo. Đá quý hiếm vì hoàn cảnh sinh ra nó hiếm. Mục từ này chỉ kể chuyện hình thành, không bàn chuyện mua bán hay giá cả.

Vì sao một khoáng vật lại thành "đá quý"

Đá quý không phải một nhóm địa chất riêng mà là cách con người gọi những khoáng vật có ba phẩm chất: đẹp, bền và hiếm. Đẹp nhờ màu, độ trong, cách nó bẻ ánh sáng. Bền nhờ đủ cứng để không trầy xước khi đeo. Hiếm vì tinh thể to, trong, ít vết nứt chỉ hình thành trong những hoàn cảnh đặc biệt.

Màu của nhiều đá quý đến từ một lượng tạp chất rất nhỏ. Hồng ngọc và sa phia là cùng một khoáng vật tên corundum, gồm nhôm và ôxy. Corundum tinh khiết không màu. Thêm một chút crôm, nó đỏ lên thành hồng ngọc; thêm chút sắt và titan, nó xanh lam thành sa phia. Ngọc lục bảo cũng vậy: khoáng vật beryl vốn nhạt màu, chỉ nhờ vết crôm hoặc vanađi mới xanh thẫm. Một lượng tạp chất nhỏ tới mức đo bằng phần nghìn quyết định một hòn đá xám vô danh hay một viên đá quý.

Vì thế câu hỏi "đá quý hình thành thế nào" thật ra gồm hai câu: khoáng vật ấy ra đời ở đâu, và vì sao lần này nó gặp đúng chút tạp chất, đúng chỗ trống để lớn trong và đẹp.

Kim cương: sinh sâu, lên nhanh

Kim cương là cacbon kết tinh dưới áp suất cực lớn, chỉ có ở độ sâu khoảng trên một trăm năm mươi kilômét trong lớp manti. Ở đó, sức nặng của đá phía trên ép các nguyên tử cacbon vào kiểu xếp chặt nhất, mỗi nguyên tử nối với bốn nguyên tử bên cạnh. Phần lớn kim cương tự nhiên có tuổi trên một tỷ năm, nghĩa là chúng đã nằm chờ trong lòng đất từ trước khi có khủng long rất lâu.

Điều kỳ lạ là kim cương chỉ thật sự bền ở nơi áp suất cực lớn. Ở chỗ nóng mà áp suất thấp hơn, nó có thể chuyển dần thành than chì, nên một viên kim cương đi lên chậm chạp qua những vùng nóng khó mà sống sót. Những viên kim cương ta biết đã được chở lên bởi một loại macma đặc biệt phun rất nhanh từ dưới sâu, xuyên qua vỏ Trái Đất như mũi khoan, để lại những ống đá hình củ cà rốt gọi là ống kimberlit. Chuyến đi nhanh ấy "đông lạnh" kim cương ở trạng thái của nó trước khi kịp biến đổi.

Phần lớn ống kimberlit nằm ở những vùng lục địa rất cổ và ổn định, nơi lớp đá dưới chân dày và lạnh đủ để giữ kim cương suốt hàng tỷ năm. Đó là lý do mỏ kim cương tập trung ở một số ít vùng trên thế giới.

Mỗi đá quý một con đường

Bảng tra nhanh những đá quý quen thuộc: khoáng vật gốc, nơi chúng thành hình và điều tạo nên vẻ đẹp.

Đá quýKhoáng vậtHình thành ở đâuĐiều làm nên vẻ đẹp
Kim cươngcacbonsâu trong manti, lên bằng ống kimberlitcứng nhất, bẻ ánh sáng mạnh
Hồng ngọccorundum có crômđá vôi bị nung thành đá hoa, đôi khi trong đá biến chất khácđỏ thắm, rất cứng
Sa phiacorundum có sắt, titanđá biến chất, có nơi được bazan mang lênxanh lam, rất cứng
Ngọc lục bảoberyl có crôm hoặc vanađinước nóng trong khe đá, mạch pegmatitxanh lục thẫm
Spinelspinelđá hoa, đi cùng hồng ngọcđỏ, hồng, tím, lấp lánh
Thạch anh tímthạch anh có vết sắthốc trong đá núi lửa, mạch thạch anhtím do sắt và bức xạ tự nhiên
Ngọc hồng lựunhóm garnetmọc trong đá phiến kết tinh, gơnaiđỏ, cam, xanh tuỳ loại
Opalsilic ngậm nước, không kết tinhnước giàu silic đọng trong khe đáánh màu nhấp nháy khi xoay

Opal là trường hợp đặc biệt: các hạt silic cực nhỏ xếp đều như những viên bi trong hộp, bẻ ánh sáng thành cầu vồng. Nó không có mạng tinh thể như khoáng vật thông thường, nên nhiều nhà khoáng vật học gọi là chất tựa khoáng vật.

Hồng ngọc lớn lên trong đá vôi bị nung

Để có corundum, cần nhiều nhôm mà lại thiếu silic, vì nếu có silic, nhôm sẽ "bận" kết hợp thành các khoáng vật khác như fenspat. Hoàn cảnh hiếm ấy xảy ra khi những lớp đá vôi có lẫn chút sét, chút crôm bị chôn sâu trong lòng một dãy núi đang va chạm và nung thành đá hoa. Trong đá hoa trắng, hạt corundum đỏ từ từ lớn lên, nhiều khi đi cùng spinel.

Vùng Lục Yên ở miền núi phía Bắc Việt Nam được giới địa chất và đá quý biết đến với hồng ngọc và spinel nằm trong đá hoa, là ví dụ của con đường này. Ở vùng Quỳ Châu thuộc Nghệ An, đá quý cũng được tìm thấy trong các đá biến chất và trong cát sỏi lòng suối. Những vùng ấy gắn với lịch sử vỏ Trái Đất bị ép mạnh từ rất lâu.

Trong một phòng trưng bày địa chất, một nhóm học sinh dừng trước tủ kính có một hòn đá trắng lấp lánh như đường cát, giữa có một tinh thể đỏ sẫm to bằng đốt ngón tay, sáu cạnh, chưa hề được mài. Cô hướng dẫn viên chỉ vào chỗ tiếp giáp giữa màu đỏ và màu trắng, nói rằng đây là nơi hồng ngọc đã lớn lên, ngay trong lòng đá hoa, khi cả vùng còn chìm sâu trong lòng núi. Một bạn hỏi vì sao nó không được mài cho đẹp. Cô đáp: vì như thế này, nó còn kể được câu chuyện của mình.

Sa khoáng: khi dòng sông làm người đãi đá

Nhiều đá quý không được tìm thấy ở nơi chúng sinh ra mà ở lòng sông, lòng suối phía dưới. Khi đá mẹ bị phong hoá, các khoáng vật mềm hoặc dễ hoà tan mục đi, còn những tinh thể đá quý cứng và nặng thì sống sót. Nước chảy mang chúng đi, nhưng vì nặng hơn cát thường, chúng dễ lắng lại ở những chỗ nước chậm: khúc quanh, hố sâu, sau tảng đá lớn. Lâu dần, những chỗ ấy thành lớp sỏi cát giàu đá quý, gọi là sa khoáng.

Một số vùng bazan trên thế giới, và cả ở phía Nam Việt Nam, có sa phia trong lớp sỏi cát do bazan phong hoá. Những tinh thể ấy không sinh ra trong bazan; chúng được macma bazan nhặt lên từ dưới sâu trên đường phun trào và mang theo như hành khách quá giang.

Khai thác sa khoáng tự phát ở lòng sông, sườn đồi gây sạt lở, đục nước, phá rừng và rất nguy hiểm cho chính người đào. Nhiều vùng có đá quý là khu vực bị quản lý chặt; người tham quan không tự ý vào khu mỏ, không đào bới, và không mua bán đá không rõ nguồn gốc.

Ngọc lục bảo và những viên đá sinh từ nước nóng

Không phải đá quý nào cũng cần lò nung sâu hàng chục kilômét. Một nhóm lớn đá quý sinh ra từ nước nóng. Khi macma nguội, phần chất lỏng cuối cùng còn lại giàu nước và chứa nhiều nguyên tố hiếm mà các khoáng vật thông thường không nhận. Chất lỏng ấy len vào khe nứt của đá xung quanh, nguội dần, và để lại những mạch khoáng có thể chứa beryl, tuamalin, topaz với tinh thể to, trong.

Ngọc lục bảo là một ca khó. Beryl cần nguyên tố berili, thường đi cùng macma giàu silic, còn màu xanh lục lại cần crôm hoặc vanađi, thường nằm trong các loại đá sẫm màu hay đá phiến đen. Hai thứ ấy hiếm khi gặp nhau. Ngọc lục bảo chỉ thành hình ở những nơi nước nóng mang berili đi xuyên qua đúng loại đá có crôm, như hai người từ hai thành phố tình cờ gặp nhau ở một ga nhỏ. Vì vậy mỏ ngọc lục bảo tốt trên thế giới chỉ đếm được trên đầu ngón tay.

Những tinh thể sinh từ nước nóng cũng hay mang bao thể: giọt nước, bọt khí, kim khoáng vật nhỏ. Với người làm đá quý đó là khuyết điểm, nhưng với nhà khoa học, chúng là bằng chứng quý về nhiệt độ và thành phần nước đã nuôi viên đá lớn lên.

Hiểu lầm → điều khoa học biết

"Kim cương là than đá bị ép lâu ngày." Than đá hình thành gần mặt đất từ thực vật, còn kim cương sinh ra sâu hơn rất nhiều trong manti, phần lớn từ trước khi có thực vật trên cạn. Cacbon trong kim cương thường không đến từ than.

"Đá quý chỉ hình thành ở những vùng nóng." Khí hậu hôm nay không liên quan. Điều quyết định là lịch sử địa chất sâu bên dưới: va chạm mảng, macma, nước nóng. Có những mỏ đá quý ở vùng lạnh giá gần cực.

"Đá quý màu nào cũng do khoáng vật khác nhau." Hồng ngọc đỏ và sa phia xanh là cùng một khoáng vật corundum, chỉ khác chút tạp chất. Ngược lại, hai viên cùng màu đỏ có thể là hai khoáng vật khác hẳn, như hồng ngọc và spinel.

"Đá quý càng sâu càng nhiều." Phần lớn đá quý chỉ được tìm thấy ở nơi chúng đã được đưa lên gần mặt đất và được phong hoá cô đặc lại. Ở sâu hơn, chúng vẫn nằm rải rác, hiếm hoi trong khối đá mẹ.

Câu hỏi thường gặp

Kim cương hình thành ở độ sâu bao nhiêu?

Phần lớn kim cương tự nhiên hình thành ở độ sâu khoảng trên một trăm năm mươi kilômét trong lớp manti, nơi áp suất và nhiệt độ đủ lớn để cacbon kết tinh thành kim cương. Sau đó chúng được macma phun nhanh đưa lên gần mặt đất.

Hồng ngọc và sa phia khác nhau thế nào?

Hồng ngọc và sa phia cùng là khoáng vật corundum gồm nhôm và ôxy. Hồng ngọc có màu đỏ nhờ một chút crôm; sa phia thường có màu xanh lam nhờ sắt và titan, ngoài ra còn nhiều màu khác trừ màu đỏ.

Vì sao đá quý hay được tìm thấy ở lòng suối?

Khi đá mẹ bị phong hoá, đá quý cứng và nặng không bị mục, được nước chở đi rồi lắng ở những chỗ nước chậm. Lâu dần chúng tập trung lại thành lớp sỏi cát giàu đá quý gọi là sa khoáng.

Việt Nam có đá quý không?

Có. Vùng Lục Yên ở miền núi phía Bắc được biết đến với hồng ngọc và spinel trong đá hoa, vùng Quỳ Châu ở Nghệ An cũng có đá quý, và một số vùng bazan phía Nam có sa phia trong sỏi cát. Việc khai thác khoáng sản phải được cấp phép theo quy định.

Đá quý mất bao lâu để hình thành?

Tuỳ loại, nhưng thường gắn với những quá trình địa chất kéo dài hàng triệu năm như biến chất trong lòng núi hay nước nóng chảy qua khe đá. Kim cương thì phần lớn đã hình thành từ hơn một tỷ năm trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138