Dãy Hoàng Liên Sơn là một khối núi làm chủ yếu từ đá granit — hình thành khi macma nguội chậm sâu trong lòng đất — và đá biến chất bị nén nung qua thời gian dài, phần lớn đã có từ rất lâu trước khi dãy núi mang dáng hiện nay, rồi được nâng mạnh trở lại trong giai đoạn gần đây của lịch sử địa chất. Hãy hình dung một chiếc rương cũ đã bị chôn sâu, bỗng được đẩy trồi lên cao: vỏ ngoài đã mòn, nhưng lõi bên trong vẫn rắn chắc. Đỉnh Fansipan, khoảng 3.143 m, là chỗ chiếc rương ấy nhô cao nhất, được gọi là "nóc nhà Đông Dương".
Dãy núi chạy theo hướng tây bắc – đông nam, kẹp giữa thung lũng sông Hồng ở phía đông bắc và sông Đà ở phía tây nam, vắt qua địa phận Lào Cai và Lai Châu. Mục từ này kể câu chuyện dãy núi theo một hành trình qua thời gian: từ những khối đá cổ, qua những lần va chạm, tới lần "trẻ lại" làm nên vẻ hiểm trở ngày nay.
Chặng đầu: những khối đá cổ trong lòng đất
Rất lâu trước khi có dãy núi như ngày nay, vùng đất này đã trải qua nhiều lần bị xô ép, uốn nếp và nung nóng. Trong những lần ấy, các lớp đá trầm tích cũ bị nén và nung thành đá biến chất như đá phiến, đá gơnai, với những dải sáng tối xen nhau như vân gỗ.
Cũng trong lòng đất, những khối macma — đá nóng chảy — len lên giữa các lớp đá, rồi nguội rất chậm ở độ sâu nhiều kilômét. Nguội chậm cho các tinh thể đủ thời gian lớn lên, nên đá granit ở đây thường có hạt to, dễ nhìn bằng mắt thường: hạt trắng đục, hạt xám trong, vảy đen óng.
Ở chặng này, chưa có ngọn núi nào cao vút. Đó là giai đoạn "làm nguyên liệu": tạo ra những khối đá cứng, khó bị bào mòn, để sau này khi được đẩy lên, chúng trở thành bộ khung vững chắc của dãy núi. Tuổi của từng khối đá khác nhau và là đề tài các nhà địa chất vẫn nghiên cứu chi tiết; có khối rất cổ, có khối trẻ hơn, nhưng nhìn chung đá ở đây đã có từ trước khi dãy núi mang dáng hiện nay.
Chặng giữa: núi mọc lên rồi bị gọt thấp
Qua các đại địa chất, vùng núi phía Bắc Việt Nam trải qua nhiều đợt dựng núi khác nhau. Mỗi đợt nâng một số khối đá lên cao; giữa các đợt là những quãng rất dài mưa gió làm việc, gọt núi thấp xuống, bồi vật liệu vào các vùng trũng xung quanh.
Đến một giai đoạn, cả vùng đã bị bào mòn khá thấp, nhiều nơi gần thành những bề mặt tương đối bằng. Đó chính là ý "núi già" trong cụm từ quen thuộc của sách địa lý Việt Nam: các khối núi hình thành từ lâu, đã bị gọt mòn, không còn sắc cạnh.
Dấu vết của thời kỳ bị san thấp này vẫn còn: ở vùng núi phía Bắc, người đi đường đèo có thể thấy những bề mặt khá bằng nằm ở độ cao khác nhau, như những bậc thềm khổng lồ. Các nhà địa mạo xem đó là những mặt san bằng cổ bị nâng lên ở các lần sau.
Chặng gần đây: lần "trẻ lại" làm nên dáng hiểm trở
Trong giai đoạn gần đây của lịch sử địa chất, khi mảng Ấn Độ xô vào châu Á và dựng lên Himalaya, ảnh hưởng của cú va chạm lan rộng ra cả vùng xung quanh, trong đó có miền Bắc Việt Nam. Các khối vỏ bị đẩy, trượt dọc các đứt gãy lớn; đới đứt gãy sông Hồng ở rìa đông bắc dãy Hoàng Liên Sơn là một trong những đường trượt quan trọng nhất.
Vùng Hoàng Liên Sơn được nâng mạnh trở lại. Khối granit và đá biến chất cứng vốn đã bị san thấp nay bị đẩy lên cao, trở thành các đỉnh vượt ba nghìn mét. Sông suối lấy lại sức mạnh, khoét sâu những thung lũng dốc đứng hình chữ V. Đó là lý do Hoàng Liên Sơn vừa cao, vừa hiểm trở, sườn dốc, nhiều vực sâu.
Các nhà địa chất gọi đợt nâng này là vận động tân kiến tạo, và cụm từ "núi già được trẻ lại" chính là để mô tả nó: đá thì già, nhưng dáng núi thì trẻ.
Hành trình của dãy núi gói trong một bảng
Các chặng dưới đây là bức tranh chung mà sách địa chất phổ thông thường dùng; khoảng thời gian chỉ ghi ở mức tương đối, không phải con số chính xác.
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Thời gian (tương đối) | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Làm nguyên liệu | đá bị nén nung thành đá biến chất, macma len lên nguội thành granit | từ rất lâu, qua nhiều thời kỳ khác nhau | đá granit hạt to, đá gơnai có dải sáng tối |
| Dựng núi và bị gọt | nhiều đợt nâng xen kẽ những quãng dài bào mòn | qua nhiều đại địa chất | mặt san bằng cổ trên cao, lớp đá uốn và đứt gãy |
| Trẻ lại | vùng núi được nâng mạnh trở lại, liên quan tới va chạm Ấn Độ – châu Á | vài chục triệu năm gần đây | đỉnh trên ba nghìn mét, thung lũng chữ V sâu |
| Hiện tại | sông suối khoét sâu, sạt lở mùa mưa, động đất nhỏ thỉnh thoảng | đang diễn ra | vách đá mới lở, suối chảy xiết, quạt đá dưới chân núi |
Đọc bảng từ trên xuống là đọc hành trình của dãy núi: đá sinh ra trong lòng đất, lên núi, bị gọt, rồi lại lên núi lần nữa.
Những điều thú vị có thật về Hoàng Liên Sơn
Vì cao và nằm ở vùng nhiệt đới gió mùa, dãy núi có những nét rất riêng:
- Ở những đợt rét đậm, trên các đỉnh núi cao của Hoàng Liên Sơn đôi khi có băng giá, thậm chí tuyết rơi — điều hiếm thấy ở một nước nhiệt đới.
- Dãy núi như bức tường chắn gió: sườn đón gió ẩm mưa nhiều, sườn khuất gió khô hơn, tạo ra khí hậu và rừng khác nhau ở hai bên.
- Càng lên cao, rừng thay đổi rõ rệt theo độ cao: từ rừng nhiệt đới dưới chân, lên rừng cây lá kim, rồi lên trảng trúc lùn và cỏ trên các sống núi cao.
- Đèo Ô Quy Hồ vượt qua dãy núi ở một trong những chỗ thấp của sống núi, nối hai sườn Lào Cai và Lai Châu. Những chỗ thấp như vậy thường trùng với nơi đá yếu hơn hoặc bị đứt gãy, dễ bị bào mòn hơn.
- Ngoài Fansipan, dãy núi còn có nhiều đỉnh núi vượt hai, ba nghìn mét, tạo nên vùng núi cao nhất Việt Nam.
Hiểu lầm hay gặp về dãy Hoàng Liên Sơn
Vì nổi tiếng, dãy núi cũng hay bị hình dung chưa đúng:
- "Hoàng Liên Sơn là một dãy núi lửa đã tắt." Đá granit của dãy núi hình thành từ macma nguội chậm sâu trong lòng đất, không phải từ dung nham phun lên mặt đất. Dãy núi được dựng lên bằng nâng và đứt gãy, không phải bằng phun trào.
- "Fansipan cao vì là núi trẻ như Himalaya." Phần lớn đá ở đây có trước dáng núi rất lâu; độ cao hiện nay đến từ lần nâng gần đây đẩy những khối đá ấy lên, chứ không phải từ một dãy núi mới sinh.
- "Dãy núi đã đứng yên từ lâu." Động đất nhỏ, sạt lở và những thung lũng đang bị khoét sâu cho thấy vùng núi này vẫn đang thay đổi.
- "Tên dãy núi do truyền thuyết đặt." Tên gọi Hoàng Liên thường được giải thích là gắn với cây thuốc hoàng liên mọc trên núi; đó là chuyện tên gọi trong đời sống, còn sự hình thành của núi là chuyện của đá và thời gian.
Đứng trên sống núi đọc đá
Buổi sáng sương tan, một nhóm bạn đi theo người dẫn đường địa phương trên con đường mòn được phép, dừng lại bên một tảng đá lớn lốm đốm trắng xám. Người dẫn đường bảo đây là đá granit. Một bạn cúi sát xem những hạt tinh thể to bằng hạt đỗ, rồi ngẩng lên nhìn biển mây phía dưới: "Vậy hòn đá này từng nằm sâu dưới đất, giờ lại ở trên mây?" Cả nhóm bật cười, nhưng đó là một câu tóm tắt rất đúng về dãy núi.
Leo núi cao ở Hoàng Liên Sơn cần chuẩn bị kỹ: thời tiết đổi rất nhanh, sương mù dày, mùa đông có thể rét đậm, mùa mưa đường trơn và có nguy cơ sạt lở. Nên đi theo tuyến được phép, có người dẫn đường địa phương, theo dõi dự báo thời tiết và cảnh báo của địa phương. Khi gặp nạn, gọi 112 để được cứu hộ.
Trên đường đi, nhớ giữ nguyên đá và cây cỏ tại chỗ, không khắc lên đá, không bẻ cây, mang rác về. Dãy núi đã mất hàng trăm triệu năm để thành hình; những vết khắc trên đá thì tồn tại lâu hơn nhiều so với một kỷ niệm.
Dãy núi vẫn đang thay đổi
Hoàng Liên Sơn chưa "xong". Vùng núi phía Bắc vẫn có động đất nhỏ đến vừa, cho thấy các đứt gãy còn hoạt động. Mỗi mùa mưa, nhiều sườn dốc sạt lở, suối dâng nước đục ngầu mang đất đá xuống thung lũng sông Hồng và sông Đà.
Lượng đất đá bị gọt đi ấy không mất: chúng theo sông Hồng đi xa, góp phần bồi đắp vùng châu thổ ở hạ lưu. Nói cách khác, một phần đất đồng bằng phía Bắc từng là đá của những dãy núi như Hoàng Liên Sơn.
Cuộc giằng co giữa lực nâng và bào mòn sẽ tiếp tục trong hàng triệu năm tới. Không ai biết chắc Fansipan sau này sẽ cao hơn hay thấp đi, nhưng chắc chắn hình dáng dãy núi sẽ khác, theo nhịp chậm đến mức chỉ thước đo địa chất mới cảm nhận được.
Con người cũng góp tay vào nhịp thay đổi ấy. Giữ rừng đầu nguồn trên sườn dốc giúp đất không trôi nhanh; mở đường, xẻ taluy thiếu tính toán lại làm sườn núi dễ trượt hơn. Hiểu câu chuyện hình thành của dãy núi cũng là hiểu vì sao phải đối xử với nó cẩn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Dãy Hoàng Liên Sơn nằm ở đâu?
Dãy núi nằm ở vùng núi phía Bắc Việt Nam, chạy theo hướng tây bắc – đông nam, giữa thung lũng sông Hồng và sông Đà, vắt qua địa phận Lào Cai và Lai Châu.
Đỉnh Fansipan cao bao nhiêu?
Fansipan cao khoảng 3.143 m so với mực nước biển. Đây là ngọn núi cao nhất Việt Nam và của cả bán đảo Đông Dương, nên thường được gọi là nóc nhà Đông Dương; con số có thể chênh nhẹ tuỳ lần đo.
Vì sao Hoàng Liên Sơn cao nhất Việt Nam?
Vì dãy núi được làm từ những khối đá cứng như granit, khó bị bào mòn, và được nâng mạnh trở lại trong giai đoạn gần đây do ảnh hưởng của va chạm giữa mảng Ấn Độ và châu Á.
Hoàng Liên Sơn là núi già hay núi trẻ?
Phần lớn đá của dãy núi có từ rất lâu, nhưng dáng núi hiện nay là kết quả của lần nâng gần đây. Vì vậy sách địa lý thường mô tả đây là núi già được trẻ lại.
Trên Hoàng Liên Sơn có tuyết không?
Có những đợt rét đậm làm xuất hiện băng giá và đôi khi tuyết rơi trên các đỉnh núi cao. Đây là hiện tượng không thường xuyên, chỉ xảy ra khi không khí lạnh mạnh tràn về.
Leo núi ở Hoàng Liên Sơn cần chú ý gì về an toàn?
Nên đi theo tuyến được phép, có người dẫn đường địa phương, theo dõi thời tiết và cảnh báo sạt lở. Thời tiết đổi rất nhanh; khi gặp nạn, gọi 112 để được cứu hộ.