HinhThanh.comHình Thành
Trái Đất ra đời

Khí quyển đầu tiên của Trái Đất: từ hơi núi lửa đến bầu trời có ôxy

Bầu khí đầu tiên của Trái Đất không có ôxy để thở. Ôxy đến từ những vi khuẩn nhỏ bé quang hợp suốt hàng trăm triệu năm, để lại dấu vết trong đá sắt dải và thảm vi khuẩn.

Rounded stromatolite mounds in clear shallow salty water at sunrise, low angle across the calm surface, golden light on bumpy grey rock domes, quiet ancient atmosphere

Bầu khí quyển đầu tiên mà Trái Đất giữ được chủ yếu là hơi nước, khí cacbonic và nitơ phun ra từ núi lửa và từ đá nóng chảy, gần như không có ôxy tự do. Nếu đi ngược thời gian về đó, bạn không thở được một hơi nào. Ôxy chỉ tích tụ dần nhờ những sinh vật nhỏ tới mức phải dùng kính hiển vi mới thấy, sống trong nước biển nông và thở ra ôxy như một thứ chất thải.

Câu chuyện bầu trời Trái Đất vì thế là câu chuyện hiếm hoi trong địa chất mà sự sống đóng vai nhân vật chính, làm thay đổi cả thành phần không khí của một hành tinh. Dưới đây là hành trình ấy, kể theo từng chặng, với lưu ý rằng nhiều chi tiết về những tỷ năm đầu vẫn là giả thuyết đang được nghiên cứu.

Lớp khí đầu tiên bị thổi bay

Khi Trái Đất mới gom lại, nó có thể đã ôm quanh mình một lớp khí mỏng gồm hiđrô và heli, hai chất khí nhiều nhất trong đám mây sinh ra hệ Mặt Trời. Nhưng hai khí này rất nhẹ. Trái Đất non nóng, trọng lực không đủ giữ chúng, cộng thêm gió Mặt Trời thời trẻ thổi rất mạnh, nên lớp khí ấy thất thoát gần hết ra vũ trụ. Các cú va chạm khổng lồ, như cú va chạm được cho là sinh ra Mặt Trăng, cũng góp phần xé toạc lớp khí này.

Có thể hình dung như hơi nước bốc lên từ nồi cháo đặt ngoài hiên lộng gió: vừa bốc lên đã bị thổi đi, không đọng lại được. Bằng chứng gián tiếp là bầu khí quyển ngày nay rất nghèo các khí hiếm nhẹ so với lượng có trong Mặt Trời, cho thấy Trái Đất không còn giữ nguyên lớp khí "nguyên thuỷ".

Vì vậy khi các nhà khoa học nói "khí quyển đầu tiên", họ thường muốn nói tới lớp khí thứ hai, lớp khí do chính lòng Trái Đất thở ra.

Trái Đất tự thở ra bầu trời của mình

Khi vỏ đá nguội dần, núi lửa ở khắp nơi liên tục phun ra những gì bị nhốt trong đá nóng chảy: hơi nước, khí cacbonic, nitơ, một ít hợp chất của lưu huỳnh. Quá trình này gọi là thoát khí, giống như khi mở nắp chai nước ngọt, khí hoà tan trong đó sủi ra. Có thể một phần khí và nước còn đến từ các thiên thạch và sao chổi rơi xuống; tỉ lệ đóng góp của từng nguồn vẫn đang được bàn luận.

Bầu khí quyển ấy có lẽ dày hơn và nhiều khí cacbonic hơn bây giờ rất nhiều. Điều này có thể giải đáp một câu đố thú vị: Mặt Trời thời trẻ mờ hơn hiện nay đáng kể, lẽ ra Trái Đất phải đóng băng, vậy mà đá cổ lại cho thấy có nước lỏng. Một giả thuyết được nhiều nhà khoa học ủng hộ là lượng lớn khí cacbonic và có thể cả mêtan đã giữ nhiệt như một tấm chăn dày.

Bầu trời khi ấy có màu gì thì chưa ai dám chắc. Một số mô hình cho rằng khi có nhiều mêtan, khí quyển có thể có một lớp sương mù màu cam nhạt, như bầu trời của Titan, mặt trăng lớn nhất của Sao Thổ. Đây là hình dung có cơ sở nhưng vẫn là phỏng đoán.

Những thảm vi khuẩn bắt đầu thở ra ôxy

Rồi xuất hiện một phát minh lớn của sự sống: quang hợp thải ra ôxy. Những vi khuẩn lam (trước đây hay gọi là tảo lam) biết dùng năng lượng ánh nắng để tách nước, biến khí cacbonic thành chất dinh dưỡng cho mình và thả ôxy ra ngoài.Chúng sống thành thảm mỏng ở vùng nước nông, bẫy bùn cát lại, rồi phát triển lên trên lớp bùn đó, cứ thế từng lớp mỏng chồng lên nhau qua hàng nghìn năm.

Kết quả là những khối đá nhiều lớp hình gò, hình nấm hoặc hình cột, gọi là stromatolite. Một số stromatolite hoá thạch được xem là thuộc loại dấu vết sự sống cổ nhất trên Trái Đất, có tuổi khoảng 3,5 tỷ năm, dù vài mẫu cổ nhất vẫn đang được tranh luận xem có thật do sinh vật tạo nên hay không. Điều kinh ngạc là ngày nay ở một số vịnh nước rất mặn ven biển miền tây nước Úc vẫn còn stromatolite sống, giống như một bảo tàng sống của buổi bình minh sự sống.

Thử hình dung một người đi bộ chậm trên bờ vịnh nước mặn lúc bình minh, nhìn những ụ đá xám sần sùi nhô lên khỏi mặt nước phẳng lặng. Chúng trông như những tảng đá vô tri, nhưng lớp trên cùng đang sống, đang thở ra những bong bóng ôxy li ti, đúng như tổ tiên của chúng đã làm hơn ba tỷ năm trước.

Bảng tra nhanh: bầu trời Trái Đất qua từng chặng

Các mốc dưới đây là ước tính phổ thông, làm tròn; nhiều chi tiết của những tỷ năm đầu vẫn đang được nghiên cứu.

ChặngKhông khí có gìThời gian (khoảng)Dấu vết còn thấy
Lớp khí nguyên thuỷhiđrô, heli, nhanh chóng thất thoátthời Trái Đất mới gom lạikhí hiếm nhẹ rất nghèo trong khí quyển ngày nay
Khí do núi lửa thở rahơi nước, cacbonic, nitơ, hầu như không ôxyhơn 4 tỷ năm trướcđá cổ chứa khoáng vật chỉ bền khi thiếu ôxy
Vi khuẩn lam quang hợpôxy sinh ra nhưng bị sắt và đá "nuốt" hếttừ hàng tỷ năm trướcstromatolite hoá thạch
Sự kiện ôxy hoá lớnôxy bắt đầu tích tụ trong khí quyểnkhoảng 2,4 tỷ năm trướcđá trầm tích màu đỏ gạch, đá sắt dải
Ôxy tăng lần nữaôxy gần mức đủ cho động vật lớn, tầng ôzôn dày lênkhoảng vài trăm triệu năm cuối của liên đại Nguyên sinhhoá thạch động vật nhiều bào đầu tiên
Bầu trời hôm naykhoảng 78% nitơ, khoảng 21% ôxyhiện naychính hơi thở của bạn

Hai con số ở dòng cuối là thành phần không khí khô mà sách khoa học phổ thông nào cũng nêu. Ôxy hôm nay vẫn do thực vật, tảo và vi khuẩn lam liên tục bổ sung; nếu chúng ngừng quang hợp, ôxy sẽ dần bị đá và các quá trình khác tiêu hao.

Biển gỉ sắt và những lớp đá sọc đỏ

Ôxy đầu tiên do vi khuẩn lam thải ra không lập tức bay lên trời. Nước biển thời ấy chứa nhiều sắt hoà tan, và ôxy gặp sắt thì tạo thành gỉ, chính là thứ gỉ đỏ trên chiếc xe đạp để ngoài mưa. Gỉ sắt không tan trong nước nên lắng xuống đáy biển, xen kẽ với những lớp bùn silic xám. Qua hàng trăm triệu năm, chúng nén thành một loại đá rất đặc biệt: đá sắt dải, sọc đỏ sọc xám xen nhau như bánh da lợn.

Đá sắt dải hiện là nguồn quặng sắt quan trọng của thế giới. Nói cách khác, phần lớn sắt làm nên xe cộ, cầu đường hôm nay có liên quan tới việc những vi khuẩn bé nhỏ thở ra ôxy trong biển cổ, một mối nối giữa sự sống xa xưa và đời sống hiện đại khiến nhiều người ngạc nhiên.

Khi sắt trong biển đã bị "dùng" gần hết, và đá trên lục địa cũng bị ôxy hoá bớt, ôxy mới bắt đầu dư ra và tích tụ trong không khí. Các nhà khoa học gọi bước ngoặt khoảng 2,4 tỷ năm trước là sự kiện ôxy hoá lớn. Dấu hiệu dễ thấy là từ đó trở đi xuất hiện nhiều lớp đá trầm tích màu đỏ gạch hình thành trên cạn, thứ không thể có khi không khí thiếu ôxy.

Ôxy, tầng ôzôn và con đường lên cạn

Ôxy tích tụ trong khí quyển mang lại một món quà thứ hai: tầng ôzôn. Khi ánh nắng mạnh chiếu vào ôxy ở trên cao, một phần ôxy biến thành ôzôn, và lớp khí này chặn bớt tia cực tím có hại. Trước khi có tầng ôzôn đủ dày, mặt đất trơ trụi giống như bãi biển giữa trưa không có bóng râm, sự sống chỉ an toàn dưới nước.

Ôxy trong khí quyển không tăng đều mà tăng theo từng nấc, có lúc còn giảm lại. Phải tới khoảng vài trăm triệu năm cuối của liên đại Nguyên sinh, mức ôxy mới tăng thêm một nấc nữa, gần với mức cần cho những động vật lớn hơn, đi lại nhiều hơn. Không lâu sau đó, sự sống động vật nở rộ trong kỷ Cambri, rồi thực vật và động vật dần chiếm lĩnh đất liền.

Bầu khí quyển ngày nay vẫn đang thay đổi, có điều lần này nhanh hơn nhiều so với nhịp địa chất: lượng khí cacbonic tăng lên đáng kể từ khi con người đốt than đá, dầu mỏ. Đây là chủ đề khí hậu hiện đại, chỉ nhắc ngắn ở đây để thấy bầu trời của Trái Đất chưa bao giờ là thứ cố định.

Hiểu lầm về không khí thời xưa và điều khoa học biết

Câu chuyện bầu khí quyển hay bị kể tắt, dẫn tới vài hiểu lầm dễ gặp trong lớp học và trên mạng:

Hiểu lầmĐiều khoa học biết
Cây xanh tạo ra ôxy đầu tiên của Trái ĐấtÔxy đầu tiên do vi khuẩn lam sống trong nước tạo ra, hàng tỷ năm trước khi có cây trên cạn
Ôxy xuất hiện là có ngay trong không khíSuốt một thời gian rất dài, ôxy bị sắt trong biển và đá trên cạn hấp thụ hết trước khi tích tụ được
Khí quyển chưa bao giờ thay đổiThành phần không khí đổi nhiều lần qua các liên đại, và vẫn đang thay đổi
Ôxy luôn có lợi cho mọi sinh vậtVới nhiều vi sinh vật cổ quen sống thiếu ôxy, ôxy là chất độc; chúng phải rút vào bùn sâu, đáy biển thiếu khí
Tầng ôzôn có từ khi Trái Đất ra đờiTầng ôzôn chỉ dày lên sau khi ôxy đã tích tụ trong khí quyển

Dòng thứ tư là một nghịch lý đáng nhớ: chính thứ khí nuôi sống con người hôm nay từng là mối đe doạ đối với những cư dân đầu tiên của hành tinh. Hậu duệ của các vi sinh vật ấy vẫn sống tới bây giờ ở những nơi thiếu ôxy, như bùn đáy ao, ruột động vật, suối nước nóng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao bầu khí quyển ban đầu lại không có ôxy?

Vì ôxy tự do rất dễ phản ứng với sắt và các chất khác trong đá, nước, nên nếu không có nguồn bổ sung liên tục thì nó sẽ bị tiêu hao hết. Núi lửa hầu như không phun ra ôxy tự do; nguồn ôxy lớn chỉ xuất hiện khi có sinh vật quang hợp.

Vi khuẩn lam có còn sống tới ngày nay không?

Còn, và rất phổ biến. Vi khuẩn lam có mặt trong ao hồ, biển, đất ẩm, thậm chí trên mái ngói. Nhiều nhà khoa học còn cho rằng lục lạp trong tế bào thực vật vốn có nguồn gốc từ một loại vi khuẩn lam sống cộng sinh từ rất xa xưa.

Stromatolite là gì và có thể thấy ở đâu?

Stromatolite là những khối đá nhiều lớp mỏng do thảm vi khuẩn bẫy bùn cát rồi lớn dần lên. Dạng hoá thạch có trong một số tầng đá cổ trên thế giới; dạng còn sống thì ở vài vùng nước rất mặn, ấm và nông, nơi ít sinh vật khác ăn chúng.

Đá sắt dải có gì đặc biệt?

Đó là loại đá trầm tích có các dải đỏ giàu sắt xen dải xám giàu silic, hình thành chủ yếu trong biển cổ khi ôxy gặp sắt hoà tan. Nó vừa là nhân chứng cho thời kỳ ôxy bắt đầu xuất hiện, vừa là nguồn quặng sắt lớn của nhân loại.

Ôxy trong không khí có thể cạn hết không?

Lượng ôxy trong khí quyển rất lớn và được cây xanh, tảo biển, vi khuẩn lam bổ sung liên tục, nên không có nguy cơ cạn trong thời gian loài người có thể hình dung. Điều đáng quan tâm hơn hiện nay là lượng khí cacbonic tăng nhanh.

Bầu trời thời Trái Đất sơ khai có màu xanh như bây giờ không?

Chưa có câu trả lời chắc chắn. Màu xanh của bầu trời đến từ cách không khí tán xạ ánh nắng, nên có thể vẫn xanh. Nhưng một số mô hình cho rằng khi khí quyển nhiều mêtan, có thể có lớp sương mù màu cam nhạt bao phủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138