Trái Đất khoảng 4,6 tỷ năm tuổi, chính xác hơn là quanh mức 4,54 tỷ năm. Nếu mỗi năm tuổi của Trái Đất là một trang giấy mỏng, chồng giấy sẽ cao vài trăm ki-lô-mét, cao hơn quỹ đạo của nhiều vệ tinh nhân tạo. Cả lịch sử loài người có chữ viết chỉ chiếm vài tờ trên cùng.
Điều thú vị là không ai tìm được một hòn đá nào trên Trái Đất có tuổi đúng bằng ấy. Con số 4,6 tỷ năm là kết quả của một cuộc điều tra kiểu thám tử, ghép bằng chứng từ ba nguồn: thiên thạch, những tinh thể khoáng vật cổ nhất, và đá Mặt Trăng. Bài này đi theo lối hỏi – đáp, lần lượt từng câu mà người tò mò hay đặt ra.
Hỏi: nếu không có hòn đá nào 4,6 tỷ năm, sao lại dám nói con số đó?
Vì vỏ Trái Đất luôn được làm mới. Mảng kiến tạo kéo đá chìm xuống lòng đất, nung chảy, rồi đẩy lên thành đá mới; mưa gió bào mòn núi thành cát, cát lại nén thành đá. Giống như một căn nhà được sửa đi sửa lại suốt hàng tỷ năm, viên gạch đầu tiên đã bị thay từ lâu. Muốn biết căn nhà xây năm nào, phải tìm giấy tờ ở chỗ khác.
Chỗ khác đó là thiên thạch. Các nhà khoa học tin rằng Trái Đất, Mặt Trăng, các tiểu hành tinh đều hình thành gần như cùng lúc từ cùng một đĩa bụi quanh Mặt Trời non. Thiên thạch là mảnh vụn của tiểu hành tinh, không bị mảng kiến tạo nhào trộn, nên giữ được "giấy khai sinh" chung của cả gia đình.
Khi đo tuổi các thiên thạch bằng đồng vị phóng xạ, nhiều phòng thí nghiệm ở nhiều nước, dùng nhiều cặp đồng vị khác nhau, đều cho kết quả xoay quanh 4,5 đến 4,6 tỷ năm. Những hạt khoáng vật cổ nhất trong một số thiên thạch cho tuổi khoảng 4,57 tỷ năm, được xem là tuổi bắt đầu của hệ Mặt Trời. Trái Đất gom xong muộn hơn một chút, nên tuổi của nó được nêu là khoảng 4,54 tỷ năm.
Hỏi: vậy thứ cổ nhất trên chính Trái Đất là gì?
Tinh thể zircon khoảng 4,4 tỷ năm tuổi. Zircon là một khoáng vật cực bền, nhỏ hơn hạt cát, chịu được phong hoá, chịu được bị cuốn trôi và nung nóng. Ở miền tây nước Úc, các nhà địa chất tìm thấy những hạt zircon nằm trong một lớp đá trầm tích trẻ hơn nhiều, nhưng bản thân các hạt có tuổi khoảng 4,4 tỷ năm. Chúng giống như những viên bi cũ được trộn vào bê tông mới: bê tông không cổ, nhưng viên bi thì cổ.
Đá nguyên khối cổ nhất khoảng 4 tỷ năm tuổi. Những khối đá biến chất ở vùng phía bắc Canada được đo có tuổi khoảng 4 tỷ năm, thuộc nhóm đá nguyên khối cổ nhất còn lộ trên mặt đất. Một vài nơi khác có kết quả cũ hơn nhưng vẫn đang được tranh luận về cách đọc số liệu.
Đá Mặt Trăng cổ hơn đá Trái Đất. Mẫu đất đá mang về từ Mặt Trăng có những mảnh tuổi khoảng 4,4 đến 4,5 tỷ năm. Mặt Trăng không có mảng kiến tạo, không có mưa gió, nên đá ở đó không bị tái chế và giữ được tuổi gần với thời kỳ hình thành.
Ba nguồn cùng chỉ về một hướng. Thiên thạch cho tuổi khởi đầu của hệ Mặt Trời, zircon và đá Mặt Trăng cho mốc tối thiểu của Trái Đất và người hàng xóm gần nhất. Các con số khớp nhau, không mâu thuẫn, nên giới khoa học coi khoảng 4,6 tỷ năm là kết luận vững.
Hỏi: người xưa từng đoán tuổi Trái Đất là bao nhiêu?
Trước khi có phương pháp đo bằng phóng xạ, các ước tính dao động rất rộng. Có những cách tính dựa vào tốc độ muối tích tụ trong nước biển, có cách dựa vào độ dày các lớp đá trầm tích chia cho tốc độ bồi lắng, có cách dựa vào thời gian một quả cầu nóng chảy nguội đi. Những cách đó cho ra con số từ vài chục triệu năm tới vài trăm triệu năm, đều quá nhỏ.
Lý do quá nhỏ rất dễ hiểu khi nhìn lại: muối trong biển không chỉ tích tụ mà còn bị lắng xuống đáy; các lớp trầm tích có chỗ bị bào mòn mất, không phải trang nào cũng còn; và quả cầu Trái Đất không chỉ nguội đi mà còn được sưởi ấm thêm từ bên trong bởi phóng xạ, thứ mà thời ấy chưa ai biết. Khi phóng xạ được phát hiện vào cuối thế kỷ XIX, nó vừa giải thích vì sao Trái Đất còn nóng, vừa cung cấp chính chiếc đồng hồ dùng để đo tuổi nó.
Câu chuyện này là một ví dụ đẹp về cách khoa học tự sửa mình: con số ban đầu sai, nhưng phương pháp cho phép kiểm tra lại, và khi có công cụ tốt hơn, con số được thay bằng kết quả đúng hơn.
Bảng so sánh: hình dung 4,6 tỷ năm bằng những thứ quen thuộc
Con số tỷ năm vượt khỏi trực giác. Vài phép quy đổi dưới đây giúp cảm nhận độ dài của nó.
| Nếu tuổi Trái Đất là | Thì loài người hiện đại xuất hiện | Khủng long tuyệt chủng |
|---|---|---|
| một ngày 24 giờ | khoảng vài giây trước nửa đêm | khoảng 23 giờ 39 phút |
| một năm 365 ngày | khoảng nửa giờ trước giao thừa | khoảng ngày 26 tháng 12 |
| quãng đường 46 km | ba mét cuối cùng | khoảng 660 mét cuối |
| một cuốn sách 460 trang | khoảng một dòng ở trang cuối | khoảng sáu, bảy trang cuối |
Cách tính rất đơn giản: lấy mốc thời gian chia cho 4,6 tỷ năm rồi nhân với độ dài của vật so sánh. Ví dụ khủng long (trừ nhánh đã thành chim) tuyệt chủng khoảng 66 triệu năm trước, tức chưa tới một phần bảy mươi tuổi Trái Đất. Bạn có thể cùng con tự tính thêm với chiều dài sân trường hay hành lang nhà mình.
Hỏi: lỡ các nhà khoa học tính sai thì sao?
Đây là câu hỏi chính đáng. Con số 4,6 tỷ năm đứng vững không phải vì một ai đó tuyên bố, mà vì nó được kiểm lại theo nhiều cách độc lập. Các cặp đồng vị khác nhau, như urani biến thành chì, kali biến thành agon, rubiđi biến thành stronti, có tốc độ phân rã khác hẳn nhau, nhưng khi đo trên cùng một nhóm mẫu thì cho tuổi khớp nhau. Nếu phương pháp sai, rất khó để ba chiếc đồng hồ sai theo đúng cùng một kiểu.
Ngoài ra, tốc độ phân rã phóng xạ đã được đo trong phòng thí nghiệm rất kỹ, và không đổi theo nhiệt độ hay áp suất thông thường. Ánh sáng từ những vụ nổ sao rất xa, đi tới Trái Đất sau hàng triệu năm, cũng cho thấy các nguyên tố phóng xạ ngoài vũ trụ phân rã theo cùng nhịp như ở đây.
Những gì còn được tinh chỉnh là các chữ số sau dấu phẩy: Trái Đất gom xong sớm hay muộn vài chục triệu năm, Mặt Trăng ra đời đúng lúc nào. Phần lõi của câu trả lời, rằng Trái Đất già vài tỷ năm chứ không phải vài nghìn hay vài triệu năm, thì không còn là chuyện tranh cãi trong khoa học.
Hỏi: ở Việt Nam có đá cổ để xem không?
Trên một đoạn đường đèo ở vùng núi phía Bắc, hai bố con dừng xe ở chỗ đất rộng, an toàn, nhìn vách taluy vừa được cắt. Lớp đá ở đây không nằm phẳng mà uốn lượn, sọc trắng sọc xám cuộn vào nhau như vân gỗ. Cậu con trai hỏi đá này bao nhiêu tuổi. Người bố thật thà: "Bố không biết chính xác, nhưng kiểu đá bị uốn như bột nhào thế này là đá đã bị vùi sâu, nung nóng và ép rất lâu. Muốn biết tuổi phải lấy mẫu vào phòng thí nghiệm."
Câu trả lời ấy là thái độ đúng. Ở Việt Nam, sách địa lý thường nhắc khối Kon Tum ở phía bắc Tây Nguyên và một số vùng thuộc dãy Hoàng Liên Sơn là nơi lộ ra những đá biến chất thuộc loại cổ nhất trong nước, hình thành từ trước kỷ Cambri, tức hơn nửa tỷ năm trước. Tuổi cụ thể của từng khối đá thì phải tra công bố khoa học của ngành địa chất, không nên đoán theo màu sắc hay độ cứng.
Khi dừng xem vách đá ven đường, hãy chọn chỗ đỗ xe an toàn, đứng xa chân vách vì đá có thể rơi, nhất là sau mưa, và không leo lên vách. Gặp mưa lớn kéo dài ở vùng núi, nên nghe cảnh báo sạt lở chính thức trước khi đi qua đèo.
Hỏi: biết Trái Đất già như vậy thì để làm gì?
Biết tuổi Trái Đất không chỉ để trả lời một câu đố. Nó thay đổi hẳn cách ta hiểu những thứ quanh mình. Khi có hàng tỷ năm trong tay, những quá trình chậm tới mức mắt thường không thấy được, như mảng kiến tạo trôi vài xăng-ti-mét mỗi năm hay dòng sông khoét đá từng hạt cát một, cộng dồn lại đủ để mở ra cả một đại dương hay khoét nên một hẻm núi sâu hàng nghìn mét.
Nó cũng giải thích vì sao có những thứ không thể "làm lại" trong một đời người. Than đá, dầu mỏ cần hàng triệu năm để vùi lấp và biến đổi; nước ngầm trong một số tầng đá sâu đã nằm đó hàng nghìn năm; lớp đất màu dày một gang tay có thể cần rất nhiều thế kỷ mới thành. Hiểu thang thời gian ấy giúp người ta trân trọng tài nguyên hơn.
Với trẻ em, con số 4,6 tỷ năm còn là một bài học về sự khiêm tốn: loài người xuất hiện ở những giây cuối cùng của câu chuyện, và vẫn còn rất nhiều điều về hành tinh này đang chờ được tìm hiểu. Những câu "vì sao" của trẻ trước một vách đá, một hòn sỏi, chính là điểm khởi đầu của địa chất học.
Câu hỏi thường gặp
Trái Đất và Mặt Trời ai già hơn?
Mặt Trời và Trái Đất gần như cùng tuổi, cùng sinh ra từ một đám mây khí bụi. Mặt Trời bật sáng trước, đĩa bụi quanh nó gom thành hành tinh sau vài chục triệu năm, nên Mặt Trời nhỉnh hơn một chút, chênh lệch nhỏ so với 4,6 tỷ năm.
Vì sao không đo tuổi Trái Đất bằng cacbon 14?
Cacbon 14 phân rã khá nhanh, sau vài chục nghìn năm thì gần như không còn đo được, nên chỉ dùng cho xương, gỗ, than củi tương đối trẻ. Đá hàng triệu, hàng tỷ năm phải đo bằng các đồng vị phân rã chậm như urani, kali.
Đá cổ nhất trên Trái Đất trông như thế nào?
Phần lớn là đá biến chất có sọc, uốn lượn, vì đã bị vùi sâu, nung nóng và ép qua nhiều lần biến động. Nhìn bằng mắt thường chúng không khác nhiều đá trẻ hơn; tuổi chỉ biết được qua phân tích trong phòng thí nghiệm.
Trái Đất còn sống được bao lâu nữa?
Hành tinh đá sẽ còn tồn tại hàng tỷ năm. Theo hiểu biết hiện nay, Mặt Trời sẽ sáng dần lên rất chậm, và sau khoảng một tỷ năm hoặc hơn nữa thì điều kiện bề mặt có thể quá nóng cho đại dương. Đây là ước tính rất dài hạn, không phải điều cần lo lắng.
Có thể tự đo tuổi một hòn đá nhặt được không?
Không thể đo tại nhà. Việc đo tuổi cần tách tinh thể, máy đo khối phổ và quy trình chuẩn trong phòng thí nghiệm. Ở nhà bạn chỉ có thể ghi chép nơi nhặt, quan sát lớp, vân và hạt, rồi tra cứu bản đồ địa chất của vùng đó.
Mặt Trăng trẻ hơn Trái Đất bao nhiêu?
Theo giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, Mặt Trăng hình thành sau một cú va chạm khổng lồ khi Trái Đất đã gần gom xong, tức muộn hơn vài chục tới khoảng một trăm triệu năm. So với tuổi 4,6 tỷ năm, hai bên gần như cùng thế hệ.