Khoáng vật là một chất rắn có sẵn trong tự nhiên, có thành phần hoá học nhất định và các nguyên tử xếp thành mạng lặp đi lặp lại đều đặn. Nếu đá là bức tường thì khoáng vật là những viên gạch: đá hoa cương là bức tường xây bằng ba loại gạch thạch anh, fenspat và mica; đá vôi là bức tường gần như chỉ dùng một loại gạch là canxit.
Các nhà khoa học đã đặt tên cho vài nghìn loại khoáng vật, và mỗi năm vẫn có thêm loại mới được công nhận. Nhưng điều kinh ngạc là chỉ khoảng một nhúm nhỏ trong số đó đã dựng nên gần hết lớp vỏ Trái Đất. Mục từ này giải thích một thứ phải đạt những điều kiện gì mới được gọi là khoáng vật, khoáng vật ra đời từ đâu, và cách nhận ra những loại hay gặp nhất bằng mắt và tay.
Năm điều kiện để được gọi là khoáng vật
Có sẵn trong tự nhiên. Viên kim cương tổng hợp trong phòng thí nghiệm có cùng thành phần và cấu trúc với kim cương tự nhiên, nhưng theo cách gọi của nhà khoáng vật học, chỉ viên hình thành trong lòng đất mới là khoáng vật.
Ở thể rắn. Nước lỏng không phải khoáng vật, nhưng băng thì có. Một bông tuyết rơi trên tay bạn, xét theo định nghĩa, là một tinh thể khoáng vật nhỏ xíu sẽ tan sau vài giây.
Thành phần nhất định. Mỗi khoáng vật có một công thức, có thể cho phép thay thế qua lại vài nguyên tố trong một khoảng nhất định. Thạch anh luôn là silic kết hợp với ôxy; muối ăn tự nhiên, tức halit, luôn là natri với clo.
Nguyên tử xếp thành mạng đều. Đây là điều quan trọng nhất. Các nguyên tử trong khoáng vật xếp theo một khuôn lặp lại, như hoa văn trên viên gạch bông. Thuỷ tinh núi lửa có thành phần gần giống đá hoa cương nhưng nguyên tử xếp lộn xộn, nên không được tính là khoáng vật.
Thường là chất vô cơ. Định nghĩa truyền thống loại trừ những thứ như than đá hay hổ phách vốn sinh ra từ xác sinh vật. Tuy vậy, sinh vật có thể làm ra khoáng vật thật: vỏ sò được xây bằng canxit hay aragonit, chính là khoáng vật làm nên đá vôi, còn xương và răng của chúng ta chứa một khoáng vật nhóm photphat.
Khoáng vật ra đời bằng những con đường nào
Khoáng vật chỉ có thể sinh ra khi các nguyên tử có cơ hội gặp nhau và xếp hàng. Có bốn khung cảnh chính cho cuộc gặp ấy. Thứ nhất là macma nguội đi: khi nhiệt độ hạ, các khoáng vật lần lượt kết tinh từ chất lỏng nóng, như những hạt sáp đông lại trong nồi sáp nguội. Đây là nơi ra đời của thạch anh, fenspat, mica, olivin.
Thứ hai là nước bốc hơi hoặc đổi tính: nước biển hay nước hồ mặn bốc hơi để lại halit và thạch cao; nước ngầm giàu canxi nhỏ giọt trong hang để lại canxit. Thứ ba là nước nóng trong khe đá: nước nóng chứa nhiều chất hoà tan đi lên qua khe nứt, nguội dần và đọng lại thành những mạch khoáng, nơi thường có thạch anh trắng và nhiều loại quặng kim loại.
Thứ tư là biến đổi trong đá rắn: khi đá bị nung nén, các khoáng vật cũ phân rã và nhường chỗ cho khoáng vật mới, như ngọc hồng lựu mọc lên trong đá phiến. Ngoài ra còn có khoáng vật sinh ra ngay ở bề mặt khi đá bị phong hoá: các khoáng vật sét mềm mịn là con cháu của fenspat sau khi gặp nước mưa hàng nghìn năm.
Mỗi khung cảnh để lại chữ ký riêng. Tìm thấy halit là biết nơi đó từng có nước mặn bốc hơi; thấy ngọc hồng lựu là biết đá từng bị nung sâu. Khoáng vật vì thế là những nhân chứng nhỏ của môi trường đã sinh ra chúng.
Cùng một thành phần cũng có thể cho hai khoáng vật khác nhau nếu hoàn cảnh khác nhau. Canxi cacbonat kết tinh thành canxit trong phần lớn đá vôi, nhưng nhiều loài sò ốc lại xây vỏ bằng aragonit, một cách xếp nguyên tử khác của cùng chất ấy. Qua hàng triệu năm, aragonit trong vỏ hoá thạch thường lặng lẽ chuyển dần thành canxit bền hơn.
Những khoáng vật dựng nên phần lớn vỏ Trái Đất
Chỉ một nhóm nhỏ khoáng vật chiếm gần hết khối lượng các loại đá bạn gặp hằng ngày. Đây là những gương mặt quen nhất.
| Khoáng vật | Hình thành thế nào | Gặp nhiều trong | Nhận ra bằng gì |
|---|---|---|---|
| Fenspat | kết tinh từ macma, cả trong đá biến chất | đá hoa cương, bazan, gơnai | trắng hoặc hồng, mặt vỡ phẳng sáng như bậc thềm |
| Thạch anh | kết tinh muộn trong macma, đọng trong mạch nước nóng | hoa cương, sa thạch, cát | trong hoặc trắng đục, cứng, vạch được kính |
| Mica | kết tinh từ macma, mọc trong đá biến chất | hoa cương, đá phiến kết tinh | vảy mỏng óng ánh, bóc ra từng lá |
| Pyroxen, olivin | kết tinh sớm từ macma nghèo silic | bazan, đá của lớp manti | sẫm màu; olivin xanh ô liu như hạt thuỷ tinh |
| Canxit | từ vỏ sinh vật, kết tủa trong nước | đá vôi, đá cẩm thạch, thạch nhũ | mềm hơn dao, vỡ thành khối xiên đều |
| Khoáng vật sét | fenspat phong hoá | đất, sét kết | mịn, dẻo khi ướt |
Trong đó, nhóm fenspat là khoáng vật nhiều nhất của vỏ Trái Đất, thạch anh đứng ở nhóm đầu. Nếu chỉ thuộc tên một vài khoáng vật, hãy bắt đầu bằng hai cái tên này.
Đo độ cứng bằng đồ trong nhà
Độ cứng là cách nhanh nhất để phân biệt các khoáng vật trông giống nhau. Thang Mohs xếp mười khoáng vật mẫu từ mềm nhất là tan, số 1, đến cứng nhất là kim cương, số 10. Ở nhà, bạn có thể ước lượng bằng vài món quen thuộc.
| Vật thử | Độ cứng ước chừng | Khoáng vật bị vạch xước | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Móng tay | khoảng 2,5 | những khoáng vật rất mềm | tan, thạch cao |
| Đồng xu kim loại | khoảng 3 đến 3,5 | mềm vừa | canxit |
| Lưỡi dao thép, mảnh kính | khoảng 5,5 | cứng vừa, mềm hơn fenspat | fluorit, apatit; fenspat thì không bị vạch |
| Thạch anh | 7 | vạch được kính và thép | thạch anh là mốc để thử các loại cứng hơn |
Thử trên mặt khuất của mẫu nhỏ nhà mình, không thử lên đá trong bảo tàng, khu bảo tồn hay mặt đá công trình. Và đừng nhầm "độ cứng" với "độ bền": kim cương rất cứng nhưng vẫn có thể vỡ khi bị gõ mạnh theo một hướng nhất định.
Những hiểu lầm quanh chữ "khoáng"
"Nước khoáng chứa khoáng vật." Nước khoáng chứa các ion hoà tan từ đá mà nó chảy qua, như canxi, magie. Những ion ấy không ở dạng tinh thể nên không phải khoáng vật theo nghĩa địa chất; chỉ khi nước bay hơi, chúng mới có thể kết tinh thành khoáng vật, như lớp cặn trắng trong ấm đun.
"Khoáng vật và đá là một." Một hòn đá thường gồm nhiều khoáng vật. Chỉ có vài loại đá gần như chỉ gồm một khoáng vật, như đá vôi tinh khiết toàn canxit hay quaczit toàn thạch anh.
"Khoáng vật nào óng ánh vàng cũng là vàng." Pyrit, một khoáng vật sắt, có màu vàng đồng sáng loá nên được gọi là "vàng của kẻ khờ". Vàng thật mềm, dát mỏng được, còn pyrit cứng và giòn, vỡ vụn khi gõ.
"Khoáng vật quý thì phải hiếm." Thạch anh tím, một loại đá quý quen thuộc, chỉ là thạch anh bình thường có lẫn chút sắt và từng chịu bức xạ tự nhiên trong lòng đất. Giá trị của khoáng vật thường đến từ màu đẹp, độ trong và kích thước, không chỉ từ độ hiếm của loại khoáng vật.
Đừng tin màu sắc: bốn cách nhận mặt khoáng vật
Vết vạch. Cọ khoáng vật lên mặt sau thô ráp của một viên gạch men trắng, bột để lại có màu ổn định hơn màu bề ngoài. Một khoáng vật sắt trông đen bóng có thể để lại vết vạch màu đỏ nâu như gỉ, tiết lộ bản chất thật của nó.
Ánh. Cách mặt khoáng vật hắt ánh sáng: ánh kim như kim loại, ánh thuỷ tinh như mảnh chai, ánh xà cừ như vỏ trai, ánh mỡ như vừa bôi dầu. Thạch anh có ánh thuỷ tinh, pyrit có ánh kim.
Cách vỡ. Có khoáng vật luôn tách theo những mặt phẳng nhất định gọi là cát khai: mica bóc thành lá, canxit vỡ thành khối xiên, halit vỡ thành khối vuông. Có loại vỡ ngẫu nhiên với mặt cong như thạch anh.
Hình dạng tinh thể. Nếu được lớn tự do, mỗi khoáng vật có hình đặc trưng: thạch anh lăng trụ sáu cạnh, pyrit lập phương, ngọc hồng lựu gần tròn nhiều mặt. Hình dáng ấy là hình ảnh phóng to của cách nguyên tử xếp bên trong.
Soi khoáng vật ngay trong bếp nhà mình
Một buổi tối, hai mẹ con rắc vài hạt muối hột lên đĩa sứ đen rồi soi bằng kính lúp. Đứa con ngạc nhiên vì nhiều hạt có mặt vuông vức như những khối xúc xắc nhỏ. Người mẹ kể rằng muối ấy là một khoáng vật thật sự, cùng loại với những lớp muối mỏ dày hàng trăm mét nằm sâu dưới lòng đất ở nhiều nơi trên thế giới, sinh ra khi biển xưa cạn dần dưới nắng. Đứa con hỏi: vậy mình đang ăn đá à? Câu trả lời là, theo một nghĩa nào đó, đúng vậy.
Trong nhà còn nhiều khoáng vật khác. Lớp cặn trắng đóng ở đáy ấm đun nước là canxit và họ hàng của nó, cùng thành phần với thạch nhũ trong hang. Phấn viết bảng thời trước thường làm từ đá phấn hoặc thạch cao. Ruột bút chì là than chì trộn với đất sét, cùng là cacbon như kim cương nhưng nguyên tử xếp kiểu khác hẳn. Đồ sứ, kính, xi măng đều đi ra từ khoáng vật được nghiền, nung và biến đổi.
Mỗi lần nhìn một món đồ như vậy, bạn có thể tự hỏi: nó từng là khoáng vật nào, nằm ở đâu, hình thành trong hoàn cảnh gì? Đó là cách để những thứ quen thuộc nhất trong nhà trở thành mảnh ghép của câu chuyện Trái Đất.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu loại khoáng vật trên Trái Đất?
Các nhà khoáng vật học đã công nhận vài nghìn loại khoáng vật, và mỗi năm vẫn có thêm loại mới. Tuy vậy, chỉ một nhóm nhỏ như fenspat, thạch anh, mica, pyroxen, olivin, canxit chiếm gần hết khối lượng vỏ Trái Đất.
Băng có phải là khoáng vật không?
Có. Băng là nước ở thể rắn, có sẵn trong tự nhiên, có thành phần nhất định và các phân tử xếp thành mạng tinh thể đều đặn, nên đáp ứng đủ điều kiện của một khoáng vật. Nước lỏng thì không phải khoáng vật.
Khoáng vật nào nhiều nhất trong vỏ Trái Đất?
Nhóm fenspat là nhóm khoáng vật phổ biến nhất trong vỏ Trái Đất, có mặt trong đá hoa cương, bazan và nhiều đá biến chất. Thạch anh cũng thuộc nhóm phổ biến nhất và đặc biệt bền, nên rất hay gặp trong cát.
Làm sao phân biệt thạch anh với canxit trông giống nhau?
Cách dễ nhất là thử độ cứng. Thạch anh vạch xước được kính và lưỡi dao thép, còn canxit thì bị lưỡi dao vạch xước. Canxit còn vỡ thành những khối xiên đều, trong khi thạch anh vỡ với mặt cong như vỏ sò.
Có nên sưu tầm khoáng vật cho trẻ em không?
Có thể bắt đầu bằng những mẫu nhỏ có nguồn gốc rõ ràng từ cửa hàng uy tín hoặc nhặt ở nơi được phép như bãi sông, công trình đã cho phép. Không lấy mẫu trong khu bảo tồn, hang động hay di sản, và ghi lại nơi lấy cho mỗi mẫu.