Hố sụt hình thành khi phần đất đá bên dưới mặt đất bị nước lấy đi dần, tới lúc phần bên trên không còn chỗ dựa và lún hoặc sập xuống. Ở vùng đá vôi, thủ phạm là nước mưa hơi chua thấm qua khe nứt và hoà tan đá suốt hàng nghìn năm, giống như ai đó rút từng thìa cát dưới chân một lâu đài cát: bề ngoài vẫn đứng yên, cho tới khi đủ thìa thì cả mảng đổ ụp xuống.
Có hố sụt hình thành từ từ, mặt đất trũng xuống thành cái phễu xanh cỏ mà người dân trồng ngô dưới đáy hàng trăm năm. Có hố sụt xuất hiện bất ngờ sau một đêm mưa, khiến báo chí gọi là "hố tử thần". Bài này kể cả hai con đường ấy, mất bao lâu, ở đâu dễ gặp, và cần làm gì khi thấy dấu hiệu đất nứt, lún.
Hố sụt là gì, nhìn qua một chút
Hố trũng hình phễu. Dạng hố sụt phổ biến nhất trong vùng đá vôi là một hố tròn hoặc bầu dục, thành dốc thoai thoải, đáy hẹp, giống cái phễu đặt trên mặt đất. Đường kính có thể từ vài mét tới vài trăm mét.
Hố có thành dựng đứng. Một số hố có vách đá thẳng đứng, đáy sâu, thường do trần một hang ngầm sụp xuống. Ở các hang lớn, đó là những giếng trời đưa ánh sáng vào lòng hang.
Hố có nước. Khi đáy hố bị đất sét bít lại hoặc chạm tới mực nước ngầm, hố có thể đọng nước thành ao, hồ nhỏ. Nhiều hồ tròn ở vùng đá vôi là hố sụt đã ngập nước.
Mạng hố liên tiếp. Nhìn từ trên cao, vùng đá vôi lâu năm có thể lỗ chỗ hàng chục, hàng trăm hố cạnh nhau như mặt một tấm tổ ong bị bóp méo, xen giữa là những chóp núi nhọn.
Hai con đường tạo hố sụt
Các nhà địa chất phân biệt nhiều kiểu hố sụt, nhưng với người đọc phổ thông, hai con đường dưới đây là dễ hình dung nhất. Một nơi có thể có cả hai kiểu cạnh nhau.
| Hố trũng dần (hoà tan từ trên xuống) | Hố sập bất ngờ (sụp từ dưới lên) | |
|---|---|---|
| Bắt đầu từ đâu | mặt đá vôi lộ ra hoặc ngay dưới lớp đất mỏng | một khoang rỗng nằm sâu dưới lớp đất hoặc đá |
| Cách tạo thành | nước dồn về một chỗ trũng, hoà tan đá mạnh hơn xung quanh, mặt đất hạ dần | khoang rỗng lớn dần, trần mỏng dần, tới lúc sập xuống |
| Tốc độ | rất chậm, hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm | chuẩn bị rất lâu, nhưng sập trong vài phút tới vài giờ |
| Hình dạng | phễu thoải, có cỏ cây, ruộng nương dưới đáy | vách dốc, miệng hố sắc cạnh, đất đá còn tươi |
| Nguy hiểm với người | thấp, thường đã ổn định | cao, có thể nuốt đường, nhà, ruộng |
Điều giống nhau ở cả hai: hố chỉ là phần nhìn thấy cuối cùng. Câu chuyện thật sự đã diễn ra rất lâu trong bóng tối dưới chân, khi nước lặng lẽ mang đá đi từng chút.
Con đường chậm: cái phễu được khoét qua hàng nghìn năm
Trên một mặt đá vôi tưởng như bằng phẳng, luôn có chỗ nứt nhiều hơn, chỗ thấp hơn một chút. Nước mưa dồn về chỗ đó, thấm xuống nhiều hơn, hoà tan đá mạnh hơn xung quanh, nên chỗ đó hạ thấp nhanh hơn, rồi lại hút thêm nước. Cũng như sông ngầm, đây là vòng tự khuếch đại: cái trũng sinh ra cái trũng sâu hơn.
Qua hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm, chỗ trũng thành cái phễu, đáy phễu có một hay vài lỗ thoát nước xuống mạng khe nứt bên dưới. Đất đỏ do đá vôi phong hoá để lại, tức là phần không tan được, trôi xuống tích ở đáy, tạo thành lớp đất dày nhất vùng. Vì thế ở vùng núi đá vôi phía Bắc, rất nhiều thửa ruộng ngô, vạt rau nằm gọn trong đáy những hố trũng như vậy, còn sườn xung quanh chỉ lởm chởm đá.
Khi các phễu cạnh nhau lớn lên và chạm nhau, phần đá còn lại giữa chúng thành những chóp núi nhọn. Một vùng nhiều phễu xen chóp như vậy là một giai đoạn quen thuộc trong quá trình hình thành rừng núi đá vôi.
Con đường nhanh: khi trần không chịu nổi
Kiểu hố sụt thứ hai bắt đầu từ một khoang rỗng dưới lòng đất. Có thể đó là một hang đá vôi lớn dần, có thể là khoảng trống trong lớp đất phía trên đá vôi, nơi đất bị nước kéo dần xuống các khe đá như cát chảy qua cổ đồng hồ cát. Khoang rỗng lớn lên từ dưới lên, trần mỏng dần, nhưng bề mặt bên trên trông không có gì khác lạ.
Rồi một yếu tố làm "giọt nước tràn ly": mưa lớn kéo dài làm đất nặng và trơn, hoặc ngược lại mực nước ngầm hạ thấp vì hạn hán hay vì bơm hút nhiều, làm mất lực nước vẫn đỡ trần. Trần sập trong vài phút, để lại hố vách dựng đứng. Với người chứng kiến, nó như xảy ra trong chớp mắt; với địa chất, đó là đoạn kết của một quá trình kéo dài rất lâu.
Cần biết thêm: không phải hố sập nào trên đường phố cũng là hố sụt đá vôi. Ở thành phố, nhiều hố sập đột ngột xuất hiện do đường ống nước rò rỉ cuốn đất đi, hay do công trình đào xới bên dưới. Cơ chế giống nhau, nước mang đất đi tạo khoảng rỗng, nhưng nguyên nhân là do con người chứ không phải đá vôi.
Nơi có thể thấy hố sụt
Ở Việt Nam, hố sụt dạng phễu rất phổ biến trên các vùng núi đá vôi phía Bắc, từ cao nguyên đá ở vùng cực Bắc tới những dãy núi đá vôi trung du. Đi dọc các cung đường đèo, chỉ cần nhìn xuống thung lũng là thấy những cái phễu xanh nối nhau. Trong khối đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng, những giếng trời trên trần các hang lớn cũng là hố sụt, chỉ khác là nhìn từ bên dưới.
Trên thế giới, những vùng đá vôi rộng như Nam Trung Quốc có những hố sụt khổng lồ sâu hàng trăm mét, đáy có rừng riêng; bán đảo Yucatán ở Mexico có những hố sụt ngập nước tròn như giếng, nước trong xanh, người dân bản địa đã dựa vào chúng làm nguồn nước từ rất lâu. Những vùng đá vôi ở châu Âu và Bắc Mỹ cũng có nhiều hố sụt giữa đồng cỏ, giữa rừng.
Khi tham quan những hố sụt lớn, chỉ đứng ở điểm quan sát có lan can, không bước ra mép hố để chụp ảnh: thành hố có thể là đất đá rời, sạt lở mà không báo trước. Không ném đá hay rác xuống hố, vì nhiều hố thông thẳng với nguồn nước ngầm của cả vùng.
Một buổi chiều nhìn xuống cái phễu xanh
Hai bố con dừng xe ở chỗ nghỉ chân trên đèo, nhìn xuống thung lũng. Bên dưới là một cái hố tròn rất đều, sườn phủ cỏ và đá xám, đáy là một vạt ngô xanh, có lối mòn nhỏ dẫn xuống. Cậu bé hỏi sao người ta lại trồng ngô dưới đáy hố mà không trồng trên sườn. Người bố chỉ những tảng đá lởm chởm trên sườn, rồi chỉ màu đất nâu đỏ dưới đáy: đất trôi xuống đó cả nghìn năm, chỗ nào có đất thì có ngô. Cậu bé nhìn quanh và bắt đầu đếm, thấy thêm ba cái phễu xanh nữa trong tầm mắt.
Đó là cảnh rất phổ biến ở nhiều vùng núi đá vôi Việt Nam, và là ví dụ đẹp về cách con người thích nghi với hố sụt. Những cái phễu đã trũng xuống từ hàng nghìn năm trước thường ổn định, an toàn để canh tác; chúng là nơi giữ đất và giữ ẩm tốt nhất giữa vùng đá khô.
Nhìn từ trên đèo, có thể thấy cả một "bản đồ" lịch sử nước: mỗi cái phễu đánh dấu một chỗ nước đã từng tập trung chui xuống lòng đất, và những chóp núi giữa các phễu là phần đá còn sót lại.
Thấy dấu hiệu sụt lún thì làm gì
Người dân không thể và không nên tự dự báo hố sụt. Nhưng có những dấu hiệu bất thường nên được báo cho chính quyền địa phương để cơ quan chuyên môn kiểm tra:
- Vết nứt hình vòng cung hay vòng tròn mới xuất hiện trên mặt đất, nền nhà, mặt đường.
- Một vùng đất trũng xuống dần, nước đọng thành vũng ở chỗ trước đây khô ráo.
- Cây, cột, hàng rào bỗng nghiêng; cửa nhà khó đóng mở vì khung bị lệch.
- Nước giếng đột ngột đục hoặc cạn bất thường, nghe tiếng nước chảy hay tiếng đổ vỡ dưới đất.
Khi thấy những dấu hiệu này: tránh xa khu vực, không tới gần miệng hố để xem hay chụp ảnh, rào hoặc đánh dấu để người khác không đi vào, báo ngay cho chính quyền địa phương; nếu có người gặp nạn, gọi 112 hoặc 114, cần cấp cứu thì gọi 115. Làm theo hướng dẫn và cảnh báo chính thức của cơ quan chức năng, không tự xuống hố tìm kiếm.
Hố sụt vẫn đang hình thành
Ở mọi vùng đá vôi, quá trình tạo hố sụt chưa bao giờ dừng. Những cái phễu già tiếp tục sâu thêm rất chậm; những khoang rỗng mới vẫn đang lớn lên đâu đó dưới chân. Hoạt động của con người có thể làm nhanh thêm: bơm hút nước ngầm quá nhiều, dồn nước mưa từ đường, mái nhà vào một chỗ, xây công trình nặng trên nền đá vôi chưa khảo sát.
Vì vậy ở nhiều nước có vùng đá vôi rộng, việc khảo sát nền đất trước khi xây dựng là bắt buộc. Với người dân và khách thăm quan, điều cần nhớ đơn giản hơn: tôn trọng các khu vực bị khoanh vùng cảnh báo, không đi vào bãi đất có vết nứt lạ, nghe theo thông báo của chính quyền.
Hố sụt cũng là một phần tự nhiên và đẹp của địa hình. Giếng trời của những hang lớn, những hồ tròn xanh, những thung lũng phễu trồng ngô đều là hố sụt. Chúng nhắc ta rằng dưới mặt đất đá vôi luôn có một thế giới khác đang chậm rãi thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Hố sụt và hố tử thần có phải là một không?
Hố tử thần là cách báo chí gọi những hố sập đột ngột. Một số là hố sụt đá vôi thật sự, nhưng nhiều hố ở thành phố lại do đường ống rò rỉ cuốn đất đi hoặc do công trình đào bên dưới. Cơ chế giống nhau nhưng nguyên nhân khác.
Một hố sụt cần bao lâu để hình thành?
Hố trũng hình phễu thường mất hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm. Hố sập bất ngờ thì phần chuẩn bị bên dưới cũng kéo dài rất lâu, chỉ có khoảnh khắc sập là diễn ra trong vài phút hay vài giờ.
Vì sao ở vùng núi đá vôi người ta hay trồng ngô dưới đáy hố?
Đáy những hố trũng hình phễu là nơi tích đất đỏ do đá vôi phong hoá trôi xuống qua nhiều thế hệ, nên đất dày và giữ ẩm tốt hơn sườn núi đầy đá. Những hố đã trũng từ rất lâu thường ổn định, thích hợp để canh tác.
Người dân có thể tự dự đoán hố sụt sắp xảy ra không?
Không nên tự dự đoán. Việc đánh giá nguy cơ cần cơ quan chuyên môn khảo sát. Người dân chỉ nên để ý dấu hiệu bất thường như vết nứt vòng cung, đất lún, cây nghiêng, nước giếng đổi màu, rồi báo cho chính quyền địa phương.
Thấy mặt đất bắt đầu nứt và lún thì nên làm gì?
Tránh xa ngay khu vực đó, không đến gần để xem hay chụp ảnh, cảnh báo người xung quanh và báo chính quyền địa phương. Nếu có người gặp nạn, gọi 112 hoặc 114, cần cấp cứu gọi 115, và làm theo hướng dẫn chính thức.
Giếng trời trong hang động có phải là hố sụt không?
Đúng vậy. Khi trần một hang lớn mỏng dần và sụp tới mặt đất, nó tạo thành hố sụt có vách dựng đứng. Nhìn từ trong hang, đó là ô trời đưa ánh sáng và nước mưa xuống, đôi khi cho cả một khu rừng mọc bên dưới.