HinhThanh.comHình Thành
Trái Đất ra đời

Nước trên Trái Đất từ đâu ra: những giả thuyết về đại dương đầu tiên

Nước của Trái Đất có thể có sẵn trong đá từ đầu, có thể do tiểu hành tinh và sao chổi mang tới. Các giả thuyết, bằng chứng và cơn mưa dài làm nên đại dương đầu tiên.

Heavy grey rain clouds pouring over a dark rocky volcanic shoreline with steaming pools, wide moody view, silver light breaking through, primeval empty landscape without plants

Câu trả lời ngắn: phần lớn nước của Trái Đất có lẽ đã nằm sẵn trong những viên đá gom thành hành tinh, rồi được núi lửa "vắt" ra thành hơi, ngưng thành mưa; một phần khác có thể do tiểu hành tinh và sao chổi chở tới. Nước trong cốc bạn uống hôm nay rất có thể già hơn cả Mặt Trời, vì những phân tử nước ấy đã tồn tại trong đám mây khí bụi trước khi hệ Mặt Trời ra đời.

Đây là một trong những câu hỏi còn đang được tranh luận sôi nổi nhất của khoa học hành tinh. Mỗi giả thuyết có điểm mạnh, điểm yếu riêng. Bài này đặt chúng cạnh nhau, rồi kể lại cơn mưa kéo dài đã lấp đầy những bồn trũng đầu tiên thành đại dương.

Bài toán: Trái Đất ở chỗ lẽ ra rất khô

Vì sao lại có tranh luận? Vì Trái Đất hình thành ở vùng khá gần Mặt Trời, nơi nhiệt độ trong đĩa bụi thời ấy quá cao để băng nước tồn tại. Những hạt đá gom thành Trái Đất lẽ ra phải khô, giống như bánh quy để gần lò nướng thì không thể ẩm. Băng nước chỉ đông được ở xa hơn, ngoài vùng của Sao Hoả, nơi các tiểu hành tinh và sao chổi lạnh hơn.

Vậy mà Trái Đất lại là hành tinh xanh. Nước phủ khoảng bảy phần mười bề mặt. Tuy nhiên, nếu so với kích thước cả hành tinh thì lượng nước ấy chỉ như một lớp màng mỏng: gom hết nước biển, sông, hồ, băng, nước ngầm lại thành một giọt cầu, giọt nước ấy nhỏ hơn Mặt Trăng rất nhiều. Trái Đất là một quả cầu đá hơi ẩm, chứ không phải một quả cầu nước.

Câu đố đặt ra là lớp màng nước mỏng ấy đã đến từ đâu, vào lúc nào, và bằng cách nào giữ lại được qua những cú va chạm khổng lồ thời hành tinh mới hình thành.

Đặt các giả thuyết cạnh nhau

Các nhà khoa học hiện nay phần lớn cho rằng nước đến từ nhiều nguồn cùng lúc; tranh luận chủ yếu là nguồn nào chiếm phần chính.

Giả thuyếtNội dungĐiểm mạnhĐiểm còn vướng
Nước có sẵn trong đáKhoáng vật chứa nước hoặc hiđrô bị nhốt trong đá từ lúc gom hành tinh, sau được núi lửa phun raKhông cần nguồn nước từ xa; phù hợp với việc núi lửa hôm nay vẫn phun hơi nướcVùng gần Mặt Trời thời ấy rất nóng, khó giữ được nhiều nước
Tiểu hành tinh mang tớiMảnh tiểu hành tinh giàu nước từ vùng xa hơn rơi xuống Trái Đất nonTỉ lệ đồng vị hiđrô trong một số loại thiên thạch khá gần với nước biểnChưa rõ lượng mang tới đủ nhiều hay không
Sao chổi mang tớiSao chổi là khối băng bẩn, va vào Trái Đất và để lại nướcSao chổi chứa rất nhiều băngNhiều sao chổi đo được có tỉ lệ đồng vị khác nước biển; có lẽ chỉ góp phần nhỏ
Hiđrô kết hợp với ôxy trong đáTrái Đất non có thể có lớp khí giàu hiđrô, hiđrô phản ứng với đá nóng chảy sinh ra nướcGiải thích được nguồn nước ngay tại chỗLà ý tưởng mới hơn, còn ít bằng chứng trực tiếp

Chi tiết "tỉ lệ đồng vị hiđrô" đáng giải thích thêm: nước thường có một phần rất nhỏ phân tử chứa hiđrô nặng. Tỉ lệ nặng nhẹ ấy giống như dấu vân tay, mỗi vùng của hệ Mặt Trời có một kiểu riêng. So vân tay của nước biển với nước trong thiên thạch, sao chổi là cách các nhà khoa học truy xem nước đến từ đâu.

Cơn mưa dài nhất trong lịch sử

Dù nước đến từ đâu, nó phải đợi một điều kiện: bề mặt Trái Đất nguội đủ để nước tồn tại dạng lỏng. Thời đại dương magma, mọi giọt nước đều là hơi, lơ lửng trong bầu khí nóng bỏng và dày đặc. Khi vỏ đá nguội dần, hơi nước ngưng lại thành mây, mây đổ mưa. Mưa rơi xuống đá còn nóng lại bốc hơi, rồi lại ngưng, rồi lại rơi.

Cứ thế, theo hình dung của nhiều nhà khoa học, có thể đã có những thời kỳ mưa liên tục rất dài, lấp dần các vùng trũng thành biển. Không ai biết chính xác cơn mưa ấy kéo dài bao lâu; những con số như "hàng nghìn năm" hay "hàng triệu năm" thường được nhắc chỉ để gợi hình, chưa có cách đo trực tiếp.

Điều đo được là dấu vết hoá học trong những tinh thể zircon cổ nhất, khoảng 4,4 tỷ năm tuổi, ở miền tây nước Úc. Thành phần đồng vị ôxy của chúng gợi ý rằng đá mẹ của chúng từng tiếp xúc với nước lỏng ở gần bề mặt. Nếu cách đọc này đúng, và đây là giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, thì Trái Đất đã có nước lỏng, có lẽ cả đại dương, chỉ khoảng một vài trăm triệu năm sau khi ra đời, sớm hơn nhiều so với suy nghĩ trước đây.

Đại dương đầu tiên trông như thế nào

Đại dương đầu tiên không giống biển ngày nay. Nước có thể ấm hơn, nhiều sắt hoà tan hơn, ít muối hơn hoặc thành phần muối khác. Chưa có lục địa lớn như bây giờ; mặt nước có lẽ chỉ điểm vài đảo núi lửa và những khối vỏ nhỏ nhô lên. Mặt Trăng ở gần hơn nhiều, nên thuỷ triều lên xuống mạnh hơn hẳn.

Bằng chứng rõ ràng về các đại dương cổ là dung nham gối: khi dung nham phun ra dưới nước, lớp ngoài nguội rất nhanh tạo thành những khối tròn như chiếc gối xếp chồng. Ở một số nơi trên thế giới, các nhà địa chất tìm thấy dung nham gối có tuổi hơn 3,5 tỷ năm, cho thấy núi lửa thời ấy đã phun dưới nước. Hình dạng gối ấy không thể hình thành trên cạn, nên đó là chữ ký của biển.

Thử hình dung một nhóm sinh viên địa chất trong chuyến thực tập, đứng trên lối mòn ven một vách đá đen. Người hướng dẫn chỉ vào những khối tròn xếp chồng, mỗi khối có lớp vỏ mỏng nứt nẻ bao quanh: "Mấy cái gối này là dung nham gặp nước đông lại. Chỗ các em đứng hôm nay từng là đáy biển." Cả nhóm ngẩng lên nhìn đỉnh vách cao hàng chục mét, cố hình dung mặt nước từng nằm tít trên đầu.

Vì sao nước biển mặn mà nước mưa thì không

Đây là câu hỏi của rất nhiều đứa trẻ khi lần đầu tắm biển. Nước mưa gần như không có muối. Khi chảy qua đá trên đất liền, nước hoà tan một lượng rất nhỏ khoáng chất, rồi sông mang chúng ra biển. Ở biển, nước bốc hơi lên thành mây, nhưng muối thì ở lại. Cứ thế qua hàng trăm triệu năm, muối đọng dần, giống như nồi canh đun lâu mà không thêm nước thì mặn dần.

Ngoài sông, núi lửa và các miệng phun dưới đáy biển cũng góp khí và khoáng chất, trong đó có clo, thành phần chính của muối ăn cùng với natri. Nhưng biển không mặn mãi lên: muối cũng bị lắng thành trầm tích, bị cuốn vào đáy biển rồi chìm theo mảng kiến tạo. Các nhà khoa học cho rằng độ mặn của biển đã khá ổn định trong một thời gian rất dài.

Hiểu lầm hay gặp là "biển mặn vì cá thải ra muối" hay "dưới đáy biển có cái cối xay muối". Câu chuyện cối xay muối là truyện cổ tích dễ thương của nhiều dân tộc; còn câu trả lời khoa học là chu trình nước và đá kéo dài hàng tỷ năm.

Nước của Trái Đất vẫn đang luân chuyển

Nước không chỉ nằm ở biển, sông, băng và trong khí quyển. Một lượng nước đáng kể còn bị nhốt trong khoáng vật sâu trong lòng đất. Khi mảng đại dương chìm xuống ở các rãnh hút chìm, nó mang theo nước vào sâu; nước ấy làm đá nóng chảy dễ hơn, sinh ra magma, rồi núi lửa lại phun hơi nước lên. Đó là một vòng tuần hoàn nước rất chậm, chạy song song với vòng mưa nắng quen thuộc.

Như vậy, câu hỏi "nước từ đâu ra" thật ra chưa khép lại: Trái Đất vẫn đang trao đổi nước giữa bề mặt và lòng đất mỗi ngày, chỉ là ở nhịp hàng triệu năm. Một phân tử nước trong ly trà sáng nay có thể từng ở trong mây, trong băng của kỷ băng hà, trong lòng một khối đá dưới đáy biển, trước khi trở lại với bạn.

Ở Việt Nam, suối nước nóng hay những dòng nước ngầm sâu là nơi dễ cảm nhận vòng tuần hoàn ấy: nước ngấm xuống sâu, được lòng đất sưởi ấm rồi trào lên. Câu chuyện chi tiết của suối nước nóng được kể ở danh mục núi lửa và hơi nóng lòng đất.

Mấy hiểu lầm về nước và đại dương đầu tiên

Khi trẻ hỏi "nước ở đâu ra", người lớn hay trả lời bằng một trong những câu dưới đây. Mỗi câu có một phần đúng, nhưng chưa trọn:

  • "Nước do mưa rơi từ trời xuống mà có." Mưa chỉ là cách nước đi từ trên không xuống mặt đất. Hơi nước trong không khí thời đầu lại do núi lửa và đá nóng thở ra, nên gốc của nó vẫn là lòng Trái Đất hoặc vật thể từ ngoài không gian.
  • "Sao chổi đổ nước đầy biển." Sao chổi có góp phần, nhưng các phép đo dấu vân tay đồng vị cho thấy nhiều khả năng nó chỉ là nguồn phụ.
  • "Biển có từ khi Trái Đất ra đời." Thời đầu, bề mặt quá nóng; nước chỉ là hơi. Đại dương đến sau, khi vỏ đá đã nguội.
  • "Lượng nước trên Trái Đất cứ tăng mãi." Ngày nay vẫn có bụi vũ trụ rơi xuống, nhưng lượng nước mang theo rất nhỏ; đồng thời một phần hiđrô thoát ra vũ trụ và một phần nước bị kéo xuống lòng đất.
  • "Trái Đất có nhiều nước nhất hệ Mặt Trời." Một số mặt trăng băng ở vùng xa như quanh Sao Mộc, Sao Thổ được cho là có đại dương ngầm dưới lớp vỏ băng, có thể chứa nhiều nước hơn. Điều đặc biệt của Trái Đất là nước lỏng nằm ngay trên bề mặt.

Câu cuối thường làm người đọc bất ngờ nhất. Trái Đất không độc nhất vì có nhiều nước, mà vì nó nằm ở khoảng cách vừa đủ để nước tồn tại ở cả ba dạng: lỏng trong biển, rắn ở hai cực, hơi trong mây.

Câu hỏi thường gặp

Nước trên Trái Đất có già hơn Trái Đất không?

Có thể có. Nhiều phân tử nước, hoặc ít nhất là hiđrô trong đó, đã tồn tại dưới dạng băng trong đám mây khí bụi trước khi Mặt Trời ra đời. Khi đám mây sụp đổ tạo nên hệ Mặt Trời, một phần nước cổ ấy được thừa hưởng lại.

Sao chổi có mang nước tới Trái Đất không?

Sao chổi chắc chắn có mang một ít nước khi va vào Trái Đất. Nhưng nhiều sao chổi đã được đo có tỉ lệ đồng vị hiđrô khác nước biển, nên các nhà khoa học cho rằng sao chổi có lẽ không phải nguồn chính.

Đại dương đầu tiên xuất hiện từ bao giờ?

Dấu vết trong tinh thể zircon cổ gợi ý rằng đã có nước lỏng trên bề mặt Trái Đất từ khoảng 4,4 tỷ năm trước. Đây là cách đọc được nhiều nhà khoa học ủng hộ nhưng vẫn còn tranh luận về quy mô của đại dương khi ấy.

Dung nham gối là gì?

Đó là dạng đá hình thành khi dung nham phun ra dưới nước: bề ngoài nguội ngay tạo thành vỏ, bên trong vẫn chảy và phình ra thành những khối tròn như gối xếp chồng. Gặp dung nham gối trong đá cổ nghĩa là chỗ đó từng là đáy nước.

Nước trên Trái Đất có đang ít đi không?

Tổng lượng nước của Trái Đất gần như không đổi trong thời gian ngắn; chỉ một phần rất nhỏ hiđrô thất thoát ra không gian. Điều thay đổi là nước chuyển giữa biển, băng, sông, nước ngầm, và mức độ sạch của nguồn nước ngọt mà con người dùng.

Sao Hoả có từng có nước như Trái Đất không?

Các tàu thăm dò đã tìm thấy dấu vết lòng sông cạn, khoáng vật hình thành trong nước và băng ở hai cực Sao Hoả. Vì vậy nhiều nhà khoa học tin rằng Sao Hoả từng có nước lỏng trên bề mặt trong quá khứ xa, trước khi mất phần lớn khí quyển.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138