Vịnh Hạ Long hình thành qua hai chương lớn. Chương đầu diễn ra trên cạn: một khối đá vôi dày, sinh ra từ đáy biển cổ cách nay hàng trăm triệu năm, được nâng lên thành đất liền rồi bị nước mưa khoét suốt hàng triệu năm thành rừng chóp nhọn và tháp đá, hệt như vùng Tràng An hôm nay. Chương sau diễn ra rất gần đây theo thang địa chất: khi kỷ băng hà gần nhất kết thúc, những khối băng khổng lồ trên các lục địa tan dần, nước biển dâng lên và tràn vào vùng đất thấp, nhấn chìm chân những ngọn núi ấy. Núi biến thành đảo, thung lũng biến thành lòng vịnh.
Nói cách khác, Hạ Long là một "Tràng An bị ngập". Muốn hiểu vịnh, hãy hình dung đổ nước vào một khay cát có nhiều ngọn tháp: các thung lũng biến thành lòng biển, các đỉnh tháp thành đảo, các hang chân núi xưa thành hang trên đảo. Bài này đi qua từng chương ấy, dấu vết của chúng nằm ở đâu, và vì sao câu chuyện của vịnh còn chưa kết thúc.
Chương một: một vùng đá vôi trên đất liền
Đá vôi ở Hạ Long hình thành từ vỏ sinh vật và bùn vôi lắng trong những vùng biển nông, ấm cách nay hàng trăm triệu năm, lớp này chồng lên lớp khác thành khối đá dày. Sau đó các chuyển động của vỏ Trái Đất nâng vùng đá này lên khỏi mặt biển, uốn và làm nó nứt nẻ. Từ đây khối đá trở thành đất liền và bắt đầu một quãng đời rất dài dưới mưa nhiệt đới.
Suốt hàng triệu năm, nước mưa hơi chua thấm theo khe nứt, hoà tan đá vôi, khoét thành những hố trũng hình phễu, những thung lũng kín, và để lại giữa chúng những chóp núi nhọn đứng sát nhau. Ở những chỗ mặt đất bị hạ thấp nhiều, các chóp tách rời thành tháp đứng riêng. Trong lòng núi, sông ngầm khoét hang, bỏ lại những tầng hang khô khi mực nước hạ xuống.
Nếu có thể đứng ở vùng Hạ Long vào thời điểm đó, bạn sẽ thấy một cảnh quan rất giống vùng núi đá vôi Ninh Bình hôm nay: những thung lũng có cỏ cây, sông suối chảy quanh chân núi, hang mở trên vách. Không có biển nào giữa các ngọn núi cả. Những con sông khi ấy chảy qua các thung lũng đá vôi rồi đổ ra một bờ biển nằm xa hơn nhiều về phía đông, và nhiều hang khô ngày nay trên các đảo khi đó là những hang nằm giữa núi rừng, cách biển rất xa.
Chương hai: biển dâng sau kỷ băng hà
Trong các kỷ băng hà, một lượng nước khổng lồ bị khoá lại thành băng trên các lục địa, nên mực nước biển toàn cầu hạ thấp. Vào thời kỳ lạnh nhất của kỷ băng hà gần nhất, mực nước biển thấp hơn hiện nay hơn một trăm mét. Khi đó, phần lớn vùng biển nông ven bờ miền Bắc, gồm cả khu vực vịnh Hạ Long ngày nay, là đất liền khô ráo, đường bờ biển nằm xa hơn nhiều về phía ngoài khơi.
Khi khí hậu ấm lên, băng tan, nước biển dâng dần trong nhiều nghìn năm. Nước tràn vào các thung lũng giữa những ngọn núi đá vôi, lấp các phễu trũng, bao quanh chân núi. Tới khoảng vài nghìn năm trước, mực nước đã gần bằng ngày nay, và rừng núi đá vôi trên cạn trở thành hàng nghìn hòn đảo giữa biển.
Điều đáng kinh ngạc là tỉ lệ thời gian: chương một kéo dài hàng triệu năm, còn chương hai chỉ mất khoảng mười mấy nghìn năm. Nếu coi toàn bộ quãng thời gian nước mưa đẽo gọt rừng núi đá vôi là một ngày, thì biển chỉ tràn vào trong vài phút cuối cùng trước nửa đêm.
Đọc dấu vết của hai chương trên một hòn đảo
Đứng trên thuyền nhìn một hòn đảo đá vôi, có thể nhận ra những dấu vết của cả hai chương. Bảng dưới đây gợi ý cách đọc.
| Dấu vết nhìn thấy | Thuộc chương nào | Kể điều gì |
|---|---|---|
| Dáng đảo dựng đứng, đỉnh nhọn hoặc tháp | chương một, trên cạn | nước mưa đã hoà tan và tách khối đá thành chóp, tháp qua hàng triệu năm |
| Hang khô trên cao, đầy thạch nhũ | chương một | hang do sông ngầm khoét khi vùng này còn là đất liền, rồi khô đi khi mực nước hạ |
| Lớp đá xếp chồng trên vách | trước cả chương một | đá vôi lắng từng lớp dưới biển cổ hàng trăm triệu năm trước |
| Hồ nước mặn kín giữa đảo | chương một rồi chương hai | phễu trũng trên cạn, sau bị nước biển ngấm vào qua khe đá |
| Vết khía quanh chân đảo sát mặt nước | chương hai | sóng và nước biển đang khoét chân núi ở mực nước hiện tại |
Hang trên đảo là chi tiết người ta hay bỏ qua: một hang đầy thạch nhũ chỉ có thể hình thành trong không khí, nên những hang khô trên các đảo là bằng chứng rằng vùng này từng là đất liền rất lâu trước khi biển tới. Phần câu chuyện về đời sống dưới mặt nước quanh các đảo là một chủ đề riêng, ở đây ta dừng lại ở phần đá và đất.
Hai dáng đảo, hai giai đoạn của rừng đá
Nhìn kỹ, các đảo ở Hạ Long không giống nhau. Có những cụm đảo dính liền chân, nhiều đỉnh nhọn nhô lên từ một khối chung, giống một nắm chóp nón úp sát nhau. Có những đảo đứng riêng lẻ, vách dựng đứng từ mặt nước như cây cột. Hai dáng ấy ứng với hai giai đoạn trong quá trình nước khoét đá vôi mà ta đã gặp ở các vùng núi đá vôi trên cạn.
Dáng cụm chóp chung chân là giai đoạn sớm hơn: nước đã khoét phễu và rãnh giữa các đỉnh nhưng chưa hạ được phần chân đế chung. Dáng tháp đứng riêng là giai đoạn muộn hơn: phần đá giữa các đỉnh đã bị hoà tan và hạ thấp tới mức các ngọn tách hẳn ra. Biển dâng chỉ phủ nước lên cả hai, giữ nguyên những gì nước mưa đã làm từ trước.
Những hồ nước kín nằm gọn trong lòng một số đảo cũng là di sản của chương trên cạn: đó là những phễu trũng hay thung lũng kín bị vách đá bao quanh, về sau nước biển thấm vào qua khe đá hoặc qua hang thấp. Vì vậy mặt hồ có thể lên xuống theo thuỷ triều dù không nhìn thấy lối thông nào ra biển.
Một buổi sáng trên điểm ngắm cao
Hai bố con leo những bậc đá lên điểm ngắm trên một hòn đảo, đứng sau lan can nhìn ra. Trước mặt là hàng trăm ngọn đảo xếp lớp, gần thì xanh rõ, xa thì nhạt dần vào sương. Cậu bé hỏi sao các hòn đảo lại mọc dày như vậy. Người bố bảo con thử tưởng tượng rút hết nước đi: khi ấy dưới kia là những thung lũng, ruộng đồng, sông suối, còn các hòn đảo chỉ là đỉnh núi. Cậu bé nhìn lâu một lúc, rồi nói: vậy mình đang đứng trên đỉnh núi mà chân núi ở dưới biển.
Đó chính xác là điều đang diễn ra. Những gì nhìn thấy trên mặt nước chỉ là phần trên của rừng núi đá vôi; chân núi, thung lũng và một phần hang động cũ nằm dưới lớp nước và bùn đáy vịnh. Vì thế độ sâu của vịnh nói chung khá nông: biển chỉ phủ lên một vùng đất vốn đã thấp.
Trên các điểm ngắm, luôn đứng sau lan can, đi theo lối bậc đã làm sẵn, không trèo ra mỏm đá để chụp ảnh. Đá vôi ven biển ướt và trơn, vách thường dựng đứng xuống nước. Trẻ nhỏ nên được người lớn nắm tay suốt đoạn bậc đá, nhất là sau mưa hay lúc sương sớm còn đọng.
Hiểu lầm phổ biến và điều khoa học biết
"Đảo Hạ Long do núi lửa dưới biển phun lên." Đảo Hạ Long là đá vôi, đá trầm tích hình thành dưới biển cổ, không phải đá núi lửa. Dáng nhọn và vách đứng là do nước hoà tan, không phải do phun trào.
"Vịnh hình thành từ hàng triệu năm trước như bây giờ." Núi đá vôi có từ hàng triệu năm, nhưng vịnh với hình hài biển bao quanh đảo thì khá trẻ, chỉ hình thành khi biển dâng sau kỷ băng hà gần nhất.
"Rồng xuống phun ngọc tạo ra các đảo." Truyền thuyết rồng mẹ, rồng con xuống giúp người Việt là phần văn hoá dân gian gắn với tên gọi Hạ Long, đáng được kể lại như một câu chuyện đẹp. Giải thích khoa học về sự hình thành của đảo là câu chuyện của đá vôi, nước mưa và biển dâng.
"Các đảo sẽ đứng mãi như vậy." Sóng biển và nước mưa vẫn khoét chân đảo, vách vẫn sụp từng mảng. Trong thời gian địa chất, các đảo nhỏ sẽ tiếp tục thu nhỏ lại và một số sẽ biến mất.
Câu chuyện chưa kết thúc
Hôm nay, chương thứ ba đang được viết. Mưa vẫn hoà tan đỉnh và vách đảo như khi còn trên cạn. Ở mực nước biển, sóng, thuỷ triều và sinh vật bám đá cùng nhau khoét một vết khía quanh chân đảo, làm phần trên treo chênh vênh, tới lúc vách sập xuống thành từng khối. Những đảo nhỏ, mảnh có thể trở thành mỏm đá rồi chìm hẳn.
Mực nước biển cũng không đứng yên mãi. Trong lịch sử Trái Đất, biển đã lên xuống nhiều lần theo các kỷ băng hà và thời kỳ ấm. Ở vùng đá vôi ven biển, những vết khía nằm ở các độ cao khác nhau trên vách là dấu vết của những mực nước cũ.
Những thay đổi ấy quá chậm để thấy trong đời người, nhưng đủ để nhắc rằng vịnh Hạ Long không phải một bức tranh đã vẽ xong, mà là một cảnh trong bộ phim địa chất dài. Giữ vịnh sạch, không xả rác, không khắc lên vách hang hay bẻ thạch nhũ trên đảo là cách để những người xem sau vẫn được thấy cảnh ấy.
Câu hỏi thường gặp
Vịnh Hạ Long hình thành trong bao lâu?
Đá vôi hình thành từ hàng trăm triệu năm trước, rừng núi đá vôi trên cạn được nước khoét qua hàng triệu năm, còn hình hài vịnh với biển bao quanh các đảo chỉ xuất hiện khi biển dâng sau kỷ băng hà gần nhất, trong khoảng mười mấy nghìn năm gần đây.
Vì sao các đảo ở Hạ Long có vách dựng đứng?
Các đảo là những ngọn núi đá vôi được nước mưa hoà tan dọc theo khe nứt thẳng đứng, vách sập theo đường nứt nên giữ dáng dựng đứng. Ở chân đảo, sóng và nước biển khoét vết lõm làm vách phía trên tiếp tục sụp xuống.
Vịnh Hạ Long và vùng Tràng An có liên quan gì?
Cả hai là địa hình đá vôi nhiệt đới hình thành theo cùng một cách: nước mưa khoét khối đá vôi thành chóp và tháp. Khác biệt chính là chân núi ở Hạ Long bị biển dâng nhấn chìm, còn ở Tràng An chân núi đứng giữa ruộng và sông nước ngọt.
Tại sao trên các đảo giữa biển lại có hang đầy thạch nhũ?
Thạch nhũ chỉ hình thành trong hang khô có không khí, nên những hang này được khoét và trang trí khi vùng Hạ Long còn là đất liền. Biển dâng về sau chỉ bao quanh chân đảo, còn hang trên cao vẫn giữ nguyên.
Truyền thuyết rồng xuống Hạ Long có phải là giải thích khoa học không?
Không. Đó là câu chuyện dân gian đẹp gắn với tên gọi Hạ Long và tình cảm của người Việt với vùng đất này. Giải thích khoa học dựa trên đá vôi, nước mưa hoà tan đá và mực nước biển dâng sau kỷ băng hà.
Các đảo ở Hạ Long có còn thay đổi không?
Có, nhưng rất chậm. Nước mưa vẫn hoà tan đá, sóng biển khoét chân đảo, vách sụp từng mảng. Qua thời gian địa chất, các đảo nhỏ sẽ tiếp tục thu nhỏ và một số có thể biến mất dưới mặt nước.