HinhThanh.comHình Thành
Trái Đất ra đời

Trái Đất hình thành như thế nào: từ đám bụi quanh Mặt Trời thành hành tinh đá

Khoảng 4,6 tỷ năm trước, bụi và đá quanh Mặt Trời non dính dần vào nhau, va chạm, nóng chảy rồi nguội thành Trái Đất. Đây là từng chặng của hành trình đó.

A swirling disk of glowing dust and rocky fragments around a young bright star, wide cosmic view, warm amber and deep blue tones, painterly realistic scientific illustration style

Trái Đất ra đời giống như một quả cầu tuyết lăn trên sân phủ tuyết: khởi đầu chỉ là hạt bụi, rồi cứ va vào nhau, dính vào nhau, lớn dần thành sỏi, thành tảng, thành những khối to bằng ngọn núi, rồi bằng cả một hành tinh. Chỉ khác là "tuyết" ở đây là bụi đá và kim loại quay quanh Mặt Trời non, và quả cầu ấy càng lớn càng nóng, tới mức có lúc toàn bộ bề mặt là một biển đá nóng chảy. Quá trình này bắt đầu khoảng 4,6 tỷ năm trước và phần chính diễn ra trong vài chục triệu năm.

Không ai đứng xem cảnh đó. Những gì các nhà khoa học biết được ghép lại từ nhiều mảnh: thiên thạch rơi xuống Trái Đất (mẩu vật liệu "thừa" từ thời hệ Mặt Trời mới hình thành), những tinh thể khoáng vật cổ nhất còn sót trong đá, mẫu đất đá mang về từ Mặt Trăng, và hình ảnh kính thiên văn chụp được ở các ngôi sao trẻ đang có đĩa bụi quay quanh. Dưới đây là hành trình ấy, kể lần lượt từng chặng.

Chặng một: đám mây khí bụi co lại và Mặt Trời bật sáng

Trước khi có Mặt Trời, vùng không gian này là một đám mây khí và bụi lạnh, chủ yếu là hiđrô và heli, lẫn những hạt bụi chứa sắt, silic, ôxy, cacbon do các thế hệ sao đời trước để lại khi chúng chết đi. Nói cách khác, sắt trong máu và canxi trong xương của mỗi người từng nằm trong lòng những ngôi sao cổ hơn Mặt Trời. Đó là một trong những điều kinh ngạc có thật mà thiên văn học hiện đại xác nhận.

Vì một cú hích nào đó, có thể là sóng xung kích từ một ngôi sao gần đó nổ tung (đây là giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, chưa phải điều chắc chắn), đám mây bắt đầu co lại dưới sức hút của chính nó. Giống như người trượt băng nghệ thuật khép tay lại thì quay nhanh hơn, đám mây co lại cũng quay nhanh dần và dẹt ra thành một cái đĩa. Phần lớn vật chất dồn về tâm, nóng lên, nén chặt, cho tới khi phản ứng hạt nhân bắt đầu: Mặt Trời bật sáng.

Phần vật chất còn lại, chỉ là một mẩu nhỏ so với khối lượng Mặt Trời, tiếp tục quay thành đĩa quanh nó. Các nhà thiên văn gọi đó là đĩa tiền hành tinh, và ngày nay kính thiên văn lớn đã chụp được những cái đĩa như thế quanh các ngôi sao trẻ khác, có cả những vòng tối như vết lốp, nơi hành tinh có lẽ đang gom bụi.

Chặng hai: bụi dính thành sỏi, sỏi gom thành tiểu hành tinh

Trong đĩa, gần Mặt Trời thì quá nóng để băng tồn tại, nên chỉ đá và kim loại đông lại được. Xa hơn, qua một ranh giới mà các nhà khoa học gọi là "đường tuyết", nước mới đóng băng được thành hạt. Đó là lý do bốn hành tinh gần Mặt Trời (Sao Thuỷ, Sao Kim, Trái Đất, Sao Hoả) là hành tinh đá, còn các hành tinh xa hơn là những khối khí và băng khổng lồ.

Những hạt bụi đầu tiên dính vào nhau bằng lực hút tĩnh điện yếu ớt, giống bụi tụ thành cuộn dưới gầm giường. Cuộn bụi lớn dần thành sỏi, rồi thành những khối đá cỡ vài ki-lô-mét. Khi đủ lớn, trọng lực của chính khối đá bắt đầu kéo những mảnh xung quanh về phía nó, và quá trình lớn lên tăng tốc: kẻ lớn càng lúc càng lớn.

Các nhà khoa học gọi những khối này là vi hành tinh. Hàng triệu vi hành tinh đâm vào nhau trong đĩa. Có cú va chạm làm chúng vỡ vụn, có cú va chạm làm chúng dính vào nhau. Sau một thời gian, vùng quỹ đạo của Trái Đất ngày nay còn lại vài chục "phôi hành tinh" cỡ Mặt Trăng tới cỡ Sao Hoả, chạy trên những quỹ đạo cắt nhau. Một số mảnh vụn không bao giờ gom được vào hành tinh nào; chúng vẫn còn quay quanh Mặt Trời và thỉnh thoảng rơi xuống mặt đất thành thiên thạch, giữ nguyên thành phần của thời ấy như những hộp thời gian.

Chặng ba: những cú va chạm khổng lồ và biển đá nóng chảy

Giai đoạn cuối của việc hình thành Trái Đất là giai đoạn dữ dội nhất. Các phôi hành tinh lớn đâm vào nhau, mỗi lần va chạm giải phóng năng lượng đủ làm nóng chảy một phần lớn hành tinh. Thêm vào đó, trong đá lúc ấy còn nhiều nguyên tố phóng xạ sống ngắn, chúng phân rã và toả nhiệt như những chiếc lò sưởi nhỏ rải khắp bên trong.

Kết quả là có những thời kỳ bề mặt Trái Đất non là một đại dương magma, tức biển đá nóng chảy sâu hàng trăm ki-lô-mét. Không có đất liền, không có nước lỏng, bầu trời đầy hơi đá và khí nóng. Vì thế các nhà địa chất gọi khoảng thời gian đầu tiên này là liên đại Hỏa thành (còn gọi là Hađê), cái tên gợi đúng hình ảnh một thế giới nóng bỏng, chưa có mặt đất rắn chắc lâu bền.

Trong biển nóng chảy đó, sắt và niken nặng chìm dần xuống tâm, tạo nên lõi kim loại; đá nhẹ hơn nổi lên trên. Quá trình phân lớp này giống như khi khuấy cát lẫn dầu ăn vào một cốc nước rồi để yên: thứ nặng lắng xuống đáy, thứ nhẹ nổi lên trên. Theo giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ, cú va chạm cuối cùng lớn nhất, với một thiên thể cỡ Sao Hoả, đã bắn ra lượng vật chất đủ để gom thành Mặt Trăng.

Bảng tra nhanh: các chặng Trái Đất ra đời

Các mốc dưới đây là ước tính phổ thông, làm tròn. Con số chính xác vẫn được tinh chỉnh khi có mẫu và phương pháp đo mới.

ChặngChuyện gì xảy raThời gian (khoảng)Dấu vết còn thấy
Đám mây co lạiMặt Trời bật sáng, đĩa bụi quay quanhkhoảng 4,6 tỷ năm trướcthiên thạch cổ, đĩa bụi quanh sao trẻ khác
Bụi thành vi hành tinhbụi dính thành sỏi, sỏi thành khối đá lớntrong vài triệu năm đầuvành đai tiểu hành tinh giữa Sao Hoả và Sao Mộc
Va chạm khổng lồphôi hành tinh đâm nhau, Trái Đất lớn lênvài chục triệu nămMặt Trăng, thành phần đá Mặt Trăng giống đá Trái Đất
Đại dương magmabề mặt nóng chảy, sắt chìm thành lõixen kẽ trong thời kỳ va chạmlõi sắt và từ trường Trái Đất ngày nay
Vỏ đầu tiên nguộiđá đông cứng, hơi nước ngưng thành mưakhoảng 4,4 tỷ năm trước hoặc sớm hơntinh thể zircon cổ ở miền tây nước Úc
Liên đại Hỏa thành kết thúcđã có vỏ đá, có đại dươngkhoảng 4 tỷ năm trướcnhững khối đá cổ nhất còn lại trên mặt đất

Nhìn vào cột cuối sẽ thấy một điều thú vị: gần như không có viên đá nào trên mặt đất sống sót nguyên vẹn từ thời đó. Trái Đất luôn tự làm mới vỏ của mình, nên bằng chứng phải lấy từ những thứ bền hơn đá, như các tinh thể zircon nhỏ hơn hạt cát, hoặc từ những vật thể ngoài Trái Đất không bị xáo trộn, như thiên thạch và Mặt Trăng.

Một buổi tối ngắm thiên thạch trong bảo tàng

Một cô bé đứng trước tủ kính trong phòng trưng bày thiên thạch, chỉ vào khối đá đen xám có vỏ ngoài bóng như bị nướng cháy. "Bố ơi, sao viên đá này già hơn cả núi?" Người bố cúi xuống đọc dòng giới thiệu, rồi giải thích theo cách của mình: núi được nâng lên rồi mòn đi, đá trên núi bị vùi xuống, nóng chảy, rồi lại trồi lên, giống như bột được nhào đi nhào lại nhiều lần. Còn viên đá này trôi ngoài vũ trụ suốt hơn bốn tỷ năm, không ai nhào nó cả, nên nó vẫn giữ nguyên hình dạng từ ngày hệ Mặt Trời mới có.

Lời giải thích ấy đúng ý chính. Phần lớn thiên thạch là mảnh vụn của các tiểu hành tinh, và một số loại thiên thạch chứa những hạt khoáng vật nhỏ được xem là chất rắn đầu tiên đông lại trong đĩa bụi quanh Mặt Trời. Đo tuổi những hạt ấy bằng các đồng vị phóng xạ cho kết quả khoảng 4,57 tỷ năm, và đó là cơ sở để nói hệ Mặt Trời, cùng Trái Đất, có tuổi khoảng 4,6 tỷ năm.

Một chi tiết đáng để ý khi đứng trước tủ kính: lớp vỏ đen mỏng bên ngoài thiên thạch không phải từ thời xa xưa, mà mới hình thành trong vài giây khi nó lao qua bầu khí quyển và nóng chảy bề mặt. Bên trong lớp vỏ cháy sém vài tích tắc ấy là vật liệu hơn bốn tỷ năm tuổi.

Hiểu lầm phổ biến về sự ra đời của Trái Đất

Những câu dưới đây hay gặp khi trẻ hỏi và người lớn trả lời vội. Cột phải là điều khoa học hiện biết.

Hiểu lầmĐiều khoa học biết
Trái Đất văng ra từ Mặt Trời như một mảnh lửaTrái Đất gom lại từ bụi và đá trong đĩa quay quanh Mặt Trời non, không phải mẩu bị bắn ra từ Mặt Trời
Trái Đất hình thành xong trong một lầnĐó là chuỗi hàng triệu va chạm lớn nhỏ kéo dài hàng chục triệu năm
Ngay từ đầu đã có biển và đất liềnCó lúc bề mặt là biển đá nóng chảy; nước lỏng chỉ đọng lại khi vỏ đã nguội
Đá già nhất nằm trên đỉnh núi cao nhấtĐá cổ nhất thường nằm ở những vùng đất phẳng, ổn định, lâu đời của các lục địa, không phải trên núi trẻ
Trái Đất đã thôi thay đổi từ lâuLõi vẫn còn nóng, mảng vỏ vẫn trôi, núi vẫn nâng lên và mòn đi mỗi ngày

Trong văn hoá dân gian Việt Nam có tích thần Trụ Trời đắp cột tách trời khỏi đất, rồi phá cột đi, đất đá vương vãi thành núi đồi. Đó là cách ông cha giải thích thế giới bằng hình ảnh, là kho tàng văn hoá quý, và có thể kể cho trẻ nghe song song với câu chuyện khoa học, miễn là phân biệt rõ đâu là truyện kể, đâu là điều đo đạc được.

Trái Đất vẫn đang hình thành tiếp

Chặng gom bụi đã qua từ lâu, nhưng Trái Đất chưa bao giờ đứng yên. Mỗi ngày hành tinh vẫn nhận thêm bụi vũ trụ, những hạt li ti rơi từ không gian, cộng lại khoảng vài chục tấn mỗi ngày theo nhiều ước tính. So với khối lượng Trái Đất, lượng đó nhỏ như một hạt bụi đậu lên quả bóng đá, nhưng nó nhắc rằng quá trình gom vật chất chưa dừng hẳn.

Quan trọng hơn là phần bên trong. Nhiệt còn sót lại từ thời va chạm, cộng với nhiệt do phóng xạ phân rã trong đá, vẫn giữ cho lõi ngoài nóng chảy và lớp manti chuyển động chậm như mật ong đặc. Chính dòng chuyển động ấy đẩy các mảng vỏ trôi đi cỡ vài xăng-ti-mét mỗi năm, bằng tốc độ móng tay mọc, nâng núi, mở đại dương, sinh núi lửa. Những chuyện ấy được kể kỹ hơn ở các danh mục lục địa trôi dạt, núi hình thành và núi lửa của Hình Thành.

Nếu muốn tận mắt thấy "dấu vết thời Trái Đất ra đời", nơi gần nhất là phòng trưng bày thiên thạch ở các bảo tàng thiên nhiên, địa chất. Còn bầu trời đêm quang mây ở vùng ít đèn thì cho thấy chính những mảnh bụi vũ trụ đang rơi xuống hằng đêm: các vệt sao băng chính là hạt bụi bốc cháy khi lao vào khí quyển.

Câu hỏi thường gặp

Trái Đất mất bao lâu để hình thành?

Phần lớn khối lượng Trái Đất được gom lại trong khoảng vài chục triệu năm đầu tiên của hệ Mặt Trời, tức là rất nhanh so với tuổi 4,6 tỷ năm của nó. Nhưng để có vỏ đá nguội, có đại dương và bầu khí quyển ổn định thì cần thêm hàng trăm triệu năm nữa.

Vì sao Trái Đất có hình cầu mà không méo mó như các tiểu hành tinh?

Khi một thiên thể đủ lớn, trọng lực của chính nó kéo mọi phần vật chất về phía tâm theo mọi hướng như nhau, nên nó dần tròn lại. Tiểu hành tinh nhỏ có trọng lực quá yếu để làm việc đó nên vẫn giữ hình củ khoai.

Có ai chứng kiến hoặc chụp được Trái Đất lúc mới hình thành không?

Không ai chứng kiến, vì khi đó chưa có sự sống. Các nhà khoa học suy ra câu chuyện từ thiên thạch, đá Mặt Trăng, tinh thể khoáng vật cổ và ảnh chụp đĩa bụi quanh những ngôi sao trẻ khác đang ở giai đoạn giống Mặt Trời ngày xưa.

Tại sao bên trong Trái Đất đến giờ vẫn còn nóng?

Có hai nguồn nhiệt chính. Một là nhiệt còn sót lại từ thời các khối đá va chạm và nén lại thành hành tinh. Hai là nhiệt do các nguyên tố phóng xạ trong đá như urani, thori, kali phân rã từ từ suốt hàng tỷ năm.

Các hành tinh khác trong hệ Mặt Trời có hình thành giống Trái Đất không?

Các hành tinh đá như Sao Thuỷ, Sao Kim, Sao Hoả hình thành theo cách gần giống Trái Đất, từ bụi đá và kim loại gần Mặt Trời. Các hành tinh khổng lồ ở xa như Sao Mộc, Sao Thổ thì gom thêm rất nhiều khí và băng, nên khác hẳn.

Truyện thần Trụ Trời có liên quan gì tới sự hình thành Trái Đất?

Đó là thần thoại dân gian Việt Nam, giải thích trời đất bằng hình ảnh người khổng lồ đắp cột chống trời. Truyện có giá trị văn hoá và văn học, còn sự hình thành Trái Đất theo khoa học được giải thích bằng bằng chứng đo đạc từ đá và thiên thạch.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138