HinhThanh.comHình Thành
Núi hình thành thế nào

Vì sao Himalaya cao nhất thế giới và đến nay vẫn còn đang cao lên

Himalaya cao nhất thế giới vì là nơi hai khối lục địa lớn va nhau trực diện và vẫn đang xô ép. Lực đẩy chưa dừng nên núi vẫn được nâng từng chút mỗi năm.

Snow-covered jagged peaks glowing pink at sunrise above a deep glacial valley, bare rocky ridgeline, tiny trekkers seen from behind on a wide safe trail

Himalaya cao nhất thế giới vì nó đứng đúng chỗ hai khối lục địa lớn đâm thẳng vào nhau — mảng Ấn Độ ở phía nam và mảng Á – Âu ở phía bắc — và cú va chạm ấy đến nay vẫn chưa kết thúc. Hãy hình dung hai chiếc xe tải chạy chậm hơn người đi bộ hàng triệu lần nhưng không bao giờ phanh: mũi xe cứ thế bẹp dúm và dựng ngược lên. Himalaya là phần "mũi xe" ấy, và đỉnh Everest khoảng 8.849 m là chỗ dựng cao nhất.

Vì lực đẩy chưa dừng, dãy núi vẫn được nâng lên từng chút mỗi năm, đồng thời bị băng, mưa và sông bào mòn rất mạnh. Mục từ này đi theo lối hỏi – đáp, lần lượt trả lời những câu mà người ta hay gõ khi tò mò về mái nhà của thế giới.

Himalaya ra đời từ cú va chạm nào?

Rất lâu trước khi có Himalaya, khối đất Ấn Độ nằm tách khỏi châu Á, giữa hai bên là một vùng biển rộng mà các nhà địa chất gọi là biển Tethys. Mảng mang Ấn Độ trôi dần lên phía bắc, đáy biển phía trước nó bị kéo chìm xuống lòng đất, và vùng biển cứ thế hẹp lại.

Đến khi biển khép hẳn, hai khối lục địa chạm nhau. Khác với đáy đại dương nặng có thể chìm xuống, vỏ lục địa nhẹ như khúc gỗ nổi, không chịu chìm. Thế là chỗ va chạm bị dồn ép, chồng chất, nhô lên cao. Các nhà địa chất thường đặt mốc va chạm vào khoảng 50 triệu năm trước, tuy cách xác định thời điểm chính xác vẫn còn được bàn thảo.

Câu chuyện Ấn Độ trôi lên phía bắc và khép lại cả một vùng biển là phần của mục từ về lục địa trôi dạt. Ở đây ta theo dõi điều xảy ra sau đó: một dãy núi được dựng lên như thế nào khi lực đẩy cứ kéo dài mãi.

Tại sao lại cao đến thế mà không phải chỉ vài nghìn mét?

Có ba lý do cộng lại. Thứ nhất, đây là va chạm giữa hai lục địa, không bên nào chìm được, nên toàn bộ phần vỏ bị ép phải đi lên hoặc dồn dày ra. Thứ hai, lực đẩy kéo dài liên tục hàng chục triệu năm, không đứt quãng. Thứ ba, vỏ ở đây bị chồng thành nhiều lớp, như ta xếp chồng những tấm thảm lên nhau, nên rất dày.

Phía sau Himalaya là cao nguyên Tây Tạng, một vùng rộng mênh mông mà phần lớn cao hơn bốn nghìn mét. Cả vùng này cũng được nâng lên do cùng một cú va chạm. Có thể hình dung Himalaya là mép gấp nhọn ở phía trước, còn Tây Tạng là phần thảm bị đẩy dồn lên phía sau.

Dưới dãy núi, vỏ Trái Đất dày gần gấp đôi bình thường, giống như một tảng băng trôi càng nổi cao thì phần chìm bên dưới càng sâu. Chính cái "rễ" sâu ấy đỡ cho dãy núi đứng được ở độ cao như hiện nay.

Himalaya đang cao lên thật không, và nhanh cỡ nào?

Có, nhưng rất chậm. Các phép đo bằng định vị vệ tinh cho thấy vùng Himalaya vẫn đang được nâng lên, với tốc độ thường được nêu ở mức vài milimét mỗi năm — chậm hơn tốc độ móng tay mọc.

Nâng lên không có nghĩa là mỗi ngọn núi cao thêm đúng bằng chừng ấy. Cùng lúc ấy, băng, đá lở và sông suối gọt đi một lượng lớn đất đá. Độ cao thật của từng đỉnh là kết quả cộng trừ giữa phần được nâng và phần bị bào mòn.

Động đất có thể làm cao độ thay đổi đột ngột. Sau những trận động đất lớn trong vùng, một số khu vực được ghi nhận là nhích lên, trong khi chỗ khác hơi tụt xuống. Lực đẩy tích lại nhiều năm rồi giải phóng trong vài chục giây.

Con số độ cao Everest cũng được đo lại. Mỗi lần đo bằng thiết bị mới, con số có thể chênh vài mét do cách xác định mặt chuẩn, lớp tuyết trên đỉnh và sai số đo. Con số khoảng 8.849 m là con số được dùng phổ biến hiện nay.

Nếu nén lịch sử Himalaya vào một năm

Để dễ hình dung một dãy núi "trẻ" đến mức nào, thử xếp các mốc lớn vào một năm lịch, trong đó ngày 1 tháng 1 là lúc Trái Đất ra đời cách đây khoảng 4,6 tỷ năm.

Mốc trên lịch một nămChuyện gì xảy raCảm nhận
Tháng 1 – tháng 11Trái Đất ra đời, lục địa hình thành, sự sống đơn giản rồi phức tạp dầngần như cả năm trôi qua mà chưa có Himalaya
Khoảng giữa tháng 12Khủng long còn sống trên các lục địaẤn Độ còn nằm xa ở phương nam, gắn với các lục địa phía nam
Khoảng ngày 26 tháng 12Khủng long (trừ nhánh đã thành chim) tuyệt chủng, khoảng 66 triệu năm trướcbiển Tethys đang hẹp dần
Khoảng ngày 27 – 28 tháng 12Ấn Độ chạm châu Á, bắt đầu dựng núiHimalaya ra đời
Những giờ cuối ngày 31 tháng 12Dãy núi tiếp tục cao lên, băng hà tạc thung lũngcon người xuất hiện chỉ vài chục phút trước nửa đêm

Các mốc trong bảng là xấp xỉ, dùng để hình dung tỉ lệ, không phải lịch chính xác. Điều đáng nhớ là: so với tuổi Trái Đất, Himalaya mới ra đời chỉ vài ngày trên lịch một năm.

Những điều kinh ngạc có thật về Himalaya

Ngoài độ cao, dãy núi này còn mang nhiều chi tiết khiến các nhà địa chất say mê:

  • Đá ở gần đỉnh Everest là đá vôi hình thành dưới đáy biển xưa, bên trong có dấu vết của những sinh vật biển nhỏ. Đáy biển đã được nâng lên nóc thế giới.
  • Nhiều con sông lớn bắt nguồn từ vùng Himalaya và cao nguyên Tây Tạng, chở theo lượng phù sa khổng lồ bào mòn từ núi xuống bồi thành những đồng bằng rộng lớn ở hạ lưu.
  • Có những dòng sông chảy cắt ngang qua dãy núi thay vì vòng quanh nó. Các nhà địa chất cho rằng nhiều dòng sông ấy đã có từ trước khi núi cao lên, và khoét sâu kịp theo nhịp núi nâng, tạo thành những hẻm vực rất sâu.
  • Dãy núi ảnh hưởng tới khí hậu cả một vùng rộng: nó chặn gió ẩm, làm mưa đổ dồn xuống sườn phía nam, trong khi phía bắc khô hơn hẳn.

Ba hiểu lầm hay gặp về Himalaya

Vì nổi tiếng, Himalaya cũng mang theo nhiều hình dung chưa thật đúng. Đây là ba điều hay gặp nhất, kèm điều khoa học biết:

  • "Everest là ngọn núi cao nhất tính từ chân lên đỉnh." Everest cao nhất nếu đo từ mực nước biển. Nếu đo từ chân núi ở đáy đại dương lên đỉnh, có những ngọn núi lửa trên đảo giữa biển còn "cao" hơn, chỉ là phần lớn thân chúng chìm dưới nước.
  • "Himalaya hình thành do núi lửa phun." Dãy núi này gần như không có núi lửa. Nó được dựng lên bằng xô ép giữa hai khối lục địa, đá bị uốn và chồng lên nhau, không phải do dung nham chất lớp.
  • "Va chạm đã xong từ lâu, núi chỉ còn bị bào mòn." Mảng Ấn Độ vẫn đang nhích lên phía bắc mỗi năm vài xăng-ti-mét, nên lực ép vẫn còn. Động đất thường xuyên trong vùng là dấu hiệu rõ nhất rằng câu chuyện chưa có hồi kết.

Ba hiểu lầm này có chung một gốc: ta quen nhìn núi như một vật đã hoàn thành. Với nhà địa chất, Himalaya giống một công trường vẫn đang thi công, chỉ là nhịp độ chậm đến mức phải đo bằng vệ tinh mới thấy.

Himalaya rồi sẽ ra sao?

Không ai đoán chính xác được tương lai hàng chục triệu năm của một dãy núi, nhưng các nhà địa chất có thể suy luận từ những dãy núi già hơn. Khi lực đẩy từ mảng Ấn Độ còn mạnh, Himalaya sẽ tiếp tục được nâng trong khi bị bào mòn. Phần núi bị gọt đi sẽ theo sông ra biển, bồi tiếp các đồng bằng và vùng châu thổ ở hạ lưu.

Nếu một ngày nào đó lực đẩy yếu dần, cán cân sẽ nghiêng về phía bào mòn. Các đỉnh nhọn sẽ thấp và tròn lại, thung lũng mở rộng, giống như những dãy núi rất cổ trên Trái Đất hiện nay chỉ còn là vùng đồi núi thấp. Khi ấy, phần "rễ" sâu bên dưới cũng từ từ nổi lên, làm lộ ra những lớp đá từng nằm rất sâu trong lòng núi.

Theo nghĩa đó, Himalaya đang ở tuổi thanh niên: đủ cao để gây kinh ngạc, đủ trẻ để còn lớn thêm, và đã bắt đầu mang những vết hao mòn đầu tiên trên khuôn mặt mình.

Ngắm Himalaya từ xa mà hiểu đúng

Trong một buổi xem phim tài liệu ở nhà, cô bé lớp năm chợt hỏi mẹ: "Núi cao thế, sao không đổ xuống?" Người mẹ lấy chiếc bánh xốp, ấn hai đầu vào nhau cho phần giữa phồng lên, rồi đặt bánh nổi trên bát nước. "Núi giống thế này: bị đẩy từ hai bên nên phồng lên, và có phần chìm sâu bên dưới đỡ lấy, như bánh nổi trên nước."

Phép so sánh ấy không hoàn hảo, nhưng giữ được hai ý chính: núi cao lên vì bị ép từ hai phía, và đứng vững vì có phần vỏ dày chìm sâu bên dưới. Với những ai có dịp ngắm Himalaya, điều nên nhớ là vùng núi cao có không khí loãng, thời tiết đổi nhanh và nguy cơ lở tuyết, lở đá. Hãy đi theo tuyến đường được phép, có người dẫn đường địa phương và nghe theo cảnh báo của lực lượng quản lý.

Còn với người chỉ ngắm qua ảnh, chi tiết đáng tìm là những dải đá xếp lớp uốn cong trên vách núi trọc phía trên đường tuyết. Đó là các trang sách của biển Tethys đã bị dựng đứng lên trời.

Câu hỏi thường gặp

Himalaya hình thành cách đây bao lâu?

Các nhà địa chất thường đặt mốc va chạm giữa Ấn Độ và châu Á vào khoảng 50 triệu năm trước. Từ đó dãy núi được nâng dần lên qua hàng chục triệu năm và đến nay vẫn chưa ngừng.

Đỉnh Everest cao bao nhiêu mét?

Con số được dùng phổ biến hiện nay là khoảng 8.849 m so với mực nước biển. Các lần đo khác nhau có thể chênh vài mét vì phương pháp đo, lớp tuyết trên đỉnh và chuyển động của vỏ Trái Đất.

Himalaya có còn cao thêm mỗi năm không?

Vùng Himalaya vẫn đang được nâng lên khoảng vài milimét mỗi năm do mảng Ấn Độ tiếp tục đẩy về phía bắc. Tuy vậy băng, đá lở và sông suối cũng gọt núi xuống, nên độ cao thực tế thay đổi rất ít.

Vì sao vùng Himalaya hay có động đất?

Vì hai mảng vẫn đang xô vào nhau, lực ép tích tụ trong đá rồi giải phóng đột ngột dọc các đường đứt gãy. Đó là cùng một quá trình đang nâng dãy núi lên.

Himalaya có phải là dãy núi già không?

Không. Theo thang thời gian địa chất, Himalaya là một trong những dãy núi trẻ nhất và còn đang được nâng lên, vì thế đỉnh của nó nhọn, sườn dốc và cao hơn mọi dãy núi khác.

Cao nguyên Tây Tạng liên quan gì tới Himalaya?

Cả hai được nâng lên bởi cùng một cú va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á – Âu. Himalaya là phần mép gấp nhọn ở phía nam, còn Tây Tạng là vùng rộng lớn bị đẩy dồn lên cao phía sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138