Thạch nhũ hình thành từ từng giọt nước. Nước thấm qua đá vôi trên trần hang mang theo vôi hoà tan; khi giọt nước treo ở trần và gặp không khí trong hang, nó nhả bớt khí cacbonic, giống chai nước ngọt mở nắp xì hơi, và một lớp vôi cực mỏng đọng lại thành vành tròn quanh giọt. Giọt rơi đi, giọt khác tới, vành nối vành, qua hàng nghìn năm thành một cây đá rủ xuống: thạch nhũ. Phần nước rơi xuống nền vẫn còn chút vôi, đọng lên dần thành măng đá mọc ngược lên.
Nghe đơn giản, nhưng đằng sau mỗi cây thạch nhũ là cả một chuỗi điều kiện phải gặp nhau đúng lúc: mưa trên mặt núi, đất và cây phía trên, khe nứt trong đá, không khí trong hang. Bài này kể hành trình của một giọt nước từ mặt đất tới đầu thạch nhũ, vì sao thạch nhũ lớn chậm đến vậy, và vì sao chỉ một cái chạm tay cũng đủ làm nó ngừng lớn.
Hành trình của một giọt nước
Hãy theo một giọt mưa rơi xuống sườn núi đá vôi phía trên một hang khô. Toàn bộ hành trình có thể mất vài ngày tới nhiều năm, tuỳ khe nứt và độ dày của đá.
- Rơi xuống lớp đất. Giọt mưa thấm qua lớp đất có rễ cây, lá mục và vi sinh vật. Ở đây không khí trong đất giàu khí cacbonic hơn không khí ngoài trời nhiều lần, nên nước hấp thụ thêm và trở nên hơi chua.
- Đi vào đá vôi. Nước chua len theo khe nứt, hoà tan một ít đá vôi trên đường đi. Lúc này nó mang vôi dưới dạng hoà tan, trong suốt, mắt thường không thấy gì.
- Ló ra trần hang. Tới trần hang, giọt nước treo lại một lúc. Không khí trong hang có ít khí cacbonic hơn không khí trong đất, nên khí trong giọt nước thoát ra ngoài.
- Nhả vôi. Mất bớt khí, nước không giữ nổi lượng vôi đang mang, một phần vôi tách ra đọng thành tinh thể rất nhỏ ở mép giọt nước, nơi tiếp xúc với đá.
- Rơi xuống nền. Giọt nước rơi, mang phần vôi còn lại xuống nền hang. Va vào nền, nó toả ra, lại nhả thêm khí và để lại một lớp vôi mỏng, đắp dần thành măng đá.
Nói cách khác, cùng một quá trình đã làm hai việc trái ngược nhau ở hai nơi: trong lòng núi, nước chua hoà tan đá để khoét hang; trong lòng hang, nước mất bớt khí và trả lại vôi để trang trí hang. Hang vừa được đục vừa được tô điểm bởi chính một dòng nước.
Từ ống hút đá đến cây thạch nhũ
Hình dạng đầu tiên của thạch nhũ không phải cái cây nhọn như ta hình dung, mà là một ống rỗng, thẳng và mảnh như ống hút uống nước. Vành vôi quanh giọt nước cứ nối dài xuống, nước chảy bên trong ống và nhỏ ra ở đầu. Trong nhiều hang, người ta gặp những rừng ống hút đá trong veo, dài vài gang tay mà mảnh như bút chì, chạm nhẹ là gãy.
Rồi một ngày, cặn vôi hay hạt bụi làm tắc lòng ống. Nước buộc phải chảy ra phía ngoài, men theo thân ống và đắp vôi lên mặt ngoài. Từ đó cây thạch nhũ to dần ra theo kiểu củ cà rốt: gốc ở trần dày, đầu nhỏ. Cắt ngang một thạch nhũ già, người ta thấy những vòng đồng tâm giống vòng gỗ trong thân cây, mỗi vòng ghi lại một giai đoạn nước nhiều hay ít. Có những cây thạch nhũ vẫn giữ được lòng ống rỗng ở chính giữa suốt chiều dài, như một sợi chỉ chạy dọc thân, nhắc rằng nó từng bắt đầu đời mình là một ống hút đá mảnh mai. Nhìn vào đầu một thạch nhũ còn sống, đôi khi vẫn thấy cái lỗ nhỏ ấy nơi giọt nước đang treo.
Màu của thạch nhũ cũng kể chuyện. Vôi tinh khiết có màu trắng hay trong; vệt nâu, cam, đỏ đến từ chất sắt và chất mùn mà nước mang theo từ đất phía trên. Thạch nhũ có sọc màu xen kẽ thường là dấu vết của những thời kỳ mùa mưa và mùa khô, hay thời kỳ rừng phía trên rậm và thưa khác nhau.
Thạch nhũ, măng đá, cột đá: phân biệt nhanh
Ba dạng này thường đứng cạnh nhau và dễ bị gọi lẫn. Bảng dưới giúp nhận ra từng loại khi đứng trong hang.
| Dạng | Mọc ở đâu, theo hướng nào | Hình dáng thường gặp | Mẹo nhận ra |
|---|---|---|---|
| Thạch nhũ | Treo từ trần, mọc xuống | nhọn đầu, gốc to, có khi rỗng ở giữa | luôn có giọt nước ở đầu khi còn sống |
| Măng đá | Mọc từ nền, lên trên | đầu tròn hoặc bằng, thân mập | thường nằm ngay dưới một thạch nhũ |
| Cột đá | Nối từ trần xuống nền | thân liền một khối | chỗ thạch nhũ và măng đá gặp nhau |
| Ống hút đá | Treo từ trần | rỗng, thẳng, mảnh như bút chì | đường kính gần bằng một giọt nước |
Mẹo nhớ của nhiều hướng dẫn viên: thạch nhũ phải bám thật chặt vào trần để khỏi rơi, còn măng đá thì mọc lên như măng tre sau mưa. Măng đá thường mập và tròn đầu hơn thạch nhũ vì giọt nước rơi xuống văng ra xung quanh rồi mới nhả vôi.
Thạch nhũ lớn nhanh hay chậm?
Chậm hơn ta nghĩ rất nhiều. Ở phần lớn các hang, thạch nhũ chỉ dài thêm cỡ bề dày một hai tờ giấy mỗi năm, nhiều nơi còn chậm hơn. Một thạch nhũ dài bằng cánh tay có thể đã mất hàng nghìn tới hàng chục nghìn năm.
Tốc độ không đều. Nó phụ thuộc lượng nước nhỏ giọt, lượng vôi nước mang theo, khí cacbonic trong không khí hang và nhiệt độ. Mùa mưa, rừng phía trên rậm, nước nhiều, thạch nhũ có thể lớn nhanh hơn; khi nước ngừng nhỏ, nó ngừng lớn hẳn.
Không thể đoán tuổi bằng thước đo. Vì tốc độ thay đổi thất thường, đo chiều dài rồi chia cho một con số là cách tính sai. Các nhà khoa học xác định tuổi thạch nhũ bằng những phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm, không dựa vào kích thước.
Thạch nhũ là kho lưu trữ khí hậu. Mỗi lớp vôi mỏng giữ lại dấu vết của nước mưa thời đó. Vì thế thạch nhũ được giới khoa học dùng như một cuốn nhật ký giúp đọc lại khí hậu quá khứ, giống cách đọc vòng gỗ hay lõi băng.
Ba hiểu lầm hay gặp về thạch nhũ
"Thạch nhũ là nước đóng băng hay muối kết tinh." Thạch nhũ trong hang đá vôi là canxit, cùng chất với đá vôi, chỉ là được nước sắp xếp lại thành tinh thể. Nó cứng như đá chứ không tan khi trời ấm. Băng treo ở mái nhà xứ lạnh cũng có hình giống thạch nhũ, nhưng đó là chuyện hoàn toàn khác.
"Hang càng lạnh thạch nhũ càng nhiều." Điều quyết định là có nước nhỏ giọt mang vôi và có không khí để nước nhả khí. Hang ở xứ nóng ẩm như Việt Nam thường có thạch nhũ phong phú, vì mưa nhiều và rừng phía trên làm nước giàu khí cacbonic, mang được nhiều vôi hơn.
"Thạch nhũ chỉ là trang trí, không nói lên điều gì." Mỗi cây thạch nhũ ghi lại lịch sử nước của hang: khi nào nước nhỏ giọt, khi nào ngừng, khi nào trần sụt làm cây đổ. Vị trí các hàng thạch nhũ trên trần còn vẽ lại đường khe nứt chạy trong đá phía trên, thứ mà không ai nhìn thấy trực tiếp được.
Đứng dưới một cây măng đá
Nhóm bạn đứng trên lối đi trong hang, tắt bớt đèn pin theo lời người dẫn đường. Trong im lặng, họ nghe một tiếng "tách" nhỏ, rồi một lúc lâu sau lại "tách". Ánh đèn còn lại chiếu vào đỉnh một cây măng đá cao ngang ngực, ướt bóng, ngay dưới một thạch nhũ treo trên trần. Một người thì thầm: vậy là cái cây đá này đang lớn lên đúng lúc mình đứng đây. Người dẫn đường cười, bảo đúng thế, chỉ có điều cả buổi chiều nay nó lớn thêm chưa bằng một hạt bụi.
Khoảnh khắc nghe tiếng giọt nước rơi trong hang là cách gần nhất để cảm được thời gian địa chất. Mỗi tiếng "tách" là một lần ghi thêm một nét vào bức tượng đá, và khoảng cách giữa thạch nhũ với măng đá bên dưới là phép trừ ngược thời gian: khi hai đầu chạm nhau thành cột đá, có thể đã qua thêm nhiều nghìn năm nữa.
Có những măng đá mà phía trên chẳng còn thạch nhũ nào, vì thạch nhũ đã gãy rơi do trần sụt hay động đất từ rất lâu; cũng có những cột đá bị nghiêng, nứt ngang, ghi lại một lần nền hang dịch chuyển. Nhìn kỹ, mỗi cột đá là một nhân chứng câm của hang.
Vì sao không được chạm tay vào thạch nhũ
Da tay người có dầu và mồ hôi. Một vết chạm để lại lớp dầu mỏng trên bề mặt thạch nhũ; nước nhỏ giọt về sau không bám được vào chỗ ấy để đắp vôi lên nữa, hoặc đắp lệch đi, và bề mặt đổi màu sẫm lại. Ở những hang đông khách, những thạch nhũ gần lối đi thường xám đen vì tay người và bụi, trong khi những cây ở xa vẫn trắng trong.
Bẻ một thạch nhũ còn tệ hơn: cái mất đi là thứ đã cần hàng nghìn năm để lớn, và trong một đời người sẽ không có gì mọc lại. Nhiều vùng hang ở Việt Nam là khu bảo tồn hay di sản, nơi mang thạch nhũ, đá ra khỏi hang là vi phạm quy định. Đèn quá nóng, hơi thở của quá nhiều người trong một không gian kín cũng làm thay đổi khí hậu hang, nên các hang tham quan thường giới hạn lối đi và lượng khách.
Cách cư xử tốt nhất rất đơn giản: đi trên lối được làm sẵn, không với tay qua lan can, không khắc, không viết, không nhặt, chụp ảnh không dùng giá đỡ chống lên thạch nhũ. Bạn mang về được những tấm ảnh đẹp; cây thạch nhũ thì ở lại tiếp tục lớn cho người đến sau.
Câu hỏi thường gặp
Thạch nhũ và măng đá khác nhau thế nào?
Thạch nhũ treo từ trần hang và mọc dần xuống, thường nhọn đầu. Măng đá mọc từ nền hang lên trên, thường mập và tròn đầu, hay nằm ngay dưới một thạch nhũ vì cùng một dòng nước nhỏ giọt nuôi cả hai.
Một cây thạch nhũ dài một mét cần bao nhiêu năm?
Không có con số chung. Tốc độ phụ thuộc lượng nước và vôi, khí hậu và không khí trong hang, nên một mét có thể ứng với vài nghìn năm ở hang này nhưng hàng chục nghìn năm ở hang khác. Muốn biết tuổi phải phân tích trong phòng thí nghiệm.
Thạch nhũ đã gãy có tự mọc lại được không?
Nếu nước vẫn nhỏ giọt ở chỗ đó, một thạch nhũ mới có thể bắt đầu lại từ đầu, nhưng sẽ cần hàng nghìn năm mới có kích thước đáng kể. Trong một đời người, chỗ gãy gần như giữ nguyên, vì vậy bẻ thạch nhũ là mất vĩnh viễn với chúng ta.
Vì sao thạch nhũ có nhiều màu khác nhau?
Vôi tinh khiết có màu trắng hoặc trong suốt. Màu nâu, cam, đỏ đến từ sắt và chất mùn mà nước mang theo từ đất phía trên, còn màu xám đen ở gần lối đi thường do bụi, khói đèn và dấu tay khách tham quan.
Thạch nhũ có giúp hiểu khí hậu ngày xưa không?
Có. Mỗi lớp vôi mỏng giữ dấu vết của nước mưa vào thời điểm nó đọng lại, nên các nhà khoa học dùng thạch nhũ để đọc lại những giai đoạn mưa nhiều, khô hạn trong quá khứ, tương tự cách đọc vòng gỗ.
Có nên mang một mẩu thạch nhũ nhỏ về làm kỷ niệm không?
Không nên. Thạch nhũ cần hàng nghìn năm để hình thành, và ở các hang thuộc khu bảo tồn hay di sản, lấy đá ra khỏi hang là vi phạm quy định. Hãy giữ kỷ niệm bằng ảnh chụp từ lối đi.