HinhThanh.comHình Thành
Đá và khoáng vật

Đá trầm tích hình thành ra sao: từ bùn cát rời rạc đến khối đá rắn chắc

Đá trầm tích ra đời khi sỏi, cát, bùn hay vỏ sinh vật lắng thành lớp, bị đè chặt và được nước ngầm gắn lại. Cùng xem từng chặng và cách nhận ra chúng.

Dried riverbank mud split into polygonal cracks beside shallow ripples of sand, low angle close view at late afternoon, warm ochre and grey tones

Đá trầm tích hình thành khi những thứ rời rạc lắng xuống thành lớp, bị đè chặt rồi được dán lại: sỏi, cát, bùn từ đá vỡ vụn, vỏ sò và xương san hô, hoặc muối kết tủa khi nước bốc hơi. Hình dung một hũ đường rời để lâu ở chỗ ẩm: lớp dưới bị lớp trên đè, hơi ẩm làm các hạt dính vào nhau, cuối cùng cả hũ thành một khối cứng phải lấy dao cạy. Trái Đất làm đá trầm tích theo cách tương tự, chỉ là cái hũ rộng bằng cả vùng biển và thời gian tính bằng triệu năm.

Đá trầm tích chỉ là lớp vỏ mỏng xét theo thể tích của vỏ Trái Đất, nhưng lại phủ phần lớn bề mặt các lục địa. Nghĩa là khi đi bộ, leo đồi hay ngắm vách núi, đá bạn gặp nhiều nhất là đá trầm tích. Mục từ này đi theo trình tự thời gian, từ lúc vật liệu được sinh ra tới khi nó thành đá và được nâng lên cho ta nhìn thấy.

Chặng đầu: vật liệu sinh ra từ đâu

Nguyên liệu của đá trầm tích đến từ ba nguồn. Nguồn lớn nhất là mảnh vụn của các loại đá có sẵn: mưa nắng, rễ cây, băng giá làm vỡ đá thành tảng, sỏi, cát, bột, sét. Nguồn thứ hai là chất hoà tan: nước chảy qua đá mang theo canxi, natri, magie và nhiều chất khác, đến một lúc nào đó, khi nước bốc hơi hay đổi điều kiện, chúng kết tủa lại thành khoáng vật rắn. Nguồn thứ ba là sinh vật: vỏ ốc, vỏ sò, san hô, những sinh vật phù du có vỏ đá vôi hay silic, cả xác thực vật.

Mỗi nguồn sẽ cho một nhóm đá riêng. Mảnh vụn cho sa thạch, cuội kết, bột kết, sét kết. Chất hoà tan cho muối mỏ, thạch cao, một số loại đá vôi. Sinh vật cho phần lớn đá vôi và cả than đá. Ba nguồn này thường trộn lẫn: một lớp đá vôi có thể lẫn bùn, một lớp sa thạch có thể có vỏ sò.

Điều đáng chú ý là chính khí hậu và địa hình quyết định nguồn nào chiếm ưu thế. Vùng núi dốc, mưa nhiều cho nhiều mảnh vụn thô; biển nông ấm, trong cho nhiều đá vôi sinh học; vùng khô nóng, hồ nước mặn cạn dần cho muối.

Chặng hai: được chở đi và phân loại

Dòng nước là băng chuyền chính, nhưng gió và băng cũng góp phần. Trong lúc vận chuyển, vật liệu bị mài tròn và bị phân loại theo cỡ. Dòng chảy mạnh mang được cả sỏi to; dòng chậm lại thì thả sỏi xuống trước, chỉ mang theo cát; tới chỗ nước gần như đứng yên, bùn mịn mới lắng. Vì vậy cùng một con sông có thể để lại sỏi ở thượng nguồn, cát ở trung lưu và bùn ở cửa biển.

Sự phân loại này để lại dấu vết lâu dài. Một lớp cuội kết với những viên sỏi tròn chứng tỏ từng có dòng chảy mạnh. Một lớp sét kết hạt mịn đều kể về một đáy hồ hay đáy biển sâu yên tĩnh. Băng thì không phân loại gì cả: nó cào và đẩy mọi thứ, từ bột mịn tới tảng to bằng cái nhà, nên trầm tích do băng để lại là một mớ lộn xộn rất dễ nhận ra.

Đường đi của vật liệu có thể rất dài. Phù sa đổ ra các châu thổ lớn đã được chở từ những vùng núi cách xa hàng nghìn kilômét. Mỗi hạt bùn trong một lớp đá trầm tích là một kẻ lữ hành đã dừng chân.

Gió cũng là một băng chuyền, tuy chỉ mang được hạt nhỏ. Những cồn cát cổ bị chôn vùi và hoá đá để lại sa thạch có lớp xiên rất lớn, có bộ lớp xiên cao tới vài mét, có nơi cả chục mét, khác hẳn lớp xiên nhỏ của lòng sông. Chỉ cần nhìn kiểu lớp xiên, nhà địa chất đã đoán được hạt cát ấy từng bay trong gió hay lăn trong nước.

Chặng ba: lắng xuống thành lớp

Khi tới nơi nước chậm lại, vật liệu chìm xuống và trải thành lớp gần như nằm ngang. Mỗi đợt lũ, mỗi mùa, mỗi thay đổi nhỏ về nguồn hay tốc độ dòng chảy lại tạo một lớp mỏng khác màu, khác hạt. Đó là lý do đá trầm tích có vân lớp, như những trang giấy xếp chồng.

Nhưng lớp không phải lúc nào cũng phẳng. Ở lòng sông hay cồn cát, các hạt bị đẩy trượt xuống sườn của những gợn cát đang di chuyển, tạo nên lớp xiên nghiêng như mái ngói. Trên đáy nước nông, sóng lăn qua lăn lại tạo những gợn sóng đều đặn. Ở bãi bùn phơi nắng sau khi nước rút, bùn co lại nứt thành những ô đa giác. Tất cả những dấu ấy có thể được chôn và hoá đá nguyên vẹn.

Cuối mùa khô, một nhóm bạn đi dọc bãi bùn ven sông. Mặt bùn nứt thành những ô sáu cạnh, mép cong lên như bánh đa nướng. Cạnh đó, một dải cát có gợn sóng nhỏ đều như vân trên ngón tay. Một bạn chụp ảnh lại và nhớ ra đã thấy đúng hoa văn ấy trên một phiến đá trong bảo tàng địa chất, chỉ khác là phiến đá kia đã hàng triệu tuổi. Cảnh trước mắt hoá ra là một khoảnh khắc quá khứ đang được tạo ra lần nữa.

Chặng bốn: bị đè chặt và dán lại thành đá

Lớp này bị lớp khác phủ lên, dày dần. Ở độ sâu vài trăm mét tới vài kilômét, sức nặng phía trên ép các hạt sát vào nhau, đẩy nước ra khỏi khe. Bùn, vốn có thể chứa rất nhiều nước, bị ép mỏng đi rất nhiều. Đó là giai đoạn nén chặt.

Tiếp theo là gắn kết. Nước ngầm vẫn len lỏi giữa các hạt, mang theo chất hoà tan. Khi điều kiện thay đổi, chất ấy kết tủa thành lớp keo khoáng: canxit, silic, hoặc ôxit sắt bám quanh hạt và nối chúng lại. Loại keo quyết định màu và độ bền của đá. Keo silic cho đá rất cứng; keo canxit cho đá dễ bị nước mưa ăn mòn hơn; keo ôxit sắt nhuộm đá thành màu đỏ, nâu, vàng như gạch nung.

Toàn bộ quá trình biến trầm tích rời thành đá rắn gọi chung là thành đá. Nó thường mất hàng triệu năm, nhưng có nơi chậm, có nơi nhanh hơn nhiều. Ở một số bãi biển nhiệt đới, cát có thể được canxit gắn thành đá bãi biển chỉ trong vài chục năm, cho thấy quá trình này không cần đến những con số khổng lồ nếu đủ điều kiện.

Chặng cuối: được nâng lên cho ta nhìn thấy

Đá trầm tích sinh ra dưới đáy hồ, đáy biển, trong lòng châu thổ, nghĩa là ở những chỗ thấp nhất. Để nó trở thành vách núi cho người ta đứng ngắm, cần thêm một chặng nữa: vỏ Trái Đất phải nâng vùng ấy lên, và lớp phủ phía trên phải bị bào mòn đi. Khi các mảng kiến tạo xô vào nhau, cả một đáy biển có thể bị đẩy lên cao hàng nghìn mét, các lớp bị uốn cong như tấm thảm bị đẩy dồn vào chân tường.

Đó là lý do người leo núi đôi khi gặp vỏ sò hoá thạch trên những sườn núi rất cao. Những vỏ sò ấy không leo lên núi; chính đáy biển chứa chúng đã được nâng lên chậm rãi qua hàng chục triệu năm, với tốc độ thường chỉ cỡ vài milimét mỗi năm.

Mỗi vách đá trầm tích vì vậy kể hai câu chuyện chồng lên nhau. Câu chuyện thứ nhất nằm trong từng lớp: nơi ấy từng là sông, hồ hay biển, lắng chậm hay nhanh. Câu chuyện thứ hai nằm ở tư thế của cả khối: các lớp bị nghiêng bao nhiêu, gãy ở đâu, cho biết vỏ Trái Đất đã xô đẩy vùng đó thế nào sau khi đá thành hình.

Bảng tra nhanh các loại đá trầm tích hay gặp

Bảng sau gom những loại đá trầm tích bạn dễ gặp nhất ngoài thực địa hoặc trong tủ đá ở trường học.

Loại đáLàm từ gìThường lắng ở đâuNhận ra bằng gì
Cuội kếtsỏi tròn gắn trong nền cátlòng sông chảy mạnh, chân núithấy rõ những viên sỏi như bê tông tự nhiên
Dăm kếtmảnh đá góc cạnh gắn lạichân vách đá sụt, gần nơi vỡ ramảnh sắc cạnh, chưa bị mài tròn
Sa thạchhạt cátlòng sông, bãi biển, cồn cátsờ ram ráp như giấy nhám, hay có lớp xiên
Bột kết, sét kếtbột và bùn mịnđáy hồ, đáy biển yên tĩnhmịn, tách thành lớp mỏng, dễ vỡ vụn
Đá vôivỏ và xương sinh vật, canxit kết tủabiển nông ấm, trongxám nhạt, có khi thấy vỏ sò, bị nước khoét
Muối mỏ, thạch caokhoáng vật kết tủa khi nước bốc hơihồ mặn, vịnh biển khô cạnmềm, thạch cao trầy được bằng móng tay

Khi thấy một lớp đá có nhiều loại xen kẽ, bạn đang nhìn một nơi từng thay đổi liên tục: lúc là sông chảy mạnh, lúc là hồ lặng, lúc là biển nông tràn vào.

Hiểu lầm hay gặp về đá trầm tích

"Lớp càng dày thì lắng càng lâu." Không nhất thiết. Một trận lũ lớn có thể để lại lớp cát dày cả mét trong vài ngày, trong khi đáy biển sâu tích tụ bùn chậm đến mức cả nghìn năm mới dày thêm một lớp mỏng như tờ giấy bìa. Độ dày không phải đồng hồ đáng tin.

"Đá trầm tích luôn mềm và dễ vỡ." Có loại vỡ vụn trong tay, nhưng sa thạch gắn bằng silic có thể cứng tới mức người xưa dùng làm đá mài và đá xây đền đài tồn tại nhiều thế kỷ.

"Lớp đá nghiêng nghĩa là lúc lắng đã nghiêng." Phần lớn lớp trầm tích lắng gần như nằm ngang. Lớp nghiêng, uốn cong hay dựng đứng mà bạn thấy ở đường đèo là do vỏ Trái Đất bị ép, nâng và đứt gãy về sau.

"Núi đá vôi thì không liên quan gì tới biển." Phần lớn đá vôi hình thành ở biển nông từ vỏ và xương sinh vật. Những núi đá vôi ở xa bờ biển hôm nay là đáy biển xưa đã được nâng lên rất cao.

Câu hỏi thường gặp

Đá trầm tích là gì?

Đá trầm tích là loại đá hình thành từ vật liệu lắng đọng thành lớp, như mảnh vụn đá, chất kết tủa từ nước hoặc vỏ và xương sinh vật, sau đó bị nén chặt và gắn kết lại thành khối rắn qua thời gian dài.

Mất bao lâu để cát thành đá sa thạch?

Thường cần hàng triệu năm để cát bị chôn đủ sâu, ép chặt và được gắn kết hoàn toàn. Tuy vậy ở một số bãi biển nhiệt đới, cát có thể được canxit gắn thành đá cứng chỉ trong vài chục năm nếu điều kiện thuận lợi.

Vì sao đá trầm tích có nhiều lớp?

Mỗi lớp ghi lại một đợt lắng đọng với nguồn vật liệu, cỡ hạt hay điều kiện khác nhau, như một mùa lũ, một thời kỳ biển tràn vào hay một giai đoạn hồ yên tĩnh. Sự thay đổi ấy tạo ra các vân lớp khác màu, khác hạt.

Đá vôi có phải là đá trầm tích không?

Đúng, phần lớn đá vôi là đá trầm tích hình thành ở biển nông, ấm từ vỏ và xương của sinh vật chứa canxi cacbonat, một phần từ canxit kết tủa trực tiếp trong nước. Khi bị nung nén sâu, đá vôi biến thành đá cẩm thạch.

Vì sao có đá trầm tích màu đỏ?

Màu đỏ thường do lớp ôxit sắt bọc quanh các hạt hoặc làm chất gắn, giống như gỉ sắt. Nó hay gặp ở những trầm tích từng lắng trong môi trường có nhiều ôxy, như đồng bằng sông khô nóng hay sa mạc xưa.

Đá trầm tích có ở khắp Việt Nam không?

Đá trầm tích gặp ở nhiều vùng, rõ nhất là các khối núi đá vôi rộng lớn ở miền Bắc và miền Trung, cùng nhiều đồi sa thạch, sét kết ở trung du. Các châu thổ hiện nay cũng đang tích tụ những lớp trầm tích mới.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138