Đá macma là đá nóng chảy đã nguội và đông cứng lại, và tốc độ nguội quyết định gần như mọi thứ về bộ mặt của nó. Nguội vội vàng trên mặt đất trong vài ngày, nó thành đá bazan sẫm màu, hạt mịn tới mức mắt thường không phân biệt được tinh thể. Nguội thong thả dưới sâu hàng nghìn năm, nó thành đá hoa cương lốm đốm, mỗi tinh thể to bằng hạt đậu. Giống như mật ong để lâu trong tủ kết thành hạt đường to, còn đường thắng đổ ra mặt đá lạnh thì đông lại thành miếng kẹo trong suốt.
Mục từ này trả lời theo lối hỏi đáp những điều người ta hay thắc mắc khi cầm một hòn đá macma: nó từ đâu ra, vì sao có hòn sáng hòn tối, vì sao có hòn rỗ lỗ chỗ, và vì sao đá hoa cương làm mặt bếp lại từng là một khối macma nằm sâu trong lòng núi.
Macma từ đâu ra?
Một hiểu lầm rất phổ biến là dưới vỏ Trái Đất có một biển đá lỏng. Thực ra lớp manti bên dưới hầu như là đá rắn, rất nóng, dẻo và chuyển động cực chậm. Macma chỉ sinh ra ở những nơi đặc biệt, khi một trong ba điều kiện xảy ra: áp suất giảm đột ngột khiến đá nóng "thở phào" và tan một phần, như ở các sống núi giữa đại dương; nước len vào đá nóng làm hạ nhiệt độ nóng chảy, như ở nơi một mảng đại dương chìm xuống dưới mảng khác; hoặc macma nóng từ dưới dâng lên nung chảy đá vỏ lục địa phía trên.
Đá thường không tan hết mà chỉ tan một phần, như khi bạn hâm một hộp sáp trộn nhiều loại, loại sáp mềm chảy trước. Phần lỏng tách ra, nhẹ hơn đá xung quanh nên len lỏi dâng lên qua khe nứt, gom lại thành những túi macma. Vì sinh ra từ những loại đá mẹ khác nhau và tan theo những mức khác nhau, macma có nhiều "công thức" khác nhau, và đó là lý do có đá sáng màu, đá sẫm màu.
Nhiệt độ của macma thường cỡ từ bảy, tám trăm tới hơn một nghìn độ C, đủ nóng để một khối thép đỏ rực, nhưng vẫn ít hơn nhiều so với nhiệt độ ở lõi Trái Đất.
Vì sao có hòn sáng màu, hòn sẫm màu?
Màu của đá macma chủ yếu kể về thành phần. Macma nhiều silic, tức nhiều thành phần làm nên thạch anh và fenspat, khi nguội cho đá sáng màu: trắng, hồng, xám nhạt. Đá hoa cương thuộc loại này. Macma ít silic nhưng giàu sắt và magie cho đá sẫm màu: xám đen, đen, xanh rêu. Đá bazan thuộc loại này. Ở giữa là những đá có màu trung gian, như anđêzit hay điorit, có cả đốm trắng lẫn đốm đen như muối tiêu.
Thành phần còn quyết định macma loãng hay đặc. Macma bazan nghèo silic chảy loãng tương đối, có thể tràn thành dòng dài, phủ những vùng rộng thành cao nguyên. Macma giàu silic đặc quánh như mạch nha nguội, khó chảy, thường kẹt lại dưới sâu hoặc giữ khí lại bên trong. Nhiều cao nguyên bazan rộng lớn trên thế giới, kể cả vùng đất đỏ ở Tây Nguyên, là dấu vết của những dòng macma loãng như thế.
Vậy nên khi thấy một hòn đá sẫm màu, nặng tay, hạt mịn, khả năng cao bạn đang cầm bazan; hòn sáng màu, lốm đốm tinh thể to, khả năng cao là hoa cương hoặc họ hàng của nó.
Xâm nhập và phun trào khác nhau ở đâu?
Đá macma được chia làm hai nhánh theo chỗ nó nguội. Nhánh xâm nhập là macma len vào giữa các lớp đá khác rồi nguội ngay dưới lòng đất. Nhánh phun trào là macma lên tới mặt đất, trào ra thành dung nham hoặc bắn tung thành tro, rồi nguội ngoài trời hay dưới nước.
Nhánh xâm nhập tạo ra những hình khối rất đa dạng. Có những khối hoa cương khổng lồ rộng hàng chục, hàng trăm kilômét, là lõi của cả một vùng núi. Có những mạch đá mỏng như tấm bánh cắt xuyên qua các lớp đá khác, gọi là đai mạch; trên vách đá, chúng hiện ra như một vệt sẫm màu chạy chéo, giống vết bút kẻ ngang trang vở. Có những khối len vào giữa hai lớp trầm tích, nằm song song như nhân bánh kẹp.
Nhánh phun trào thì nhanh, ồn ào và để lại dấu vết trên bề mặt: dòng dung nham đã đông, lớp tro núi lửa nén thành đá, đá bọt nhẹ nổi trên nước. Câu chuyện của núi lửa và dung nham được kể kỹ hơn ở mục từ về núi lửa; ở đây chỉ cần nhớ, đá phun trào luôn hạt mịn vì không có thời gian chờ tinh thể lớn.
So sánh hai anh em: bazan và hoa cương
Bazan và hoa cương là hai đại diện quen thuộc nhất của hai nhánh đá macma. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy rõ thành phần và tốc độ nguội tạo nên khác biệt thế nào.
| Đặc điểm | Đá bazan | Đá hoa cương |
|---|---|---|
| Nguội ở đâu | trên mặt đất hoặc đáy biển | sâu vài kilômét dưới lòng đất |
| Nguội trong bao lâu | vài ngày tới vài năm với dòng mỏng | hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm |
| Kích thước tinh thể | li ti, phải soi kính hiển vi | to, nhìn rõ bằng mắt |
| Màu | xám đen, đen | trắng, hồng, xám lốm đốm |
| Thành phần chính | giàu sắt, magie; ít silic | giàu silic; nhiều thạch anh, fenspat |
| Thường gặp ở | đáy đại dương, cao nguyên bazan | lõi các dãy núi, phần sâu của lục địa |
| Khi phong hoá | cho đất đỏ, sẫm, giàu sắt | cho cát sạn thạch anh lẫn sét trắng |
Có những hòn đá mang dấu vết của cả hai tốc độ: vài tinh thể to nằm lẻ loi giữa nền hạt mịn. Đó là macma đã nguội chậm một thời gian dưới sâu rồi mới bị đẩy lên nguội nhanh, gọi là cấu tạo ban tinh. Mỗi tinh thể to là một lời kể về chặng chờ đợi dưới lòng đất.
Vì sao có hòn rỗ lỗ, có hòn bóng như kính?
Macma chứa khí hoà tan, chủ yếu là hơi nước và khí cacbonic, giống như khí trong chai nước ngọt có ga. Khi macma lên gần mặt đất, áp suất giảm, khí tách ra thành bọt. Nếu dung nham đông lại trước khi bọt kịp thoát, những lỗ rỗng bị giữ lại vĩnh viễn. Đó là lý do có những hòn bazan rỗ lỗ chỗ như miếng bánh bò, và cực đoan hơn là đá bọt nhiều lỗ tới mức nổi được trên nước.
Cô giáo đặt lên bàn một hòn bazan rỗ lỗ màu xám đen, nhặt từ sân vườn một người quen ở vùng đất đỏ. Cả lớp chuyền tay nhau, có bạn ngạc nhiên vì nó nặng hơn tưởng tượng. Cô hỏi: mấy cái lỗ này ai khoan? Một bạn đoán là sâu đục, một bạn đoán là nước mưa. Cô cười, mở chai nước có ga, rót ra cốc cho cả lớp nhìn bọt nổi lên, rồi chỉ vào hòn đá: những cái lỗ này là bọt khí của một dòng dung nham đông lại giữa chừng.
Ngược lại, nếu dung nham giàu silic nguội cực nhanh, như khi gặp nước hay tràn ra mép một dòng chảy, các nguyên tử không kịp xếp hàng thành tinh thể. Kết quả là thuỷ tinh núi lửa: đen bóng, vỡ ra có mặt cong như vỏ sò và cạnh sắc như dao. Người tiền sử ở nhiều nơi trên thế giới đã dùng nó làm lưỡi cắt.
Đá hoa cương làm mặt bếp có thật là hoa cương không?
Trong ngành đá xây dựng, chữ "đá hoa cương" hay "granite" thường được dùng rộng hơn nhiều so với cách gọi của nhà địa chất. Nhiều tấm đá bán dưới tên đó thật ra là gơnai đã biến chất, đá sẫm màu họ hàng của bazan, hay các loại đá kết tinh khác có vân đẹp. Với nhà địa chất, hoa cương đúng nghĩa là đá macma xâm nhập giàu thạch anh và fenspat, tinh thể to đều, không có dải sọc định hướng.
Dù tên gọi thương mại thế nào, một tấm đá mặt bếp đánh bóng là cửa sổ đẹp nhất để nhìn vào lòng một khối macma xưa. Những đốm hồng là fenspat, những hạt xám trong như kính là thạch anh, những chấm đen óng là mica hoặc khoáng vật giàu sắt. Mỗi tinh thể ấy lớn lên trong bóng tối, nhiệt độ hàng trăm độ, qua hàng nghìn năm, trước khi được cắt ra, mài bóng và đặt cạnh bồn rửa bát.
Ở Việt Nam, đá hoa cương lộ ra ở nhiều khối núi miền Trung, trong đó có khối núi vùng đèo Hải Vân với những tảng đá tròn lớn bên đường. Những tảng tròn ấy không bị ai lăn tới; chúng là khối hoa cương bị phong hoá theo các khe nứt, góc cạnh mòn dần cho tới khi thành hình tròn như những quả trứng khổng lồ. Khi dừng lại ngắm, nhớ đứng ở điểm dừng an toàn, tránh xa lòng đường và không leo lên các tảng đá.
Đá macma đang thành hình ở đâu lúc này?
Đá macma không phải chuyện của quá khứ. Mỗi năm, dọc theo những đường nứt dài hàng chục nghìn kilômét dưới đáy đại dương, macma dâng lên lấp vào khe hở giữa hai mảng đang tách ra và nguội thành bazan mới. Phần lớn quá trình ấy diễn ra trong im lặng dưới hàng nghìn mét nước, không ai nhìn thấy, nhưng nó tạo ra đáy biển mới liên tục, như một băng chuyền đá khổng lồ.
Trên đất liền, ở những vùng núi lửa đang hoạt động, dung nham vẫn thỉnh thoảng trào ra và đông thành đá ngay trước mắt các nhà khoa học. Những bãi đá đen bóng mới tinh ấy là đá trẻ nhất hành tinh, có khi mới vài tuần tuổi. Việc quan sát chúng luôn do các nhà khoa học được đào tạo và trang bị đầy đủ thực hiện; người tham quan chỉ nên đứng ở khu vực được phép và làm theo cảnh báo chính thức của nhà chức trách.
Còn dưới lòng các dãy núi trẻ, những khối macma mới có lẽ đang nguội dần, chậm rãi kết tinh thành hoa cương. Chúng sẽ phải chờ hàng triệu năm nữa, khi lớp đá phía trên bị bào mòn, mới có ngày lộ ra ánh sáng. Một hòn hoa cương bạn chạm vào hôm nay là món quà gửi từ một quá khứ như thế; khối hoa cương đang nguội lúc này là món quà gửi cho một tương lai rất xa.
Câu hỏi thường gặp
Đá macma và đá magma có phải là một không?
Là một. "Macma" là cách viết phiên âm quen dùng trong sách giáo khoa tiếng Việt, còn "magma" là cách viết theo nguyên gốc. Cả hai đều chỉ đá nóng chảy trong lòng đất và loại đá hình thành khi nó nguội lại.
Vì sao đá bazan có màu sẫm?
Đá bazan giàu các khoáng vật chứa sắt và magie như pyroxen và olivin, vốn có màu sẫm. Nó lại nguội nhanh nên tinh thể rất nhỏ, ánh sáng khó phản xạ, khiến cả khối đá trông xám đen đồng đều.
Đá hoa cương mất bao lâu để hình thành?
Một khối hoa cương lớn có thể mất hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm để nguội hoàn toàn dưới lòng đất. Sau đó còn phải chờ hàng triệu năm để lớp đá phía trên bị bào mòn thì nó mới lộ ra mặt đất.
Đá bọt vì sao nổi được trên nước?
Đá bọt hình thành khi dung nham giàu khí nguội rất nhanh, giữ lại vô số bọt khí bên trong. Phần rỗng chiếm nhiều tới mức khối lượng riêng của cả hòn đá nhỏ hơn nước, nên nó nổi cho tới khi nước thấm đầy các lỗ.
Có thể tự phân biệt bazan và hoa cương tại nhà không?
Có thể. Hoa cương sáng màu, lốm đốm, nhìn thấy rõ từng tinh thể thạch anh, fenspat, mica. Bazan sẫm màu, hạt mịn đều, cầm thấy nặng tay, đôi khi có lỗ khí. Nhìn ở mặt vỡ mới sẽ rõ hơn bề mặt đã phong hoá.
Đá macma có chứa hoá thạch không?
Gần như không, vì macma nóng hàng trăm tới hơn nghìn độ sẽ thiêu huỷ mọi dấu vết sinh vật. Hoá thạch chủ yếu nằm trong đá trầm tích, nơi xác sinh vật được bùn cát vùi lấp nhẹ nhàng.