HinhThanh.comHình Thành
Hang động và núi đá vôi

Hang Sơn Đoòng hình thành: con sông ngầm, đường đứt gãy và hai giếng trời sụp xuống

Sơn Đoòng là tác phẩm của một con sông ngầm chảy dọc đường đứt gãy trong đá vôi, rồi trần hang sụp thành giếng trời cho rừng mọc bên trong. Kể theo từng chặng.

Vast cave chamber with a collapsed roof opening, shafts of sunlight pouring onto a patch of jungle growing on the cave floor, mist drifting, tiny figures on a trail far below

Hang Sơn Đoòng thành hình nhờ ba thứ gặp nhau: một khối đá vôi rất dày, một đường đứt gãy làm đá vỡ vụn, và một con sông ngầm đủ mạnh chảy dọc theo đường yếu ấy suốt vài triệu năm. Hãy hình dung một con dao rạch theo đường gấp của tờ giấy: con sông tìm đúng chỗ đá yếu nhất mà khoét, nên lòng hang mới rộng và cao đến mức người ta ví có thể đặt lọt cả một dãy nhà cao tầng. Về sau, ở hai chỗ trần hang quá mỏng, đá sụp xuống, mở ra hai giếng trời lớn, ánh nắng rọi vào và cả một khu rừng mọc lên dưới đáy hang.

Sơn Đoòng nằm trong vùng núi đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng ở miền Trung và thuộc nhóm hang có lòng hang lớn nhất từng được biết trên thế giới. Nhưng điều đáng kể không chỉ là kích thước. Đây là nơi hiếm hoi mà gần như mọi chặng trong đời một hang động đá vôi đều hiện ra rõ ràng trong một chuyến nhìn, từ sông ngầm, sụp trần cho tới thạch nhũ và ngọc trai hang.

Một khối đá vôi đủ dày cho một cái hang khổng lồ

Khối đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng hình thành từ trầm tích của một vùng biển cổ cách nay hàng trăm triệu năm, khi vỏ sò, san hô và bùn vôi lắng lại thành lớp này chồng lớp khác. Sau đó, chuyển động của vỏ Trái Đất nâng khối đá lên thành một vùng núi rộng, dày hàng trăm mét. Một cái hang muốn lớn đến mức Sơn Đoòng thì trước hết phải có đủ đá để khoét: trần hang cần đủ dày để không sụp sớm, vách cần đủ cao để con sông đào sâu mãi.

Vùng này lại có lượng mưa lớn theo mùa, rừng nhiệt đới phủ dày trên mặt núi. Rừng làm đất giàu khí cacbonic, nước mưa thấm xuống vì thế chua hơn, hoà tan đá mạnh hơn. Nói cách khác, khí hậu nóng ẩm của miền Trung là một phần của "công thức" làm nên hang, không phải chỉ có đá.

Cũng vì thế mà Phong Nha – Kẻ Bàng không chỉ có một hang lớn. Cả vùng là một mạng lưới hang, trong đó có những hang còn sông chảy và những hang khô trên cao. Sơn Đoòng là một mắt xích trong mạng lưới ấy, chỉ là mắt xích ngoạn mục nhất mà con người từng đặt chân vào.

Các chặng làm nên Sơn Đoòng

Những mốc thời gian chính xác của từng chặng vẫn đang được các nhà khoa học nghiên cứu. Bảng dưới đây chỉ nêu thứ tự và khoảng thời gian theo cách hiểu chung về hang lớn trong đá vôi.

ChặngChuyện gì xảy raMất bao lâu (khoảng)Dấu vết còn thấy
Đá vôi thành hìnhTrầm tích vôi lắng ở biển cổ, nén thành đá dàyhàng chục triệu nămlớp đá xếp chồng trên vách, hoá thạch vỏ sinh vật biển
Đá bị nâng và nứtVỏ Trái Đất chuyển động, khối đá nâng lên, vỡ dọc một đới đứt gãyhàng triệu nămlòng hang thẳng, kéo dài theo một hướng
Sông ngầm khoét hangMột dòng sông chui vào núi, hoà tan và xói dọc đường đứt gãyvài triệu nămlòng sông, bãi cát cuội, vách bị xói nhẵn
Trần sụp thành giếng trờiỞ chỗ trần mỏng, đá sụp tới mặt đất, ánh sáng lọt vàodiễn ra từng đợt, rất chậmhai hố sụt lớn, đống đá vỡ khổng lồ
Rừng và mây trong hangCây mọc dưới giếng trời; chênh lệch nhiệt độ sinh sương mùtiếp diễn tới naythảm rừng dưới đáy, mây lơ lửng
Trang trí bằng vôiNước nhỏ giọt đắp măng đá, ngọc trai hang, bờ đá vôitiếp diễn tới naymăng đá cao lớn, ruộng bậc thang đá

Điều đáng chú ý: hai chặng cuối không chờ chặng trước xong hẳn mới bắt đầu. Ở cùng một thời điểm, đoạn này của hang còn có sông, đoạn kia đã sụp trần, đoạn khác lại đang được thạch nhũ trang trí. Hang lớn là một công trường nhiều tổ thợ cùng làm.

Vì sao một đường đứt gãy lại quan trọng đến thế

Đứt gãy là chỗ khối đá bị vỡ và hai bên trượt lệch nhau do sức ép của vỏ Trái Đất. Dọc đứt gãy, đá bị nghiền vụn thành một dải yếu, nhiều khe nứt chằng chịt. Với nước, đó là con đường mở sẵn: thấm vào dễ, chảy qua dễ, hoà tan được nhiều đá hơn so với khối đá liền.

Vì thế nhiều hang lớn trên thế giới kéo dài thẳng theo một hướng chứ không ngoằn ngoèo như rễ cây. Lòng hang Sơn Đoòng cũng nối nhiều khoang lớn theo một trục chạy dài, phản ánh con đường mà sông ngầm đã chọn. Đá vỡ vụn ở đới đứt gãy còn dễ sụp, giúp trần hang tự "nới rộng" mỗi khi khối đá dưới bị nước mang đi, nhờ thế khoang hang cao vọt lên.

Hình dung đơn giản: một tấm bê tông liền khối và một tấm bê tông đã nứt dọc. Đổ nước lên cả hai, nước sẽ thấm theo vết nứt trước tiên. Sau đủ lâu, chỗ vết nứt thành rãnh, rãnh thành máng. Con sông ngầm của Sơn Đoòng đã làm chính việc đó, chỉ trên khối đá dày hàng trăm mét và trong thời gian dài hàng triệu năm.

Khi trần hang sụp: giếng trời và khu rừng dưới lòng đất

Khi sông ngầm khoét lòng hang rộng mãi, phần trần phía trên không còn gì đỡ, trở nên mỏng và nặng. Ở những chỗ đá yếu, trần sụp từng khối, mỗi lần sụp lại làm khoang hang cao thêm và trần mỏng thêm. Tới một lúc, chỗ sụp lên tới tận mặt đất, mở ra một hố lớn: giới địa chất gọi là hố sụt, người đi hang hay gọi là giếng trời. Sơn Đoòng có hai giếng trời như vậy.

Dưới giếng trời, ánh nắng và nước mưa lọt xuống, hạt giống theo gió và chim rơi vào, và một khu rừng nhỏ lớn lên ngay dưới đáy hang, có cây cao, dây leo và những loài động vật nhỏ sinh sống. Đống đá vỡ từ trần sụp chất thành những ngọn đồi trong hang mà rừng phủ lên. Đó là cảnh khiến nhiều người lần đầu xem ảnh tưởng là ghép, nhưng nó là kết quả rất tự nhiên của quá trình sụp trần.

Giếng trời còn sinh ra mây. Không khí trong hang mát và ẩm, không khí ngoài trời ấm hơn, chỗ hai luồng gặp nhau sinh sương mù, có lúc lơ lửng như mây dưới trần hang. Một cái hang có rừng và có mây là thứ chỉ hình thành được khi hang đủ lớn, trần sụp đúng chỗ và đủ lâu cho cây cối kịp chiếm chỗ.

Hiểu lầm phổ biến về Sơn Đoòng

"Sơn Đoòng mới hình thành gần đây vì mới được phát hiện." Người dân địa phương tìm thấy cửa hang, rồi nhiều năm sau các đoàn thám hiểm mới khảo sát được lòng hang. Thời điểm con người biết tới hang chẳng liên quan gì tới tuổi của nó; hang đã thành hình qua vài triệu năm trước đó rất lâu.

"Hang lớn như vậy thì chắc là do động đất tạo ra." Động đất và đứt gãy góp phần làm đá nứt vụn, mở đường cho nước, nhưng thứ thật sự khoét ra lòng hang là nước: hoà tan rồi xói mòn, liên tục qua thời gian rất dài.

"Rừng trong hang là rừng cổ sống sót từ thời khủng long." Rừng dưới giếng trời là rừng mọc lên sau khi trần sụp, gồm các loài cây của vùng xung quanh. Nó đặc biệt vì môi trường kín, chứ không phải tàn dư từ hàng chục triệu năm trước.

"Ai khỏe cũng có thể tự vào khám phá." Sơn Đoòng nằm trong khu được quản lý chặt, lối vào khó, có sông, vách và đá rời. Việc vào hang chỉ được phép theo quy định của ban quản lý, với đội dẫn đường và hỗ trợ được cấp phép.

Nén đời Sơn Đoòng vào một ngày

Nếu coi toàn bộ thời gian từ khi khối đá vôi bắt đầu lắng dưới biển cổ tới hôm nay là một ngày hai mươi bốn giờ, thì gần như cả ngày ấy chỉ dành cho việc làm ra đá: bùn vôi lắng, nén, bị chôn sâu, rồi được nâng lên. Phải tới khoảng gần nửa đêm, con sông ngầm mới bắt đầu khoét những đường hầm đầu tiên vào khối đá ấy. Những phút cuối cùng là lúc lòng hang mở rộng thành khoang khổng lồ, trần sụp, giếng trời mở ra.

Còn khu rừng dưới giếng trời, những măng đá cao lớn, những viên ngọc trai hang thì sao? Chúng là chuyện của những giây cuối. Và quãng thời gian con người biết tới Sơn Đoòng chỉ là một khoảnh khắc nhỏ hơn cả cái chớp mắt trước nửa đêm.

Hình dung này không nhằm đưa ra con số chính xác, mà để thấy tỉ lệ: đá vôi già hơn hang rất nhiều, hang già hơn rừng trong hang rất nhiều, và tất cả đều già hơn sự có mặt của con người tới mức khó tưởng tượng. Khi đứng trước một khoang hang lớn, thứ bạn nhìn thấy là thành quả của quãng thời gian mà toàn bộ lịch sử loài người chỉ chiếm một phần rất nhỏ.

Ngọc trai hang, bờ đá và những gì vẫn đang thay đổi

Ở những đoạn nước nhỏ giọt xuống các vũng nông, hạt cát hay mảnh đá nhỏ được nước xoay nhẹ và bọc vôi từng lớp, lâu dần thành những viên tròn nhẵn gọi là ngọc trai hang. Ở chỗ nước tràn chậm trên nền dốc, vôi đắp thành những bờ cong nối nhau như ruộng bậc thang thu nhỏ. Sơn Đoòng có cả hai, cùng những măng đá cao lớn mọc trong khoang hang rộng.

Hang vẫn đang sống. Mỗi mùa mưa, con sông trong hang dâng lên, mang cát cuội, xói thêm lòng hang; trần ở vài chỗ vẫn có thể sụp; nước nhỏ giọt vẫn tiếp tục đắp vôi. Khu rừng dưới giếng trời mỗi năm thay lá, cây đổ, cây mới mọc. Những gì người xem ảnh thấy hôm nay chỉ là một khoảnh khắc trong quá trình còn rất dài.

Chính vì mong manh, những hang như Sơn Đoòng cần được bảo vệ khỏi dấu chân quá đông và rác thải. Ngọc trai hang dễ vỡ, bờ đá dễ gãy, rừng trong hang dễ bị xáo trộn. Ngồi ở nhà xem phim tài liệu, đọc mục từ này, rồi khi có dịp tới vùng Phong Nha thì đi những hang đã mở cho khách, cũng là một cách để hiểu Sơn Đoòng mà không làm tổn thương nó.

Câu hỏi thường gặp

Hang Sơn Đoòng hình thành trong bao lâu?

Các nhà khoa học cho rằng hang thành hình qua vài triệu năm, sau khi khối đá vôi đã có từ hàng trăm triệu năm trước. Mốc chính xác của từng chặng vẫn đang được nghiên cứu, nên hãy hiểu đây là khoảng thời gian chứ không phải một con số cố định.

Vì sao trong hang Sơn Đoòng có rừng cây?

Ở hai chỗ trần hang sụp tới mặt đất thành giếng trời, ánh nắng và nước mưa lọt xuống đáy hang. Hạt giống theo gió, chim mang vào, rồi cây mọc lên trên đống đá sụp, tạo thành khu rừng nhỏ ngay trong lòng hang.

Sơn Đoòng có phải hang lớn nhất thế giới không?

Sơn Đoòng thuộc nhóm hang có lòng hang lớn nhất từng được biết, xét theo độ rộng và chiều cao khoang hang. Tuy nhiên có những hang khác dài hơn hoặc sâu hơn, vì vậy "lớn nhất" tuỳ thuộc vào cách đo.

Mây trong hang Sơn Đoòng từ đâu mà có?

Không khí trong hang mát và ẩm, còn không khí bên ngoài thường ấm hơn. Ở chỗ hai luồng không khí gặp nhau, đặc biệt gần giếng trời, hơi nước ngưng lại thành sương mù, nhìn từ xa như những đám mây lơ lửng dưới trần hang.

Đứt gãy là gì và nó giúp tạo hang thế nào?

Đứt gãy là chỗ khối đá bị vỡ và hai bên trượt lệch nhau do sức ép của vỏ Trái Đất. Dọc đó đá bị nghiền vụn, nhiều khe nứt, nên nước dễ thấm và hoà tan hơn. Con sông ngầm chảy theo dải đá yếu ấy và khoét ra lòng hang lớn.

Có được tự đi vào hang Sơn Đoòng không?

Không. Hang nằm trong khu vực được quản lý chặt chẽ, địa hình có sông, vách và đá rời rất nguy hiểm. Việc vào hang chỉ được thực hiện theo quy định của ban quản lý, cùng đội dẫn đường và hỗ trợ được cấp phép.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138