Núi sót là một ngọn núi hay khối đá đứng lẻ loi giữa vùng đất bằng, còn lại vì nó làm từ đá cứng hơn xung quanh. Hãy hình dung đổ nước rửa một mâm cát có lẫn vài viên sỏi: cát trôi đi, sỏi ở lại. Qua hàng triệu năm, mưa gió và sông suối gọt thấp phần đất đá mềm của cả vùng, chỉ những khối đá rắn chắc nhất còn đứng lại thành núi, như những người lính gác cuối cùng của một vùng đất cao đã biến mất.
Núi sót không mọc lên; nó là thứ còn lại. Đây là cách hình thành núi ngược với mọi mục từ khác về núi: không phải được nâng cao hơn, mà là mọi thứ xung quanh đã thấp đi. Mục từ này kể quá trình ấy, những núi sót nổi tiếng trên thế giới và những ngọn núi lẻ ở Việt Nam.
Núi sót thành hình bằng phép trừ
Hầu hết các dạng núi khác được tạo ra bằng phép cộng: đá được nâng lên, chồng lên, phun lên. Núi sót được tạo ra bằng phép trừ: cả vùng đất bị gọt mòn, nhưng có chỗ mòn nhanh, có chỗ mòn chậm, và chỗ mòn chậm nhất còn lại thành núi.
Các nhà địa chất gọi đó là bào mòn chọn lọc. Mưa, nước chảy và quá trình phong hoá làm việc ở khắp nơi, nhưng đá mềm, đá nhiều khe nứt, đá dễ bị nước làm mục thì thua nhanh; đá cứng, liền khối, ít khe nứt thì trụ lại lâu. Sau hàng triệu năm, khác biệt nhỏ về tốc độ ấy cộng dồn thành một khác biệt độ cao rất lớn.
Vì vậy để có núi sót, vùng đất cần hai điều: một là có những khối đá cứng nằm lẫn giữa đá mềm, hai là có đủ thời gian để bào mòn gọt đi phần mềm. Thường đó là những vùng đã ổn định rất lâu, không còn bị xô ép mạnh, nơi bào mòn đã có thời gian dài làm việc.
Các chặng để một ngọn núi sót thành hình
Không phải ngọn núi sót nào cũng đi đúng một con đường, nhưng câu chuyện điển hình thường gồm những chặng sau:
- Khối đá cứng thành hình trong lòng đất. Ví dụ, macma len vào giữa các lớp đá khác rồi nguội chậm thành một khối granit liền khối, nằm sâu dưới mặt đất.
- Vùng đất phía trên bị bào mòn dần. Qua hàng triệu năm, các lớp đá phía trên bị gọt mất, khối đá cứng tiến dần lên gần mặt đất.
- Đá xung quanh mục nhanh hơn. Ở vùng nóng ẩm, đá mềm và đá nứt nẻ bị phong hoá sâu thành đất, dễ bị nước cuốn đi; khối đá cứng ít nứt chịu đựng tốt hơn.
- Khối cứng nhô lên khỏi mặt đất. Khi phần đất mềm bị cuốn đi, khối đá cứng lộ dần ra, lúc đầu như một gò nhỏ, rồi thành ngọn núi đứng lẻ.
- Núi sót cũng bị gọt, nhưng chậm. Bề mặt khối đá bong từng lớp, sườn núi rải đầy đá tảng tròn; ngọn núi thấp đi rất chậm so với vùng đất quanh nó.
Cả quá trình thường kéo dài hàng chục triệu năm hoặc hơn. Ngọn núi ta thấy hôm nay chính là "phần lõi" của một vùng đất từng cao hơn nhiều, nay đã bị bóc đi gần hết.
Những núi sót nổi tiếng trên thế giới
Giữa vùng đồng bằng khô đỏ ở trung tâm nước Úc có một khối đá cát kết khổng lồ màu đỏ cam, đứng một mình, đổi màu theo ánh nắng trong ngày. Nó là ví dụ kinh điển của núi sót: các lớp đá xung quanh đã bị gọt mất, khối đá rắn hơn còn đứng lại. Phần lớn khối đá được cho là còn chìm dưới mặt đất, ta chỉ nhìn thấy phần nhô lên.
Ở bờ biển một thành phố lớn của Brazil có những khối đá tròn trơn nhô cao, sườn dốc nhẵn như mái vòm. Đó là những khối đá cứng còn lại sau khi phần đá mềm xung quanh bị bào mòn, và vì nằm cạnh biển, chúng tạo nên một khung cảnh rất lạ: núi đá trơn mọc thẳng từ mép nước.
Ở nhiều vùng châu Phi khô và bán khô, đồng bằng mênh mông được điểm xuyết bởi những khối đá granit tròn trịa, có khối như mái vòm, có khối là đống đá tảng chồng lên nhau. Mỗi khối là một điểm mà đá cứng đã thắng trong cuộc chạy đua với thời gian.
Những ngọn núi lẻ giữa đồng bằng Nam Bộ
Ở Việt Nam, những ví dụ dễ thấy về núi đứng lẻ giữa vùng đất thấp nằm ở Nam Bộ. Vùng Bảy Núi ở An Giang có những khối núi nhô lên giữa đồng bằng phẳng lặng, xung quanh là ruộng lúa và hàng thốt nốt. Núi Bà Đen ở Tây Ninh đứng một mình trên vùng đất thấp, nhìn thấy từ rất xa.
Nhiều khối núi lẻ ở Nam Bộ được làm từ đá macma cứng, hình thành từ rất lâu trong lòng đất. Qua thời gian dài, đất đá xung quanh bị bào mòn và về sau được phù sa phủ lấp thành đồng bằng, chỉ còn những khối đá cứng nhô lên. Câu chuyện chi tiết về cách đồng bằng Nam Bộ được bồi thuộc về mục từ "đất nước thành hình"; ở đây chỉ cần thấy rằng những ngọn núi lẻ ấy là phần đá cứng còn sót lại của một bề mặt cổ.
Sườn của các khối núi này thường rải đầy những tảng đá tròn lớn, có tảng chồng lên nhau chênh vênh. Đó là dấu hiệu quen thuộc của đá granit bị phong hoá: đá nứt theo những khe vuông góc, nước thấm vào làm tròn các góc, để lại những khối đá như những viên bi khổng lồ.
Núi sót và các kiểu núi khác: phân biệt nhanh
Đứng trước một ngọn núi lẻ, có thể dùng vài dấu hiệu sau để đoán nó hình thành theo cách nào.
| Kiểu | Hình thành do | Hình dáng thường gặp | Dấu hiệu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Núi sót đá cứng | bào mòn chọn lọc, đất mềm xung quanh bị gọt mất | khối tròn, sườn nhẵn hoặc rải đá tảng | đá liền khối, thường là granit hay đá cát kết rắn |
| Núi lửa đứng lẻ | dung nham và tro chồng lên quanh một miệng phun | hình nón, có thể có miệng lõm trên đỉnh | đá bazan, đá rỗ lỗ, tro núi lửa |
| Tháp đá vôi | nước hoà tan đá vôi xung quanh | vách dựng đứng, đỉnh nhọn hoặc phẳng | đá vôi xám, nhiều hang hốc |
| Khối núi trồi do đứt gãy | khối vỏ bị đẩy lên dọc đứt gãy | sườn thẳng dài, một bên dựng đứng | thường nằm thành dãy, không đứng một mình |
Núi lửa và tháp đá vôi có câu chuyện riêng trong các mục từ về núi lửa và hang động đá vôi. Điểm chung của chúng với núi sót chỉ là dáng đứng một mình; còn cách thành hình thì rất khác nhau.
Hiểu lầm về những ngọn núi đứng một mình
Núi lẻ giữa đồng bằng thường gắn với nhiều câu chuyện, và cũng nhiều hình dung chưa đúng:
- "Núi lẻ chắc chắn là núi lửa." Nhiều ngọn núi lẻ là núi sót bằng đá granit hay đá cát kết, chẳng liên quan gì tới núi lửa.
- "Ngọn núi đã mọc lên giữa đồng bằng." Với núi sót, núi gần như đứng yên; chính vùng đất quanh nó đã thấp đi, rồi có nơi được phù sa bồi lên thành đồng bằng.
- "Đá tảng tròn trên sườn núi do ai đó lăn lên." Những tảng đá tròn ấy được phong hoá ngay tại chỗ từ khối đá liền, các góc bị nước mài tròn qua rất lâu.
- "Truyền thuyết về núi là cách núi hình thành." Nhiều ngọn núi lẻ gắn với tích truyện dân gian đẹp, nhưng đó là câu chuyện văn hoá của con người, còn sự hình thành của núi là câu chuyện của đá và thời gian.
Núi sót hôm nay vẫn đang thay đổi
Một ngọn núi sót trông có vẻ bất động, nhưng nó vẫn đang chịu đúng những tác động đã làm nên nó. Bề mặt đá granit tiếp tục bong ra từng lớp mỏng như vỏ hành, đặc biệt ở những nơi ngày nắng nóng, đêm mát. Các khe nứt mở rộng dần, tách ra những tảng đá mới, rồi các tảng ấy lại được mài tròn.
Chân núi sót thường có một vành đá vụn, cát sỏi do chính ngọn núi nhả ra. Mưa lớn cuốn những vật liệu ấy xuống ruộng, xuống suối, bồi vào vùng đất thấp xung quanh. Ở vùng đồng bằng được phù sa bồi đắp, mặt đất quanh chân núi có thể còn được nâng dần lên bởi lớp bùn mới, khiến ngọn núi trông như bị "lún" vào đồng bằng.
Một ngày rất xa, khi khối đá cứng cũng bị gọt gần hết, ngọn núi sẽ chỉ còn là một gò thấp, rồi một vùng đá phẳng lộ dưới lớp đất. Nhưng với nhịp thời gian của đá granit, ngày đó còn cách ta hàng triệu năm nữa.
Buổi chiều nhìn núi từ cánh đồng
Chiều muộn, hai bà cháu đứng bên bờ ruộng nhìn ngọn núi lẻ nhuộm vàng dưới nắng. Đứa cháu hỏi: "Sao núi lại đứng một mình hả bà?" Bà chưa biết trả lời thế nào, thì người chú làm giáo viên đứng bên cạnh bẻ đôi một cục đất khô trong tay, để lộ hạt sỏi nhỏ bên trong: "Đất mềm bị mưa rửa trôi hết, còn hạt sỏi cứng này ở lại. Ngọn núi kia là hạt sỏi khổng lồ của cả vùng."
Hình ảnh cục đất và hạt sỏi ấy gói được gần hết câu chuyện. Lần sau đi qua một vùng đồng bằng có núi lẻ, có thể thử hình dung ngược thời gian: mặt đất từng cao hơn rất nhiều, phủ kín ngọn núi, rồi dần dần bị mưa gió bóc đi, như nước rút để lộ những hòn đá cứng dưới lòng sông.
Khi leo những ngọn núi đá tảng như vậy, nên đi theo lối mòn và bậc đá đã có, không leo lên những tảng đá chồng chênh vênh, không khắc tên lên đá. Đá đã đứng cân bằng hàng nghìn năm, nhưng một tác động sai có thể làm đá lăn.
Câu hỏi thường gặp
Núi sót hình thành như thế nào?
Núi sót hình thành khi vùng đất xung quanh làm từ đá mềm bị bào mòn thấp dần qua hàng triệu năm, còn khối đá cứng hơn chịu đựng tốt nên còn đứng lại thành ngọn núi lẻ.
Núi sót có phải là núi lửa đã tắt không?
Thường là không. Phần lớn núi sót là khối đá cứng như granit hay đá cát kết còn lại sau bào mòn. Núi lửa đứng lẻ là một kiểu khác, được xây từ dung nham và tro phun ra.
Một ngọn núi sót cần bao lâu để thành hình?
Thường cần hàng chục triệu năm hoặc hơn, vì bào mòn chọn lọc diễn ra rất chậm. Khối đá cứng phải được đưa lên gần mặt đất rồi phần đá mềm xung quanh mới bị gọt đi dần.
Ở Việt Nam có núi sót không?
Có những ngọn núi đứng lẻ giữa đồng bằng Nam Bộ như vùng Bảy Núi ở An Giang hay núi Bà Đen ở Tây Ninh. Nhiều khối là đá macma cứng còn lại sau thời gian dài bào mòn.
Vì sao sườn núi lẻ hay có đá tảng tròn chồng lên nhau?
Đá granit thường nứt theo những khe gần vuông góc. Nước thấm vào khe làm mục và mài tròn các góc, để lại những khối đá tròn nằm chồng lên nhau ngay tại chỗ.
Leo núi đá tảng cần lưu ý gì?
Nên đi theo lối mòn và bậc đá có sẵn, không trèo lên các tảng đá chồng chênh vênh và không khắc lên đá. Khi gặp sự cố cần trợ giúp, gọi 112 hoặc 115.