Lớp đá nằm gần đỉnh Everest — nơi cao khoảng 8.849 m so với mực nước biển — là đá vôi, loại đá hình thành dưới đáy biển từ vỏ và xương của vô số sinh vật biển nhỏ. Nó lên tới nóc thế giới vì vùng biển nơi nó sinh ra đã bị khép lại khi mảng Ấn Độ xô vào châu Á, và cú va chạm ấy đẩy những lớp đá đáy biển lên cao gần chín nghìn mét.
Mục từ này kể theo một cách khác: để chính lớp đá vôi ấy tự kể hành trình đời mình, từ đáy biển ấm áp tới đỉnh núi lạnh giá nhất hành tinh. Những gì nó kể đều dựa trên điều các nhà địa chất đã biết; chỉ giọng kể là tưởng tượng.
Mình sinh ra dưới đáy một vùng biển ấm
"Mình bắt đầu từ hơn bốn trăm triệu năm trước, khi chưa có khủng long, chưa có cả cây rừng trên cạn. Nơi mình ra đời là đáy một vùng biển nông, ấm, nằm giữa những khối lục địa xưa. Trong làn nước ấy có vô số sinh vật nhỏ mang vỏ và xương làm từ chất vôi. Khi chúng chết, vỏ và xương rơi xuống đáy như những hạt tuyết trắng rơi chậm rãi.
Lớp này đè lên lớp kia, năm này qua năm khác, mỗi năm chỉ dày thêm một chút xíu. Bùn vôi trộn với mảnh vỏ dần bị nén dưới sức nặng của những lớp phía trên, nước bị ép ra, các hạt gắn chặt vào nhau. Qua thời gian rất dài, mình thành đá — đá vôi, một loại đá trầm tích.
Bên trong mình vẫn còn những mảnh vỏ, những đốt thân nhỏ của các sinh vật biển xưa. Các nhà địa chất gọi đó là hoá thạch. Với họ, mỗi mảnh vỏ trong mình là một tấm giấy khai sinh, ghi rằng mình sinh ra dưới nước biển."
Mình bị chôn sâu và chờ đợi rất lâu
"Sau khi thành đá, mình nằm im dưới những lớp trầm tích khác cứ chồng mãi lên trên. Bề mặt Trái Đất thay đổi liên tục: lục địa ghép lại, tách ra, biển mở ra, khép lại. Mình chẳng hay biết gì, vì mình bị vùi sâu trong lòng đất, chỉ cảm thấy sức nặng mỗi lúc một tăng.
Trong thời gian dài ấy, vùng biển chứa mình trở thành một phần của biển Tethys — một vùng biển rộng nằm giữa khối đất phương nam, trong đó có Ấn Độ, và lục địa Á – Âu ở phương bắc. Ở phương nam, khối Ấn Độ đã bắt đầu tách ra và trôi dần lên phía bắc, mỗi năm vài xăng-ti-mét, tức là cỡ tốc độ móng tay mọc.
Nếu nén toàn bộ cuộc đời mình vào một ngày, thì gần hai mươi tiếng đầu tiên mình chỉ nằm im dưới đáy biển hay vùi trong đất. Những chuyện kịch tính nhất của đời mình chỉ dồn vào vài tiếng cuối."
Biển khép lại, mình bị đẩy lên
"Khi Ấn Độ tiến gần châu Á, đáy biển Tethys phía trước nó bị kéo chìm xuống lòng đất. Vùng biển hẹp dần, rồi biến mất. Hai khối lục địa chạm nhau, và từ đó mọi thứ bị ép, bị dồn, bị chồng lên nhau. Các nhà địa chất thường đặt mốc va chạm vào khoảng 50 triệu năm trước.
Mình và các lớp đá xung quanh bị cạo ra khỏi chỗ cũ, bị đẩy trượt chồng lên những khối đá khác dọc các mặt đứt gãy lớn, như một tấm thảm bị đẩy trượt lên trên một tấm thảm khác. Có những lớp bị uốn cong, có lớp bị nung nóng đến mức biến đổi một phần. Mình may mắn nằm ở phần trên cùng của chồng thảm ấy, nên ít bị biến đổi hơn.
Cứ mỗi năm vài milimét, mình được nâng lên. Không có ngày nào đặc biệt, không có tiếng động lớn nào, chỉ có những trận động đất thỉnh thoảng làm cả khối đá rùng mình rồi lại im. Vài chục triệu năm như thế, mình từ đáy biển đã lên tới gần chín nghìn mét."
Hành trình của lớp đá vôi, theo từng chặng
Đây là bản tóm tắt hành trình mà lớp đá vôi vừa kể, xếp theo trình tự thời gian. Các mốc chỉ ghi ở mức phổ thông, đủ để hình dung.
| Chặng | Lớp đá ở đâu | Chuyện gì xảy ra | Thời gian (khoảng) |
|---|---|---|---|
| Ra đời | đáy một vùng biển nông, ấm | vỏ sinh vật vôi lắng xuống, nén thành đá vôi | hơn bốn trăm triệu năm trước |
| Chờ đợi | vùi sâu dưới các lớp trầm tích | lục địa ghép tách, biển Tethys mở rộng | hàng trăm triệu năm |
| Va chạm | giữa Ấn Độ và châu Á | biển khép lại, đá bị cạo ra, đẩy chồng lên nhau | khoảng 50 triệu năm trước |
| Lên đỉnh | phần trên cùng của dãy Himalaya | được nâng mỗi năm vài milimét | vài chục triệu năm |
| Hôm nay | gần đỉnh Everest, khoảng 8.849 m | bị băng giá, gió mạnh mài mòn từng chút | đang diễn ra |
Bảng ấy cho thấy một điều đáng nhớ: tuổi của đá và tuổi của núi là hai chuyện khác nhau. Đá đã hơn bốn trăm triệu tuổi, nhưng dãy núi chứa nó mới chỉ vài chục triệu tuổi.
Làm sao các nhà địa chất biết lớp đá này sinh ra dưới biển
Hoá thạch là lời khai rõ nhất. Những mảnh vỏ, đốt thân nhỏ trong đá thuộc về các nhóm sinh vật chỉ sống ở biển. Không có cách nào để chúng sống ở độ cao gần chín nghìn mét; chúng chỉ có thể đến đó cùng với đá.
Đá vôi kể về nước ấm. Phần lớn đá vôi ngày nay đang hình thành ở những vùng biển nông, ấm, nhiều sinh vật mang vỏ vôi. So sánh với đá vôi xưa, các nhà địa chất suy ra điều kiện nơi lớp đá ra đời.
Các lớp mỏng song song là dấu vết của lắng đọng. Trầm tích lắng dưới nước thường xếp thành lớp gần phẳng, mỏng dày khác nhau theo từng thời kỳ. Dù về sau bị uốn nghiêng, cách xếp lớp ấy vẫn còn đọc được.
Thứ tự các khối đá kể lại cú va chạm. Khi đi từ chân lên đỉnh dãy núi, các nhà địa chất gặp những khối đá bị đẩy chồng lên nhau theo một trình tự nhất định. Ghép lại, họ dựng được câu chuyện về việc đáy biển bị cạo ra và đẩy trượt lên trên.
Những điều người ta hay hiểu nhầm về đá biển trên núi
Chuyện vỏ sò trên đỉnh núi từng khiến người xưa đặt nhiều giả thuyết. Ngày nay khoa học đã có câu trả lời rõ hơn:
- "Biển từng dâng cao tới tận đỉnh núi." Không phải nước biển dâng lên cao gần chín nghìn mét; chính đáy biển đã bị nâng lên cùng với cả dãy núi.
- "Ai đó đã mang vỏ sò lên núi." Các mảnh vỏ nằm bên trong đá, là một phần của đá, không phải vật rơi trên bề mặt.
- "Chỉ Everest mới có đá biển trên đỉnh." Rất nhiều dãy núi uốn nếp trên thế giới có đá vôi và hoá thạch biển ở trên cao, vì phần lớn đá của chúng từng là trầm tích dưới biển.
- "Đá vôi trên đỉnh vẫn y nguyên như lúc dưới đáy biển." Qua quá trình bị ép và nâng, đá đã nứt, uốn, có chỗ biến đổi một phần; nhưng vẫn giữ đủ dấu vết để nhận ra gốc biển.
Hoá thạch hình thành ra sao và các kiểu hoá thạch được kể chi tiết trong mục từ về hoá thạch và sự sống xưa. Ở đây, điều cần nhớ là hoá thạch biển trên núi là bằng chứng cho thấy núi được nâng lên từ đáy biển.
Những ngày tháng trên nóc thế giới
"Giờ mình ở nơi không khí loãng, gió thổi rát và nhiệt độ hầu như quanh năm dưới mức đóng băng. Nước len vào khe nứt của mình, đóng băng, nở ra, tách từng mảnh nhỏ. Gió mang tuyết và bụi cào lên bề mặt. Mình đang bị gọt mòn, chậm thôi, nhưng không ngừng.
Những mảnh vụn rơi khỏi mình sẽ theo băng và sông xuống thấp, có khi đi tới tận những đồng bằng và vùng biển xa. Biết đâu sau hàng chục triệu năm nữa, chúng lại lắng xuống đáy một vùng biển mới, chờ được nén thành đá và được nâng lên thêm một lần.
Thỉnh thoảng có người leo tới gần mình. Họ không mấy để ý tới mình, vì mắt họ hướng về điểm cao nhất. Nhưng nếu có ai cúi xuống, họ sẽ thấy trong lớp đá xám nhạt những mảnh vỏ li ti của một vùng biển đã biến mất từ hàng trăm triệu năm trước."
Một cậu bé xem tấm ảnh chụp cận lớp đá ấy trong sách, quay sang hỏi bố: "Vậy là cá từng bơi trên chỗ này ạ?" Người bố cười: "Đúng hơn là chỗ này từng nằm dưới chỗ cá bơi, rồi được đẩy lên trời."
Nhìn thấy đá biển trên núi ở đâu, và cư xử thế nào
Không cần lên tới Everest mới thấy đá biển trên núi. Ở nhiều vùng núi đá vôi, kể cả ở Việt Nam, các lớp đá vôi trên cao hình thành dưới biển xưa, có nơi mang hoá thạch vỏ sinh vật. Những vách đá vôi xếp lớp ở vùng núi phía Bắc là một trang sách như vậy, chỉ là cách kể chi tiết thuộc về các mục từ hang động và đá vôi.
Khi gặp hoá thạch trong đá ở khu bảo tồn, công viên địa chất hay di sản, nguyên tắc là ngắm, chụp ảnh và để nguyên tại chỗ. Không đục, không cạy mang về, không mua bán hoá thạch không rõ nguồn gốc. Một mẫu hoá thạch nằm đúng chỗ của nó trong lớp đá kể được nhiều điều hơn hẳn khi bị tách ra.
Với những vùng núi rất cao như Himalaya, mọi chuyến đi phải theo tuyến được phép, có người dẫn đường địa phương, chuẩn bị kỹ trước độ cao và thời tiết khắc nghiệt. Ngắm qua ảnh và phim tài liệu cũng là một cách gặp lớp đá vôi trên nóc thế giới mà không cần mạo hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trên đỉnh Everest lại có đá vôi?
Vì lớp đá ấy hình thành dưới đáy một vùng biển xưa từ vỏ và xương sinh vật biển. Khi mảng Ấn Độ va vào châu Á, vùng biển khép lại và đá đáy biển bị đẩy lên cao thành một phần của Himalaya.
Đá vôi trên đỉnh Everest bao nhiêu tuổi?
Lớp đá vôi gần đỉnh được các nhà địa chất xếp vào khoảng hơn bốn trăm triệu năm tuổi. Trong khi đó dãy Himalaya chỉ mới được nâng lên trong vài chục triệu năm gần đây.
Biển Tethys là gì?
Đó là tên các nhà địa chất đặt cho vùng biển rộng xưa kia nằm giữa khối đất phương nam, trong đó có Ấn Độ, và lục địa Á – Âu. Biển này khép dần khi Ấn Độ trôi lên phía bắc.
Có phải nước biển từng dâng lên tới đỉnh núi?
Không. Mực nước biển chưa bao giờ dâng cao tới gần chín nghìn mét. Chính đáy biển đã bị nâng lên thành núi, mang theo các lớp đá và hoá thạch biển bên trong.
Ở Việt Nam có thấy đá biển trên núi không?
Có. Nhiều vùng núi đá vôi ở Việt Nam được làm từ đá hình thành dưới biển xưa, có nơi mang hoá thạch sinh vật biển. Khi gặp ở khu bảo tồn, chỉ nên ngắm, chụp ảnh và để nguyên tại chỗ.
Đá trên đỉnh Everest có còn thay đổi không?
Có. Băng giá, gió mạnh và tuyết liên tục gọt mòn bề mặt đá, trong khi dãy núi vẫn được nâng từng chút mỗi năm. Các mảnh vụn rơi ra theo băng và sông xuống thấp.