Một hang động đá vôi là con đường nước mưa tự đào cho mình xuyên qua lòng núi. Nước mưa ngấm qua đất, mang theo một chút khí cacbonic nên hơi chua như nước soda để lâu đã nhạt ga. Thứ nước ấy hoà tan đá vôi chậm đến mức mắt người không bao giờ nhìn thấy, nhưng cứ thấm mãi theo một khe nứt trong hàng chục nghìn, rồi hàng triệu năm, khe nứt rộng thành ống, ống thành đường hầm, đường hầm thành sông ngầm. Khi mực nước trong núi hạ xuống, sông ngầm bỏ lại lòng hang khô mà ta đi vào hôm nay.
Nói gọn: hang không bị nổ ra, không bị khoét bằng sức nước ào ạt ngay từ đầu, mà được hoà tan trước rồi mới được xói mòn mở rộng sau. Bài này đi qua từng chặng ấy, mỗi chặng kéo dài bao lâu, dấu vết của nó còn nằm ở đâu trên vách hang, và vì sao một cái hang vẫn chưa bao giờ thật sự hoàn thành.
Đá vôi: nguyên liệu từ đáy biển cổ
Muốn có hang đá vôi, trước hết phải có đá vôi, và đá vôi gần như luôn bắt đầu dưới biển. Vỏ sò, vỏ ốc, xương san hô, vô số sinh vật nhỏ li ti có vỏ đá vôi chết đi, chìm xuống đáy, chồng lên nhau thành lớp bùn vôi. Qua hàng triệu năm, lớp bùn bị nén chặt dưới sức nặng của những lớp phía trên, gắn lại thành đá. Vì thế khi soi kỹ một vách hang, đôi khi bạn sẽ thấy vệt vỏ sò hay nhánh san hô hoá đá nằm ngay trên tường.
Sau đó, các mảng kiến tạo, tức những tấm lớn ghép thành vỏ Trái Đất, chuyển động và nâng đáy biển cổ ấy lên thành đất liền, thành núi. Trong lúc bị đẩy lên, khối đá nứt nẻ theo nhiều hướng, giống tấm bánh quy bị bẻ cong. Chính những khe nứt và mặt lớp đá này sẽ là đường đi đầu tiên của nước.
Điều đáng chú ý là đá vôi khá đặc biệt so với đa số các loại đá. Đá hoa cương hay đá bazan gặp nước mưa thì chủ yếu bị phong hoá vỡ vụn, còn đá vôi thì tan được trong nước hơi chua, giống viên đường tan dần trong cốc trà nguội, chỉ có điều chậm hơn rất nhiều lần. Đó là lý do hang lớn hầu hết nằm trong núi đá vôi, ít khi trong núi đá khác.
Các chặng hình thành một hang đá vôi
Mỗi hang có lịch sử riêng, nhưng phần lớn đi qua những chặng giống nhau. Thời gian dưới đây chỉ là khoảng phổ biến để hình dung, từng hang có thể nhanh hơn hay chậm hơn rất nhiều tuỳ khí hậu, độ nứt nẻ của đá và lượng nước.
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Mất bao lâu (khoảng) | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| 1. Nước tìm khe | Nước mưa hơi chua thấm theo khe nứt và mặt lớp đá, hoà tan thành rãnh rất mảnh | hàng chục nghìn năm | khe nứt thẳng, mảnh trên vách |
| 2. Ống dẫn nước | Một số khe mở rộng nhanh hơn, nối nhau thành ống tròn ngập đầy nước | hàng trăm nghìn năm | ống tròn nhẵn trên trần hang |
| 3. Sông ngầm | Lượng nước lớn hơn, dòng chảy mang cát sỏi cọ xát, xói lòng hang rộng ra | hàng trăm nghìn tới hàng triệu năm | vết xoáy hình vỏ sò trên vách, bãi sỏi tròn |
| 4. Hang khô đi | Thung lũng bên ngoài sâu xuống, mực nước ngầm hạ, sông chuyển xuống tầng thấp hơn | tuỳ tốc độ khoét sâu của sông bên ngoài | tầng hang khô nằm trên tầng có nước |
| 5. Trang trí và sụp đổ | Nước nhỏ giọt đọng lại thạch nhũ, măng đá; khối trần lớn sập thành đống đá | kéo dài liên tục tới hôm nay | thạch nhũ, đá tảng vỡ dưới nền hang |
Nhìn bảng sẽ thấy một điều ít người nghĩ tới: chặng chậm nhất và quyết định nhất lại là chặng đầu, khi nước còn đang dò dẫm trong những khe mảnh như sợi tóc. Một khi đã có đường thông, nước chảy nhiều hơn và hang lớn nhanh hơn hẳn.
Từ khe nứt thành sông ngầm
Ở chặng đầu, nước gần như đứng yên trong khe. Nó hoà tan đá vôi cho tới khi "no", không hoà tan thêm được nữa, nên chỉ phần khe gần lối nước vào là rộng ra. Chỉ khi một đường khe tình cờ nối được từ chỗ nước vào tới chỗ nước ra, thường là một con suối dưới chân núi, nước mới bắt đầu chảy thật. Dòng chảy liên tục mang nước chua mới vào, mang nước đã no đá đi, và từ lúc ấy khe đó lớn nhanh hơn mọi khe xung quanh. Hang sinh ra từ một cuộc chạy đua, khe thắng cuộc trở thành hang.
Khi ống dẫn còn ngập đầy nước, nước ép đều lên mọi phía nên ống có mặt cắt tròn hay bầu dục, như đường ống nước trong nhà. Về sau, khi nước chỉ còn chảy ở nửa dưới như một con sông có mặt thoáng, dòng chảy xói xuống đáy nhiều hơn, khoét thành rãnh sâu, mặt cắt hang giống lỗ khoá: tròn ở trên, hẹp và sâu ở dưới. Người đi hang nhìn mặt cắt này là đoán được hang đã từng ngập đầy hay chỉ có sông chảy.
Lúc này nước không còn chỉ hoà tan. Cát, sỏi, cuội từ bên ngoài trôi vào, cọ xát vào vách như giấy nhám. Trên vách nhiều hang có những lõm nông hình vỏ sò xếp liền nhau; độ dài của chúng cho biết dòng nước năm xưa chảy nhanh hay chậm và theo hướng nào.
Hiểu lầm phổ biến về hang động
"Hang do nước lũ đục ra trong một thời gian ngắn." Lũ có thể mở rộng hang, cuốn đá, đổi dòng sông ngầm, nhưng nền móng của hang là quá trình hoà tan kéo dài hàng trăm nghìn năm trở lên. Không có chặng hoà tan âm thầm ban đầu thì nước lũ chẳng có lối nào để chui vào núi.
"Hang nào cũng có thạch nhũ." Thạch nhũ chỉ xuất hiện khi hang đã có không khí, tức là sau khi nước rút đi, và phải có nước nhỏ giọt mang vôi từ trần xuống. Đoạn hang còn ngập nước, hay hang quá khô, có thể trơn nhẵn hoàn toàn.
"Hang to là hang rất già." Kích thước phụ thuộc lượng nước và độ nứt nẻ của đá nhiều hơn tuổi. Một con sông lớn chảy qua đá vôi nứt nhiều có thể khoét hang to hơn một hang già nhưng ít nước.
"Hang đá vôi là sản phẩm của hiện tượng kỳ bí nào đó." Dân gian nhiều nơi gắn hang với rồng, tiên, hay người khổng lồ. Đó là những câu chuyện văn hoá đẹp, nên giữ như một phần ký ức địa phương. Còn về khoa học, mọi chặng của hang đều giải thích được bằng nước, đá vôi và thời gian.
Một buổi chiều trong lòng hang
Hai bố con theo người dẫn đường đi trên lối gỗ trong một hang khô. Cậu bé chỉ lên trần, nơi có một vệt tròn nhẵn chạy dài như ai đặt sẵn đường ống. Người dẫn đường giải thích: ngày xưa, khi hang còn ngập, đó là ống dẫn nước đầu tiên; giờ nó treo lơ lửng trên đầu, còn tiếng nước chảy bây giờ vọng lên từ tầng sâu hơn bên dưới lối đi. Cậu bé hỏi: vậy cái hang dưới kia có phải đang lớn lên không. Người bố gật đầu, và cả hai đứng im nghe tiếng nước một lúc lâu.
Khoảnh khắc ấy chứa gần đủ lịch sử của một hang nhiều tầng. Mỗi lần thung lũng bên ngoài bị sông khoét sâu thêm, mực nước ngầm trong núi hạ xuống theo, và sông ngầm bỏ tầng cũ để đào một tầng mới thấp hơn. Những hang lớn vì thế giống một toà nhà nhiều tầng: tầng trên cùng thường già nhất và khô nhất, tầng dưới cùng trẻ nhất và còn nước chảy.
Khi đứng trong một hang khô, bạn thử để ý trần, vách và nền. Trần kể chuyện thời hang còn ngập, vách kể chuyện con sông đã chảy qua, nền với lớp cát, cuội hay đống đá sụp kể chuyện những gì xảy ra sau khi nước rút. Đọc theo thứ tự ấy, cái hang hiện ra như một cuốn sách đọc từ trên xuống.
Dấu vết ở Việt Nam và trên thế giới
Việt Nam có nhiều vùng núi đá vôi rộng lớn, từ các dãy núi phía Bắc, vùng Tràng An ở Ninh Bình, quần thể đảo đá vôi Hạ Long ở Quảng Ninh, tới khối đá vôi Phong Nha – Kẻ Bàng ở miền Trung. Ở Phong Nha – Kẻ Bàng, nhiều hang vẫn còn sông ngầm chảy bên trong, nằm cạnh những hang khô trên cao, đúng như mô hình toà nhà nhiều tầng ở trên. Khu vực này nổi tiếng với những hang có lòng rất lớn, trong đó có hang Sơn Đoòng.
Trên thế giới, những vùng đá vôi rộng ở Nam Trung Quốc, vùng Balkan châu Âu, bán đảo Yucatán ở Mexico hay miền Nam nước Mỹ đều có hệ thống hang rất dài. Địa hình như vậy được giới địa chất gọi chung là địa hình karst, theo tên một vùng đá vôi ở châu Âu, còn người Việt quen gọi là địa hình đá vôi hay địa hình cácxtơ.
Khi đi tham quan, bạn chỉ nên vào những hang đã được khảo sát và mở cho khách, đi trên lối được làm sẵn, theo người dẫn đường địa phương. Hang chưa khảo sát có thể có hố sâu, khí thiếu oxy, nước dâng rất nhanh khi trời mưa ở xa. Không bẻ thạch nhũ, không khắc chữ lên vách, không mang đá ra khỏi hang: một vết khắc mất vài giây nhưng sẽ ở đó lâu hơn rất nhiều đời người.
Hang vẫn đang thay đổi
Một hang động chưa bao giờ "xong". Ở tầng có nước, sông ngầm vẫn tiếp tục hoà tan và xói lòng hang mỗi mùa mưa. Ở tầng khô, nước nhỏ giọt vẫn đắp thêm thạch nhũ và măng đá từng lớp mỏng. Trần hang ở những chỗ rộng, khi mất đi nước nâng đỡ, có thể sụp từng khối, để lại đống đá lớn dưới nền; nếu trần sụp tới tận mặt đất, ánh sáng lọt vào thành giếng trời, và có khi cả một khu rừng mọc lên bên trong.
Nếu nén toàn bộ đời một hang lớn vào một năm, có lẽ phải tới tận mùa thu, nước mới tìm được đường thông đầu tiên; sông ngầm gầm vang suốt mùa đông; chỉ vài tuần cuối năm hang mới khô ra và bắt đầu có thạch nhũ; còn toàn bộ thời gian con người biết tới hang chỉ là vài giây trước giao thừa. Hình dung ấy nhắc ta rằng những gì thấy trong hang hôm nay chỉ là một khung hình trong một bộ phim dài.
Về lâu dài, chính mặt đất bên trên cũng bị hoà tan và hạ thấp dần. Một ngày rất xa, trần hang sẽ mỏng tới mức sụp hẳn, hang biến thành hẻm hay thung lũng lộ thiên, và đâu đó sâu hơn trong núi, một hang mới đang bắt đầu từ một khe nứt mảnh như sợi tóc.
Câu hỏi thường gặp
Hang động đá vôi mất bao lâu để hình thành?
Phần lớn hang lớn cần từ hàng trăm nghìn tới vài triệu năm, tuỳ lượng nước mưa, độ nứt nẻ của khối đá và việc có sông chảy qua hay không. Chặng đầu khi nước còn thấm trong khe mảnh thường là chặng chậm nhất.
Vì sao hang thường có trong núi đá vôi chứ không phải núi đá khác?
Đá vôi tan được trong nước mưa hơi chua, còn đa số đá khác như đá hoa cương hay bazan chủ yếu vỡ vụn chứ không tan. Vì vậy nước có thể đào đường xuyên qua đá vôi, tạo thành hệ thống hang rộng và dài.
Nước mưa bình thường có đủ sức hoà tan đá không?
Có, nhưng rất chậm. Nước mưa ngấm qua đất mùn hấp thụ thêm khí cacbonic từ rễ cây và vi sinh vật nên hơi chua hơn. Mỗi lít nước chỉ mang đi một lượng đá rất nhỏ, nhưng tích lại qua hàng triệu năm thì đủ khoét cả lòng núi.
Làm sao biết một hang từng ngập đầy nước?
Dấu hiệu dễ thấy là đường ống tròn nhẵn trên trần, mặt cắt hang tròn hoặc bầu dục, và những lõm hình vỏ sò trên vách. Hang chỉ có sông chảy ở đáy thường có mặt cắt hẹp và sâu, giống hình lỗ khoá.
Đi vào một hang chưa có người khảo sát có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm. Hang lạ có thể có vực sâu, đá rời, không khí thiếu oxy, và nước dâng nhanh khi mưa ở thượng nguồn. Chỉ nên vào hang đã mở cho khách, đi cùng người dẫn đường địa phương và nghe theo hướng dẫn của ban quản lý.
Hang động có còn đang lớn lên không?
Có. Những tầng còn sông ngầm vẫn bị nước hoà tan và xói mòn mỗi mùa mưa, còn những tầng khô vẫn được nước nhỏ giọt trang trí thêm thạch nhũ. Đồng thời trần hang ở nhiều nơi vẫn sụp dần, nên hang luôn thay đổi chứ không đứng yên.