HinhThanh.comHình Thành
Núi hình thành thế nào

Núi hình thành như thế nào: khi những mảng đá khổng lồ chậm rãi xô vào nhau

Phần lớn núi trên Trái Đất được nâng lên khi các mảng vỏ xô vào nhau, đá bị ép uốn, nứt vỡ rồi trồi cao, trong khi mưa gió không ngừng gọt chúng xuống.

Steep folded rock strata exposed on a mountainside, tilted grey and ochre layers curving upward, distant snowy peaks behind, wide view in clear morning light

Hãy đặt một tấm khăn trải bàn phẳng lên mặt bàn rồi dùng hai tay đẩy hai mép vào nhau: tấm khăn nhăn lại thành những nếp gợn chạy song song. Phần lớn các dãy núi lớn trên Trái Đất ra đời theo đúng hình ảnh đó, chỉ khác là "tấm khăn" là những lớp đá dày hàng chục kilômét, và hai bàn tay là hai mảng kiến tạo — những mảnh ghép khổng lồ của vỏ Trái Đất — đang nhích về phía nhau mỗi năm vài xăng-ti-mét, cỡ tốc độ móng tay mọc.

Nhưng núi không chỉ được nâng lên. Ngay từ khi một đỉnh vừa nhô khỏi mặt đất, mưa, gió, băng giá và dòng chảy đã bắt đầu gọt nó xuống. Hình dáng một dãy núi ta thấy hôm nay là kết quả của cuộc giằng co kéo dài hàng chục triệu năm giữa lực đẩy từ lòng đất và lực bào mòn trên bề mặt. Mục từ này kể lại cuộc giằng co ấy theo từng chặng.

Vỏ Trái Đất không liền một khối

Lớp vỏ mà ta đang đứng không phải một chiếc vỏ trứng liền mạch. Nó bị chia thành chừng bảy, tám mảng lớn và nhiều mảng nhỏ, ghép sát vào nhau như những tấm băng trôi trên mặt hồ. Bên dưới các mảng là lớp manti — đá rất nóng, cứng như đá nhưng qua hàng triệu năm lại chảy dẻo được, giống như nhựa đường để ngoài nắng gắt.

Sức nóng từ sâu trong lòng Trái Đất làm lớp manti chuyển động chậm chạp, kéo theo các mảng bên trên. Có chỗ hai mảng tách xa nhau, có chỗ trượt ngang qua nhau, và có chỗ chúng tiến thẳng vào nhau. Chính ở những đường giáp ranh tiến vào nhau ấy, phần lớn các dãy núi cao nhất hành tinh đã được dựng lên.

Điều thú vị là chuyển động này nhỏ đến mức cả một đời người không cảm nhận được. Một mảng đi vài xăng-ti-mét mỗi năm thì sau một triệu năm đã trôi vài chục kilômét, sau vài chục triệu năm đã đủ để khép kín cả một vùng biển nằm giữa hai lục địa. Núi là thứ chỉ hiện ra khi ta chịu nhìn bằng con mắt của thời gian địa chất.

Năm chặng để một dãy núi thành hình

Không dãy núi nào giống hệt dãy nào, nhưng phần lớn các dãy núi uốn nếp đi qua những chặng gần giống nhau. Bảng dưới đây tóm lược câu chuyện ấy, với khoảng thời gian chỉ mang tính hình dung.

ChặngChuyện gì xảy raMất bao lâu (khoảng)Dấu vết còn thấy
Bồi lớpBùn cát, vỏ sinh vật lắng xuống đáy biển hay vùng trũng, dày dần thành trầm tíchhàng chục đến hàng trăm triệu nămđá phân thành lớp như chồng giấy
Xô épHai mảng tiến vào nhau, vùng biển ở giữa bị khép lại, các lớp đá bị đẩy dồnhàng chục triệu nămlớp đá dựng nghiêng, cong vênh
Uốn nếp và đứt gãyĐá chỗ mềm thì uốn cong, chỗ giòn thì nứt vỡ, các khối chồng lên nhaudiễn ra suốt quá trình xô épnếp lồi, nếp lõm, mặt đứt gãy trên vách núi
Nâng caoVỏ bị dồn dày lên, nổi cao hơn, tạo thành dãy núihàng triệu đến hàng chục triệu nămđỉnh nhọn, sườn dốc, sông chảy xiết
Bào mònMưa, băng, gió, sông gọt dần núi xuống, đưa vật liệu ra đồng bằng và biểnkéo dài liên tục, hàng chục triệu nămđỉnh tròn, sườn thoải, đồng bằng phù sa dưới chân

Các chặng không xếp hàng lần lượt một cách gọn gàng. Trong khi một phần dãy núi còn đang được nâng, phần khác đã bị bào mòn mạnh. Vòng đời của núi giống một cuộc đua mà cả hai bên đều chạy cùng lúc.

Ba cách núi được dựng lên

Núi uốn nếp. Khi hai mảng xô vào nhau, các lớp đá trầm tích bị ép cong như tấm thảm bị đẩy dồn vào chân tường. Phần lớn những dãy núi dài nhất thế giới thuộc loại này, như Himalaya ở châu Á hay dãy Alps ở châu Âu.

Núi khối. Ở những nơi vỏ Trái Đất bị kéo căng hoặc nứt vỡ, cả một khối đá lớn có thể bị đẩy trồi lên dọc theo các đường đứt gãy, trong khi khối bên cạnh tụt xuống. Kết quả là những dãy núi có một sườn dựng đứng như vách tường và một sườn thoải hơn.

Núi lửa. Một số ngọn núi được xây từ chính dung nham và tro phun ra từ lòng đất, chồng dần lên nhau sau mỗi lần phun. Đây là câu chuyện riêng, được kể trong các mục từ về núi lửa và hơi nóng lòng đất.

Thực tế thường là hỗn hợp. Một dãy núi lớn hiếm khi chỉ thuộc một kiểu. Trong lòng một dãy núi uốn nếp vẫn có những đứt gãy lớn, có những khối đá macma nóng chảy từng len lên rồi nguội đi thành đá granit, và cả những dải núi lửa cổ đã tắt từ lâu.

Vì sao các dãy núi thường chạy thành dải dài

Nhìn từ trên cao, núi hiếm khi mọc lẻ tẻ như nấm. Chúng xếp thành dải dài hàng trăm, hàng nghìn kilômét, các sống núi chạy gần song song nhau. Lý do là núi mọc dọc theo đường giáp ranh giữa hai mảng, mà đường giáp ranh ấy là một đường dài chứ không phải một điểm.

Cũng giống tấm khăn bị đẩy từ hai mép, các nếp nhăn luôn chạy vuông góc với hướng đẩy. Vì vậy chỉ cần nhìn hướng của một dãy núi uốn nếp, các nhà địa chất đã đoán được lực ép xưa kia tới từ phía nào. Ở vùng núi phía Bắc Việt Nam, nhiều dãy núi và thung lũng sông chạy theo hướng tây bắc – đông nam, phản ánh những đường đứt gãy và nếp uốn lớn của vùng.

Giữa các sống núi là những thung lũng dài. Sông suối thường tận dụng đúng những chỗ trũng ấy, hoặc những dải đá bị đứt gãy làm vỡ vụn, để chảy theo. Vì thế bản đồ sông ngòi vùng núi luôn mang dấu ấn của lịch sử dựng núi.

Mất bao lâu để một dãy núi cao lên

Nếu nén toàn bộ khoảng 4,6 tỷ năm lịch sử Trái Đất vào một ngày hai mươi bốn giờ, thì dãy Himalaya mới bắt đầu được nâng lên vào khoảng mười lăm phút cuối cùng trước nửa đêm. Một dãy núi mà ta cho là "vĩnh cửu" thật ra là một hiện tượng rất trẻ trên lịch Trái Đất.

Tốc độ nâng của núi thường được đo bằng milimét mỗi năm, tức là chậm hơn cả tốc độ mọc của móng tay. Nhưng milimét nhân với hàng triệu năm thì thành hàng nghìn mét. Đó là lý do một vùng từng là đáy biển nông có thể trở thành đỉnh núi phủ tuyết, chỉ cần đủ thời gian.

Ngược lại, khi lực đẩy từ lòng đất yếu đi, mưa gió sẽ thắng thế. Những dãy núi từng rất cao có thể bị gọt xuống thành vùng đồi thấp sau hàng chục đến hàng trăm triệu năm. Vì thế các nhà địa chất nói đến tuổi của núi: núi trẻ thì nhọn và cao, núi già thì tròn và thấp.

Hiểu lầm hay gặp về núi

Vì núi lớn và có vẻ bất động, ta dễ mang theo vài hình dung chưa đúng. Đây là mấy điều hay được hỏi nhất:

  • "Núi được tạo ra trong một lần." Không có trận động đất nào dựng được cả dãy núi. Mỗi lần đứt gãy dịch chuyển chỉ nâng đá lên vài mét là nhiều; dãy núi là tổng của vô số lần như vậy qua hàng triệu năm.
  • "Núi đã thành hình thì đứng yên." Nhiều dãy núi vẫn đang được nâng lên, nhiều dãy khác đang thấp dần. Ta chỉ không thấy vì đời người quá ngắn.
  • "Núi cao nhất là núi già nhất." Thường thì ngược lại. Núi cao và nhọn thường là núi trẻ, chưa bị bào mòn nhiều.
  • "Mọi ngọn núi đều là núi lửa." Núi lửa chỉ là một kiểu trong nhiều kiểu núi; phần lớn các dãy núi dài trên Trái Đất được dựng lên do xô ép, không phải do phun trào.

Còn chuyện vì sao trên đỉnh núi cao lại có vỏ sò, vỏ ốc hoá đá: đó là vì các lớp đá ấy từng nằm dưới đáy biển trước khi bị xô ép nâng lên — một bằng chứng rất đẹp cho chặng "bồi lớp" và "nâng cao" trong bảng phía trên.

Đọc câu chuyện núi trên vách taluy

Trên một con đèo vùng núi phía Bắc, hai bố con dừng xe ở chỗ đường được mở rộng, nơi người ta xẻ sườn núi tạo thành một vách đá trơ trọi. Cậu con trai chỉ vào những vệt đá xám và nâu cong vòng như vân gỗ: "Sao đá lại cong được hả bố?" Người bố đặt bàn tay ngang theo một lớp đá và nói: "Ngày xưa lớp này nằm phẳng dưới nước, rồi bị đẩy từ hai bên suốt rất nhiều triệu năm. Đá chịu ép lâu quá thì cũng cong như cái thước nhựa."

Những vách taluy bên đường đèo là "bảo tàng" dễ đến nhất để đọc câu chuyện hình thành núi. Lớp đá dựng đứng hay nghiêng gắt cho biết chúng đã bị xoay khỏi vị trí nằm ngang ban đầu. Những đường nứt cắt chéo qua các lớp đá là dấu vết đứt gãy. Những mạch trắng chằng chịt thường là khoáng vật kết tinh lại trong khe nứt.

Khi dừng xem, hãy chọn chỗ đỗ xe an toàn, đứng xa chân vách và không gõ, cạy đá trên vách — đá đã vỡ vụn rất dễ rơi, nhất là sau mưa. Nếu khu vực có biển cảnh báo sạt lở thì nên đi tiếp, đừng dừng lại ngắm.

Núi hôm nay vẫn đang được viết tiếp

Ở những vùng hai mảng còn đang xô vào nhau, núi vẫn tiếp tục cao lên từng chút, và động đất là lời nhắc thường xuyên rằng quá trình ấy chưa dừng. Ở những vùng khác, sông suối vẫn khoét sâu thung lũng, đất đá vẫn trượt xuống sau mỗi mùa mưa, mang vật liệu từ núi xuống bồi thành đồng bằng.

Với Việt Nam, vùng núi phía Bắc là nơi câu chuyện ấy dễ thấy nhất: những dãy núi chạy dài, sông suối cắt sâu, vách đá dựng đứng. Mỗi trận mưa lớn kéo đất đá xuống là một trang nhỏ trong cuốn sách bào mòn. Khi có cảnh báo sạt lở hay lũ quét, hãy làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương và gọi 112 hoặc 114 khi cần giúp đỡ.

Nhìn như vậy, mỗi ngọn núi không phải là một vật, mà là một khoảnh khắc trong một quá trình rất dài. Ngọn núi ta leo hôm nay đã khác ngọn núi tổ tiên ta nhìn thấy, dù khác biệt ấy nhỏ đến mức không ai đo được bằng mắt thường.

Câu hỏi thường gặp

Núi hình thành do đâu là chủ yếu?

Phần lớn các dãy núi lớn trên Trái Đất được nâng lên khi các mảng của vỏ Trái Đất tiến vào nhau, làm các lớp đá bị ép uốn, nứt vỡ và dồn dày lên. Một phần nhỏ hơn là núi lửa, được xây từ dung nham và tro phun ra.

Một dãy núi cần bao lâu để cao lên?

Thường là hàng triệu đến hàng chục triệu năm. Tốc độ nâng chỉ khoảng vài milimét mỗi năm, nhưng cộng dồn qua thời gian địa chất thì đủ đưa đá từ đáy biển lên độ cao hàng nghìn mét.

Vì sao núi trẻ thường cao và nhọn hơn núi già?

Núi trẻ mới được nâng lên gần đây theo thang thời gian địa chất nên chưa bị mưa gió bào mòn nhiều. Núi già đã chịu xâm thực hàng trăm triệu năm nên đỉnh tròn, sườn thoải và thấp hơn hẳn.

Có nhìn thấy núi đang cao lên không?

Mắt thường thì không, vì tốc độ chỉ vài milimét mỗi năm. Các nhà khoa học đo được nhờ thiết bị định vị vệ tinh đặt cố định trên núi, theo dõi qua nhiều năm liền.

Động đất có liên quan gì tới việc hình thành núi?

Có. Mỗi trận động đất ở vùng núi trẻ thường là lúc đá dọc một đường đứt gãy trượt đi một đoạn. Vô số lần trượt như vậy qua hàng triệu năm góp phần nâng các khối núi lên cao.

Ngắm vách đá bên đường đèo cần chú ý gì?

Nên đỗ xe ở chỗ rộng, an toàn, đứng xa chân vách và không gõ hay cạy đá. Đá trên vách mới xẻ dễ rơi, nhất là sau mưa; gặp biển cảnh báo sạt lở thì không dừng lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138