HinhThanh.comHình Thành
Trái Đất ra đời

Mặt Trăng hình thành như thế nào: giả thuyết cú va chạm khổng lồ và những bằng chứng

Mặt Trăng có lẽ gom lại từ đám mảnh vụn bắn ra khi một thiên thể cỡ Sao Hoả đâm vào Trái Đất non. Vì sao giả thuyết này được ủng hộ, và còn những gì chưa rõ.

A full moon rising over a calm misty lake at dusk, pale grey lunar seas and craters faintly visible, soft lavender sky, silhouetted hills, long lens view

Theo giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ nhất hiện nay, Mặt Trăng ra đời từ một vụ va chạm: khoảng 4,5 tỷ năm trước, một thiên thể cỡ Sao Hoả lao chéo vào Trái Đất non. Cú va chạm làm bắn ra một vòng mảnh đá nóng chảy và hơi đá quay quanh Trái Đất, giống như bùn văng khỏi bánh xe đạp đang quay. Vòng mảnh vụn ấy gom lại rất nhanh thành Mặt Trăng.

Đây vẫn là giả thuyết, không phải điều đã được chứng minh tuyệt đối, nhưng nó giải thích được nhiều điều mà các ý tưởng khác không giải thích nổi. Bài này đi qua những hiểu lầm hay gặp về Mặt Trăng, mỗi hiểu lầm kèm điều khoa học đang biết, rồi tới các bằng chứng và những câu hỏi còn bỏ ngỏ.

Bốn hiểu lầm thường gặp và điều khoa học biết

Hiểu lầm: Mặt Trăng có từ trước, bị Trái Đất "bắt" lấy. Ý tưởng này từng được bàn tới, nhưng một thiên thể lớn như Mặt Trăng bay ngang qua thì rất khó bị hút vào quỹ đạo tròn đều như bây giờ; nó thường sẽ bay vụt qua hoặc đâm thẳng. Thêm nữa, đá Mặt Trăng giống đá Trái Đất quá nhiều, điều khó xảy ra nếu hai bên sinh ra ở hai nơi xa nhau.

Hiểu lầm: Mặt Trăng tự văng ra khỏi Trái Đất vì quay quá nhanh. Có một thời người ta nghĩ Trái Đất non quay nhanh tới mức một khối vật chất tách ra. Tính toán sau này cho thấy cần tốc độ quay lớn hơn nhiều so với những gì hợp lý, và giả thuyết này không giải thích được nhiều đặc điểm của quỹ đạo Mặt Trăng.

Hiểu lầm: Mặt Trăng luôn ở khoảng cách như bây giờ. Mặt Trăng đang xa dần Trái Đất, mỗi năm gần 4 cm, đo được nhờ chiếu tia laze lên những tấm gương phản xạ mà các chuyến bay đã đặt trên bề mặt nó. Lúc mới hình thành, nó gần hơn rất nhiều, trên bầu trời trông to hơn bây giờ nhiều lần.

Hiểu lầm: vết tối trên Mặt Trăng là cây đa của chú Cuội. Đó là truyện dân gian đẹp của người Việt. Theo khoa học, các vùng tối là những đồng bằng rộng lớn phủ đá bazan, hình thành khi dung nham từ bên trong Mặt Trăng trào lên lấp đầy các bồn trũng lớn, cách đây hàng tỷ năm. Các nhà thiên văn gọi chúng là "biển", dù chẳng có giọt nước nào.

Cú va chạm diễn ra theo từng chặng ra sao

Mô phỏng trên máy tính, kết hợp với phân tích mẫu đá, cho phép dựng lại một kịch bản có thể như sau. Các chặng xảy ra nhanh đến khó tin so với thang thời gian địa chất.

  1. Hai hành tinh trên quỹ đạo gần nhau. Trái Đất non đã gần đủ lớn, và một thiên thể cỡ Sao Hoả, mà các nhà khoa học đặt tên là Theia, chạy trên quỹ đạo gần đó.
  2. Cú đâm chéo. Theia không lao thẳng vào tâm mà va chéo, như hai viên bi sượt vào nhau. Năng lượng giải phóng đủ làm nóng chảy và bốc hơi một phần lớn của cả hai.
  3. Lõi sắt hợp nhất. Phần lớn lõi kim loại nặng của Theia chìm vào Trái Đất và nhập với lõi Trái Đất. Đó là lý do Mặt Trăng chỉ có lõi sắt rất nhỏ.
  4. Đĩa mảnh vụn quay quanh Trái Đất. Đá nhẹ hơn, cả của Trái Đất lẫn Theia, bị hất lên thành một đĩa hơi và mảnh nóng chảy.
  5. Gom thành Mặt Trăng. Mảnh vụn trong đĩa dính lại với nhau. Theo nhiều mô phỏng, việc này chỉ mất vài năm tới vài trăm năm, nhanh như một cái chớp mắt của địa chất.
  6. Mặt Trăng nguội và đóng vỏ. Bề mặt Mặt Trăng mới cũng là một đại dương magma; khoáng vật nhẹ nổi lên tạo lớp vỏ sáng màu mà ngày nay ta thấy ở vùng cao nguyên Mặt Trăng.

Tên Theia là tên các nhà khoa học đặt cho thiên thể giả định này, lấy theo một nhân vật trong thần thoại Hy Lạp. Không ai nhìn thấy Theia; nó chỉ tồn tại như một phần trong lời giải thích, giống như trinh thám đặt biệt danh cho một nghi phạm chưa biết mặt.

Những bằng chứng khiến giả thuyết va chạm được ủng hộ

Giả thuyết va chạm khổng lồ được giới khoa học ưa chuộng không phải vì nó nghe ấn tượng, mà vì nó khớp với nhiều quan sát cùng lúc:

  • Mặt Trăng thiếu sắt. Tỉ trọng trung bình của Mặt Trăng thấp hơn Trái Đất rõ rệt, cho thấy nó có rất ít kim loại, đúng như khi chỉ phần đá nhẹ bị hất văng ra.
  • Đá Mặt Trăng và đá Trái Đất giống nhau như anh em. Tỉ lệ các đồng vị ôxy và một số nguyên tố khác trong đá Mặt Trăng gần như trùng với đá Trái Đất, trong khi thiên thạch từ những vùng khác của hệ Mặt Trời thì khác hẳn.
  • Mặt Trăng từng nóng chảy. Mẫu đá mang về cho thấy dấu vết của một đại dương magma, cần nguồn năng lượng rất lớn, phù hợp với một vụ va chạm.
  • Đá Mặt Trăng thiếu các chất dễ bay hơi. Những chất bốc hơi dễ như nước, kali bị nghèo đi so với Trái Đất, khớp với việc vật liệu đã bị nung nóng dữ dội.
  • Va chạm lớn là chuyện bình thường thời ấy. Giai đoạn cuối hình thành hành tinh đầy những cú va chạm giữa các phôi hành tinh, nên một vụ cỡ này không phải điều ngoại lệ.

Chính điểm "giống nhau như anh em" lại là câu hỏi còn mở: nếu Mặt Trăng chủ yếu gom từ vật liệu của Theia thì lẽ ra nó phải khác Trái Đất hơn. Các nhà khoa học đang thử nhiều phiên bản, như va chạm mạnh hơn khiến hai bên trộn đều, hay Theia vốn có thành phần gần giống Trái Đất. Chưa phiên bản nào được chốt.

Mặt Trăng thuở mới sinh và những ngày ngắn hơn

Ngay sau khi ra đời, Mặt Trăng ở gần Trái Đất hơn bây giờ nhiều lần. Lực hút của nó kéo nước và cả đá của Trái Đất phồng lên thành thuỷ triều mạnh hơn hẳn ngày nay. Trái Đất khi đó cũng quay nhanh hơn: một ngày ngắn hơn hai mươi bốn giờ rất nhiều.

Thuỷ triều chính là thứ phanh dần vòng quay của Trái Đất. Nước biển bị kéo lên rồi cọ xát với đáy biển suốt hàng tỷ năm, làm ngày dài thêm từng chút; đổi lại, Mặt Trăng được đẩy ra xa thêm từng chút. Bằng chứng của quá trình này nằm ngay trong hoá thạch: một số loài san hô cổ có những vân tăng trưởng theo ngày và theo năm, đếm vân cho thấy vào thời của chúng, cách đây khoảng 400 triệu năm, một năm có khoảng 400 ngày, tức mỗi ngày ngắn hơn bây giờ.

Cũng chính lực thuỷ triều đã "khoá" Mặt Trăng, khiến nó luôn quay một mặt về phía Trái Đất. Mặt sau của Mặt Trăng không tối như nhiều người nghĩ; nó cũng nhận ánh nắng, chỉ là từ Trái Đất ta không bao giờ nhìn thấy.

Một đêm rằm và những vùng biển khô

Đêm rằm tháng Tám, một cô giáo dẫn nhóm học sinh ra sân trường, chuyền tay nhau chiếc ống nhòm nhỏ. Một em reo lên khi thấy rõ những hố tròn ở mép tối của Mặt Trăng. Cô hỏi cả nhóm: "Trên Trái Đất cũng bị thiên thạch rơi nhiều như thế, sao mặt đất mình lại không lỗ chỗ như vậy?" Một lúc sau có em trả lời: "Vì mình có mưa gió với cây cối xoá đi ạ."

Câu trả lời ấy đúng. Trên Trái Đất, mưa, sông, gió, cây cối và mảng kiến tạo xoá dần mọi vết thương trên bề mặt. Mặt Trăng không có khí quyển đáng kể, không có nước chảy, không có mảng trôi, nên những hố va chạm từ hàng tỷ năm trước vẫn còn gần như nguyên vẹn. Mặt Trăng giống một cuốn nhật ký không ai tẩy xoá, ghi lại lịch sử va chạm của cả vùng không gian quanh Trái Đất.

Những vùng tối mà dân gian gọi là cây đa chú Cuội là các đồng bằng đá bazan, tức đá hình thành khi dung nham nguội đi, cùng họ với đá bazan ở Tây Nguyên. Vùng sáng là cao nguyên cổ hơn, lỗ chỗ hố. Đọc hai vùng này cạnh nhau, các nhà khoa học suy ra trình tự: vỏ sáng hình thành trước, bị thiên thạch cày nát, rồi dung nham trào lên lấp các bồn trũng lớn sau đó.

Mặt Trăng vẫn còn đang thay đổi

Mặt Trăng ngày nay gần như đã nguội hẳn, núi lửa trên đó đã tắt từ rất lâu. Nhưng nó chưa hoàn toàn bất động. Các thiết bị đo đặt trên bề mặt từng ghi nhận những rung động nhỏ, gọi là động Trăng. Thiên thạch nhỏ vẫn rơi xuống tạo hố mới, và các vệ tinh quan sát đã chụp được những hố mới xuất hiện so với ảnh cũ.

Quan hệ giữa Trái Đất và Mặt Trăng cũng đang thay đổi chậm mà đều. Mỗi năm Mặt Trăng lùi xa gần 4 cm, ngày trên Trái Đất dài thêm một chút cực nhỏ, chỉ đo được bằng đồng hồ nguyên tử. Trong tương lai rất xa, Mặt Trăng sẽ trông nhỏ hơn trên bầu trời, và hiện tượng nhật thực toàn phần, khi đĩa Mặt Trăng che vừa khít Mặt Trời, sẽ không còn xảy ra nữa. Chúng ta đang sống trong khoảng thời gian may mắn khi hai cái đĩa trông gần bằng nhau.

Nếu bạn muốn quan sát tận mắt, một chiếc ống nhòm thông thường đã đủ để thấy các vùng biển tối và vài hố lớn. Thời điểm đẹp nhất không phải đêm trăng tròn mà là mấy ngày trước hoặc sau trăng bán nguyệt, khi ánh nắng chiếu xiên làm các vành hố đổ bóng rõ.

Câu hỏi thường gặp

Mặt Trăng bao nhiêu tuổi?

Phân tích mẫu đá mang về từ Mặt Trăng cho thấy nó hình thành khoảng 4,5 tỷ năm trước, tức không lâu sau khi Trái Đất gom xong. Mốc chính xác vẫn được tranh luận trong khoảng vài chục triệu năm, nhưng chắc chắn Mặt Trăng già cỡ hàng tỷ năm.

Theia là hành tinh có thật không?

Theia là tên các nhà khoa học đặt cho thiên thể giả định đã đâm vào Trái Đất non. Không có mẫu vật nào mang tên Theia; nó chỉ là một phần của giả thuyết va chạm, được suy ra từ thành phần đá Mặt Trăng và mô phỏng máy tính.

Vì sao Mặt Trăng luôn quay một mặt về phía Trái Đất?

Lực hút thuỷ triều của Trái Đất đã làm chậm vòng tự quay của Mặt Trăng cho tới khi nó tự quay một vòng đúng bằng thời gian đi hết một vòng quỹ đạo. Hiện tượng này gọi là khoá thuỷ triều và rất phổ biến ở các mặt trăng trong hệ Mặt Trời.

Nếu không có Mặt Trăng thì Trái Đất sẽ ra sao?

Thuỷ triều sẽ yếu hơn nhiều vì chỉ còn do Mặt Trời gây ra. Nhiều nhà khoa học cho rằng Mặt Trăng còn giúp trục quay của Trái Đất ổn định hơn, nhờ đó các mùa ít dao động thất thường. Đây là ý kiến được nhiều người ủng hộ, vẫn đang được nghiên cứu.

Mặt Trăng có rơi xuống Trái Đất không?

Không. Mặt Trăng đang xa dần Trái Đất chứ không đến gần, mỗi năm khoảng gần 4 cm. Nó luôn rơi về phía Trái Đất theo nghĩa bị hút, nhưng vì chuyển động ngang đủ nhanh nên mãi đi vòng quanh, giống quả bóng ném rất mạnh không bao giờ chạm đất.

Các vùng tối trên Mặt Trăng có phải là biển nước không?

Không có nước lỏng ở đó. Các vùng tối là đồng bằng đá bazan rộng lớn, hình thành khi dung nham trào lên lấp đầy bồn trũng hàng tỷ năm trước. Người xưa tưởng là biển nên đặt tên như vậy và tên gọi vẫn được giữ đến ngày nay.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138