Đá biến chất là đá có sẵn bị đưa vào nơi nóng hơn, chật hơn nơi nó ra đời, rồi tự sắp xếp lại thành một loại đá mới mà không hề tan chảy. Cách hình dung gần gũi nhất là lò gốm: cục đất sét mềm đưa vào lò nung, không chảy ra thành nước, nhưng khi lấy ra đã thành món đồ cứng, kêu boong boong khi gõ. Bên trong, các hạt đã thay đổi và dính chặt vào nhau. Đá vôi thành đá cẩm thạch, sa thạch thành quaczit, đá sét thành đá phiến theo đúng tinh thần ấy.
Lò nung của Trái Đất là những vùng sâu dưới các dãy núi đang bị ép, và vành đá quanh những khối macma nóng. Thời gian nung tính bằng hàng triệu năm. Mục từ này kể lò ấy vận hành thế nào, một hòn đá thay đổi qua từng bậc nhiệt ra sao, và vì sao nhà địa chất coi đá biến chất là "hộp đen" ghi lại những cú va chạm của các mảng.
Ba thứ làm một hòn đá đổi tính
Nhiệt. Càng xuống sâu, đá càng nóng. Nhiệt làm các nguyên tử trong khoáng vật rung mạnh hơn, đủ để chúng rời chỗ cũ, ghép lại thành khoáng vật mới bền hơn trong điều kiện mới. Đá nằm sát một khối macma cũng bị nung như bánh nằm sát thành lò.
Sức ép đều mọi phía. Ở sâu vài chục kilômét, sức nặng của đá phía trên đè từ mọi hướng. Nó ép các khoáng vật vào những cấu trúc chặt hơn, đặc hơn, như khi bạn nén một nắm tuyết thành viên đá băng.
Sức ép có hướng. Khi hai mảng xô vào nhau, đá bị bóp mạnh theo một chiều. Các khoáng vật dẹt như mica xoay mình nằm vuông góc với hướng bị ép, giống xấp bài bị đè nằm sát nhau. Đây là nguồn gốc của những dải sọc và mặt tách lớp đặc trưng của nhiều đá biến chất.
Nước nóng len lỏi. Nước nóng chứa chất hoà tan đi qua khe đá như người đưa thư, mang một số nguyên tố đi và mang nguyên tố khác tới. Nhờ vậy một số khoáng vật mới, cả những tinh thể quý hiếm, có thể mọc ra trong đá biến chất.
Hai kiểu lò: lò nung cạnh và lò nung cả vùng
Kiểu thứ nhất là biến chất tiếp xúc. Khi một khối macma nóng len vào giữa các lớp đá, nó nung vành đá xung quanh như một viên than hồng đặt trên miếng đất sét. Vành nung có thể dày từ vài mét tới vài kilômét tuỳ khối macma lớn nhỏ. Đá trong vành ấy bị nung mạnh nhưng ít bị ép, nên thường không có dải sọc: đá vôi thành cẩm thạch hạt đều, đá sét thành một loại đá cứng, đanh, vỡ sắc cạnh gọi là đá sừng.
Kiểu thứ hai là biến chất khu vực. Khi hai mảng lục địa va nhau và một dãy núi lớn mọc lên, phần rễ của dãy núi bị đẩy xuống sâu hàng chục kilômét. Ở đó cả một vùng rộng hàng trăm kilômét bị vừa nung vừa ép trong hàng triệu năm. Đây là lò nung lớn nhất của Trái Đất, sinh ra đá phiến, đá phiến kết tinh, gơnai với dải sọc định hướng rõ ràng.
Một điều thú vị là chúng ta chỉ thấy được sản phẩm của lò nung khu vực sau khi dãy núi phía trên đã bị bào mòn gần hết. Nói cách khác, khi đứng trên một vùng đá gơnai, bạn đang đứng ở nơi từng là rễ sâu của một dãy núi cổ, phần thân và đỉnh của nó đã bị mưa gió mang ra biển từ rất lâu.
Bậc thang biến chất của một lớp bùn
Theo dõi một lớp sét kết, vốn là bùn đáy biển hoá đá, khi nó bị chôn mỗi lúc một sâu và nóng hơn. Mỗi bậc là một loại đá mới, nhưng tất cả đều có cùng xuất phát điểm.
| Bậc | Tên đá | Chuyện gì xảy ra bên trong | Trông như thế nào |
|---|---|---|---|
| Xuất phát | sét kết | bùn đã hoá đá, khoáng vật sét li ti | mịn, xám hoặc nâu, vỡ vụn |
| Nung nhẹ | đá phiến (đá lợp) | khoáng vật sét chuyển dần thành mica rất nhỏ, xếp song song | tách thành tấm mỏng phẳng, gõ kêu đanh |
| Nung vừa | phyllit | mica lớn hơn một chút | mặt tách óng như lụa, hơi gợn sóng |
| Nung mạnh | đá phiến kết tinh | mica thấy rõ bằng mắt, có thể mọc thêm hạt ngọc hồng lựu | lấp lánh, vảy óng, có hạt đỏ nâu |
| Nung rất mạnh | gơnai | khoáng vật sáng và tối tách thành dải riêng | dải trắng đen uốn lượn như vân gỗ |
Đi xa hơn nữa, đá bắt đầu tan chảy một phần: những vệt hoa cương mỏng xuất hiện xen trong gơnai, như đá đang ở ranh giới giữa biến chất và macma. Đó là nơi vòng tuần hoàn đá khép lại.
Những đá biến chất không có sọc
Không phải đá biến chất nào cũng có dải song song. Khi đá gốc gần như chỉ gồm một loại khoáng vật dạng hạt tròn đều, hoặc khi đá được nung mà ít bị ép theo một hướng, kết quả là một khối hạt đều, không sọc.
Đá cẩm thạch, còn gọi là đá hoa, sinh ra từ đá vôi. Những tinh thể canxit li ti trong đá vôi lớn lên, khoá chặt vào nhau, làm mặt vỡ lấp lánh như đường cát. Nếu đá vôi gốc tinh khiết, cẩm thạch trắng muốt; nếu có lẫn sét, sắt hay chất hữu cơ, những tạp chất ấy bị kéo giãn thành vân màu. Vì cùng thành phần với đá vôi, đá cẩm thạch cũng bị nước mưa hoà tan dần theo thời gian.
Quaczit sinh ra từ sa thạch giàu thạch anh. Các hạt cát dính liền vào nhau tới mức khi đập vỡ, vết nứt cắt xuyên qua hạt thay vì đi vòng quanh hạt. Nó là một trong những loại đá bền nhất ngoài trời, nên thường đứng lại thành những gờ núi, mỏm đá khi các đá xung quanh đã mòn hết.
Ở Việt Nam, cụm núi Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng được biết đến với đá hoa và đá vôi, là ví dụ dễ hình dung về đá vôi đã chịu biến chất. Khi tham quan, chỉ đi trên lối đã mở, không gõ, không cạy và không mang đá về.
Hạt ngọc hồng lựu: chiếc nhiệt kế mọc trong đá
Một số khoáng vật chỉ hình thành trong một khoảng nhiệt độ và áp suất nhất định. Nhờ vậy, chúng trở thành dụng cụ đo tự nhiên: thấy chúng trong đá là biết đá đã từng bị nung tới mức nào. Nổi tiếng nhất là ngọc hồng lựu, những hạt tròn màu đỏ nâu như hạt lựu, thường mọc lên trong đá phiến kết tinh và gơnai.
Ngọc hồng lựu lớn lên ngay trong đá rắn, nuốt dần các nguyên tử xung quanh, đẩy các vảy mica dạt sang hai bên. Có những hạt mang theo bên trong cả dấu vết của hướng đá bị xoay khi nó đang lớn, như một con quay ghi lại chuyển động. Nhà địa chất đọc các hạt ấy để dựng lại hành trình của đá: đã chìm sâu bao nhiêu, nóng bao nhiêu, rồi được đưa lên nhanh hay chậm.
Một người đi bộ dọc con suối trong vùng núi dừng lại ở một tảng đá tròn nằm giữa lòng suối cạn. Mặt đá có những dải trắng đen uốn như sóng, xen những vảy óng ánh như kim tuyến, và vài chấm đỏ nâu to bằng hạt tiêu. Anh chụp ảnh, ghi lại vị trí, rồi để nguyên tảng đá ở đó. Tối về tra cứu, anh mới biết những chấm đỏ ấy đã mọc lên ở độ sâu hàng chục kilômét, trong lòng một dãy núi không còn tồn tại.
Hiểu lầm → điều nhà địa chất biết
"Đá biến chất là đá đã bị phá hỏng." Ngược lại, nhiều đá biến chất cứng và bền hơn đá gốc. Quaczit bền hơn sa thạch, đá phiến lợp mái bền hơn sét kết. Biến chất là tái cấu trúc, không phải hư hại.
"Đá càng sâu càng biến chất mạnh, nên đá trên núi cao thì không biến chất." Nhiều đỉnh núi cao lại lộ đá biến chất, vì phần đá bị nung sâu dưới rễ núi đã được nâng lên rồi bóc lớp phủ. Độ cao hôm nay không cho biết đá từng ở sâu bao nhiêu.
"Dải sọc trong gơnai là các lớp trầm tích cũ." Ở nhiều loại gơnai, dải sọc là khoáng vật sáng và tối tự tách ra thành dải khi bị nung ép, không phải lớp lắng ban đầu. Dấu vết lớp trầm tích gốc có khi đã bị xoá gần hết.
"Cẩm thạch là loại đá khác hẳn đá vôi." Cẩm thạch và đá vôi có cùng thành phần chính là canxi cacbonat. Khác nhau ở chỗ tinh thể trong cẩm thạch đã lớn lên và khoá chặt vào nhau sau khi bị nung, nên bề mặt lấp lánh và đặc hơn.
Đá biến chất kể gì về lịch sử Trái Đất
Vì gắn liền với các vụ va chạm mảng, những dải đá biến chất là vết sẹo đánh dấu nơi các lục địa từng ghép vào nhau. Nhiều vùng đá biến chất cổ trên thế giới là lõi của những lục địa đầu tiên, đã đi qua nhiều lần va chạm, nhiều lần được nâng lên và bào mòn. Một số đá cổ nhất từng được tìm thấy trên Trái Đất cũng là đá biến chất.
Ở Việt Nam, vùng Kon Tum ở bắc Tây Nguyên có những khối đá biến chất được các nhà địa chất xếp vào loại cổ trong nước, trải qua nhiều lần biến chất. Vùng núi phía Bắc cũng có những dải đá biến chất chạy dài theo hướng các dãy núi, ghi lại thời kỳ vỏ Trái Đất bị ép mạnh.
Và quá trình ấy vẫn đang tiếp diễn. Dưới chân các dãy núi trẻ đang được nâng lên, đá vẫn đang bị chôn sâu và lặng lẽ biến chất. Hàng chục triệu năm nữa, khi những dãy núi ấy mòn đi, các thế hệ sau sẽ lại thấy những lớp gơnai và đá phiến mới lộ ra ánh sáng.
Câu hỏi thường gặp
Đá biến chất có phải là đá đã tan chảy rồi đông lại không?
Không. Đá biến chất thay đổi trong khi vẫn ở thể rắn, các khoáng vật sắp xếp lại hoặc biến thành khoáng vật mới dưới tác động của nhiệt và áp suất. Nếu đá tan chảy rồi nguội lại thì kết quả là đá macma.
Đá cẩm thạch hình thành từ đâu?
Đá cẩm thạch hình thành khi đá vôi bị nung và nén sâu trong lòng đất. Các tinh thể canxit nhỏ lớn lên và khoá chặt vào nhau, tạo ra loại đá hạt đều, mặt vỡ lấp lánh, có thể có vân màu từ tạp chất ban đầu.
Vì sao đá phiến tách được thành tấm mỏng?
Khi đá sét bị ép mạnh theo một hướng, các khoáng vật dạng vảy rất nhỏ xoay lại nằm song song với nhau. Những mặt song song ấy trở thành mặt yếu, nên đá dễ tách theo đó thành tấm phẳng, mỏng.
Mất bao lâu để hình thành đá biến chất?
Biến chất khu vực trong lòng các dãy núi thường kéo dài hàng triệu năm. Biến chất tiếp xúc quanh một khối macma có thể nhanh hơn, nhưng vẫn cần thời gian dài so với đời người để vành đá được nung đều.
Ngọc hồng lựu trong đá có phải là đá quý không?
Ngọc hồng lựu là tên một nhóm khoáng vật. Phần lớn hạt mọc trong đá phiến kết tinh nhỏ, đục, chỉ có giá trị nghiên cứu. Chỉ những tinh thể trong, màu đẹp, kích thước đủ lớn mới được mài làm đá quý.
Có thể thấy đá biến chất ở đâu ngoài thiên nhiên?
Đá biến chất thường lộ ra ở vùng núi đã bị bào mòn lâu, dọc lòng suối nơi nước làm sạch mặt đá, hoặc ở vách đường đèo. Khi quan sát hãy đứng ở chỗ an toàn, chụp ảnh thay vì đập lấy mẫu, nhất là trong khu bảo tồn.