Thang thời gian địa chất là cách các nhà khoa học chia 4,6 tỷ năm lịch sử Trái Đất thành những khoảng có tên gọi, giống như một cuốn sách lớn được chia thành phần, chương, mục. Khoảng lớn nhất gọi là liên đại, mỗi liên đại chia thành các đại, mỗi đại chia thành các kỷ, kỷ lại chia nhỏ hơn nữa. Kỷ Jura trong tên những bộ phim khủng long chính là một "mục" như thế.
Điều thú vị là ranh giới giữa các chương không được vạch theo những con số tròn như năm trăm triệu hay một tỷ năm. Phần lớn ranh giới được đặt ở nơi các lớp đá cho thấy một thay đổi lớn, thường là sự xuất hiện hay biến mất hàng loạt của sinh vật. Thang thời gian vì thế vừa là cuốn lịch, vừa là cuốn biên niên về sự sống.
Bảng tra nhanh: bốn liên đại và ba đại gần nhất
Các mốc dưới đây làm tròn theo thang thời gian quốc tế; những chữ số sau dấu phẩy thỉnh thoảng được điều chỉnh khi có phương pháp đo mới.
| Khoảng thời gian | Từ bao giờ tới bao giờ (khoảng) | Chuyện chính | Hình dung |
|---|---|---|---|
| Liên đại Hỏa thành | 4,6 – 4,0 tỷ năm trước | Trái Đất gom lại, Mặt Trăng ra đời, vỏ đầu tiên, có lẽ đã có nước | lời mở đầu bị mất gần hết trang |
| Liên đại Thái cổ | 4,0 – 2,5 tỷ năm trước | những khối lục địa đầu tiên, vi khuẩn, thảm vi khuẩn tạo stromatolite | chương dài chỉ có nhân vật tí hon |
| Liên đại Nguyên sinh | 2,5 tỷ – khoảng 539 triệu năm trước | ôxy tích tụ, tế bào có nhân, Trái Đất tuyết cầu, sinh vật nhiều bào | chương bầu trời đổi màu |
| Liên đại Hiển sinh | khoảng 539 triệu năm trước – nay | sự sống có vỏ, xương nở rộ và để lại nhiều hoá thạch | phần sách có tranh minh hoạ |
| Đại Cổ sinh | 539 – 252 triệu năm trước | cá, cây lên cạn, rừng than đá, bò sát đầu tiên | thuộc liên đại Hiển sinh |
| Đại Trung sinh | 252 – 66 triệu năm trước | thời khủng long, chim và cây có hoa xuất hiện | thuộc liên đại Hiển sinh |
| Đại Tân sinh | 66 triệu năm trước – nay | thú có vú và chim đa dạng, loài người xuất hiện ở đoạn rất cuối | thuộc liên đại Hiển sinh |
Ba liên đại đầu thường được gọi gộp là thời Tiền Cambri, chiếm gần chín phần mười lịch sử Trái Đất. Phần "sách có tranh" của liên đại Hiển sinh, nơi có khủng long, rừng rậm, thú lớn, chỉ là chừng một phần chín cuối cùng.
Vì sao ranh giới vạch theo hoá thạch chứ không theo số tròn
Khi thang thời gian được xây dựng từ hơn hai thế kỷ trước, người ta chưa có cách đo tuổi tuyệt đối của đá. Các nhà địa chất chỉ biết một điều: ở nơi các lớp đá không bị lật, lớp dưới cũ hơn lớp trên. Họ để ý rằng những bộ hoá thạch nhất định luôn xuất hiện theo một trình tự giống nhau ở nhiều nơi khác nhau, như những trang sách được đánh số bằng hình vẽ thay vì con số.
Thế là họ chia lịch sử theo những thay đổi lớn trong bộ hoá thạch. Ví dụ ranh giới giữa đại Trung sinh và đại Tân sinh nằm đúng nơi khủng long (trừ nhánh đã thành chim) và nhiều sinh vật biển biến mất, khoảng 66 triệu năm trước. Ranh giới giữa đại Cổ sinh và Trung sinh, khoảng 252 triệu năm trước, trùng với cuộc tuyệt chủng lớn nhất từng được biết, khi phần lớn các loài sinh vật biển biến mất.
Mãi sau này, khi có phương pháp đo tuổi bằng đồng vị phóng xạ, các nhà khoa học mới gắn con số năm vào từng ranh giới. Đó là lý do các mốc trông "lẻ" như 539, 252, 66: chúng là tuổi đo được của những sự kiện có thật, không phải vạch kẻ cho đẹp.
Chiếc đinh vàng đánh dấu trang sách
Để cả thế giới dùng chung một thang, các nhà địa chất chọn cho mỗi ranh giới một địa điểm mẫu: một vách đá cụ thể, ở đó lớp đá ghi lại sự chuyển tiếp rõ nhất. Tại điểm ấy họ đánh dấu bằng một tấm biển kim loại được gọi vui là "đinh vàng". Từ đó, ở bất cứ đâu trên thế giới, ai muốn biết lớp đá của mình nằm ở trang nào chỉ cần so với điểm mẫu.
Giống như trong một thư viện, mỗi cuốn sách có mã số riêng để thủ thư nào cũng tìm ra. Nhờ hệ thống này, một nhà địa chất ở Việt Nam và một nhà địa chất ở châu Âu nói "kỷ Devon" là hiểu đúng cùng một khoảng thời gian, dù đá ở hai nơi trông khác nhau hoàn toàn.
Thang thời gian không đóng băng mãi. Có những tranh luận còn kéo dài nhiều năm, chẳng hạn có nên đặt tên riêng cho thời kỳ con người làm thay đổi rõ rệt bề mặt Trái Đất hay không. Đề xuất ấy được bàn luận rất nhiều nhưng tới nay chưa được chấp nhận chính thức thành một đơn vị của thang. Điều này cho thấy thang thời gian là công cụ sống, được cộng đồng khoa học cùng chỉnh sửa.
Mẹo nhớ các kỷ của liên đại Hiển sinh
Mười hai kỷ của liên đại Hiển sinh, xếp từ cũ tới mới, có thể nhớ theo từng đại, mỗi kỷ gắn với một hình ảnh:
- Đại Cổ sinh: Cambri (sinh vật có vỏ nở rộ), Ordovic (biển đầy sinh vật, thực vật nhỏ bắt đầu lên cạn), Silur (cây có mạch dẫn đầu tiên), Devon (thời của cá, rừng cây đầu tiên), Than đá hay Cacbon (rừng đầm lầy sau này thành than), Permi (siêu lục địa, kết thúc bằng đại tuyệt chủng).
- Đại Trung sinh: Trias, còn gọi là Tam Điệp (khủng long và thú có vú đầu tiên xuất hiện), Jura (khủng long cổ dài khổng lồ, chim đầu tiên), Creta, còn gọi là Phấn Trắng (cây có hoa lan rộng, kết thúc bằng sự biến mất của khủng long).
- Đại Tân sinh: Paleogen (thú có vú đa dạng nhanh chóng), Neogen (đồng cỏ rộng, tổ tiên loài người tách nhánh), Đệ tứ (các đợt băng hà, loài người hiện đại).
Một cách nhớ vui là đặt mỗi đại vào một bữa ăn: Cổ sinh là bữa sáng dài nhất với sáu món, Trung sinh là bữa trưa ba món của khủng long, Tân sinh là bữa tối ba món mà loài người chỉ kịp ăn vài miếng tráng miệng. Mẹo này để giúp nhớ thứ tự, không thay cho việc hiểu từng kỷ.
Tên các kỷ phần lớn lấy theo nơi các lớp đá được nghiên cứu đầu tiên ở châu Âu, hoặc theo đặc điểm của đá, như kỷ Than đá đặt theo các vỉa than dày, kỷ Creta theo đá phấn.
Đứng trước vách đá, đọc ra trang nào
Một nhóm bạn trẻ dừng lại ở điểm ngắm cảnh có lan can trên một con đèo, nhìn sang vách núi đối diện có những lớp đá xếp tầng nghiêng nghiêng. Một bạn học ngành địa chất chỉ tay: "Lớp dưới cũ hơn lớp trên, trừ khi núi bị lật. Nhưng đá ở đây không có số trang, phải đọc hoá thạch hoặc lấy mẫu đo mới biết nó thuộc kỷ nào." Cả nhóm chụp ảnh vách đá, hẹn về tra bản đồ địa chất của vùng.
Đó đúng là cách người làm nghề làm việc. Ở Việt Nam, bản đồ địa chất do ngành địa chất lập ghi tuổi của các thành tạo đá theo đúng thang thời gian quốc tế: vùng này đá thuộc kỷ Devon, vùng kia đá thuộc kỷ Trias. Nhiều vùng núi đá vôi ở phía Bắc được hình thành từ trầm tích biển thuộc đại Cổ sinh, tức là cảnh núi non hùng vĩ hôm nay từng là đáy biển nông. Muốn biết chính xác một vách đá cụ thể thuộc kỷ nào, cần tra tài liệu địa chất của vùng, không đoán qua màu sắc.
Khi dừng xem vách đá ven đường đèo, chỉ đứng ở nơi có chỗ đỗ xe và lan can, không đứng sát chân vách hay mép vực, nhất là mùa mưa. Có cảnh báo sạt lở thì nghe theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Thang thời gian giúp gì cho đời sống
Thang thời gian không chỉ để học thuộc. Ngành dầu khí, than đá dựa vào nó để biết tầng đá nào có thể chứa tài nguyên: than đá hình thành nhiều trong những kỷ có rừng đầm lầy rộng; một số mỏ dầu nằm trong đá trầm tích của những thời kỳ biển ấm. Ngành xây dựng, thuỷ lợi cần biết đá nền là đá cổ rắn chắc hay trầm tích trẻ còn bở rời.
Với người đọc thường, thang thời gian cho ta một bộ khung để đặt mọi câu chuyện vào đúng chỗ. Khi nghe "hoá thạch 300 triệu năm", ta biết ngay đó là thời đại Cổ sinh, trước khủng long rất lâu. Khi nghe "dãy núi này nâng lên trong đại Tân sinh", ta hiểu đó là núi trẻ, còn sắc cạnh. Các bài khác trên Hình Thành, từ hoá thạch tới núi non, đều dùng chung bộ khung này.
Và trên hết, thang thời gian dạy một cảm giác về chiều sâu: những vách đá ta đi ngang mỗi ngày là các trang của một cuốn sách đã viết suốt hàng trăm triệu năm, và nó vẫn đang được viết tiếp bởi từng hạt phù sa lắng xuống lòng sông.
Hiểu lầm về thang thời gian và điều khoa học biết
Thang thời gian hay bị hiểu sai ở mấy điểm sau, kể cả trong sách báo phổ thông:
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Các kỷ dài bằng nhau | Độ dài chênh lệch nhiều: có kỷ kéo dài gần tám mươi triệu năm, kỷ Đệ tứ mới khoảng 2,6 triệu năm |
| Mỗi kỷ có đá riêng một màu | Đá cùng một kỷ có thể là đá vôi ở nơi này, cát kết ở nơi khác; tuổi không đọc được qua màu |
| Ranh giới là một ngày cụ thể | Ranh giới được ghim tại một điểm trong lớp đá mẫu, nhưng con số tuổi luôn kèm sai số, và sự kiện thật thường kéo dài một khoảng |
| Tiền Cambri là thời không có sự sống | Sự sống đã có từ hàng tỷ năm trước kỷ Cambri, chỉ là chủ yếu nhỏ và mềm, ít để lại hoá thạch |
| Khủng long sống ở kỷ Jura là hết | Khủng long trải suốt ba kỷ Trias, Jura, Creta của đại Trung sinh |
Điểm thứ hai đáng nhớ nhất khi đi thực địa: tuổi của đá là thông tin phải đo hoặc tra, không phải thứ đoán được bằng mắt. Hai vách đá cạnh nhau trên cùng một con đường có thể chênh nhau hàng trăm triệu năm.
Câu hỏi thường gặp
Liên đại, đại, kỷ khác nhau thế nào?
Đó là các bậc chia thời gian từ lớn tới nhỏ. Liên đại là khoảng lớn nhất, kéo dài hàng trăm triệu tới hàng tỷ năm; mỗi liên đại gồm vài đại; mỗi đại gồm vài kỷ. Dưới kỷ còn có thế và kỳ, dùng khi cần chia chi tiết hơn.
Chúng ta đang sống ở kỷ nào?
Theo thang thời gian quốc tế, hiện nay thuộc kỷ Đệ tứ của đại Tân sinh, liên đại Hiển sinh. Kỷ Đệ tứ bắt đầu khoảng 2,6 triệu năm trước, gắn với các đợt băng hà luân phiên và sự xuất hiện của loài người hiện đại.
Tiền Cambri là gì?
Tiền Cambri là cách gọi gộp ba liên đại đầu tiên: Hỏa thành, Thái cổ và Nguyên sinh, kéo dài từ khi Trái Đất hình thành tới khoảng 539 triệu năm trước. Nó chiếm gần chín phần mười lịch sử Trái Đất, nhưng để lại ít hoá thạch vì sự sống khi đó chủ yếu nhỏ và mềm.
Kỷ Jura có phải thời khủng long duy nhất không?
Không. Khủng long sống suốt ba kỷ của đại Trung sinh: Trias, Jura và Creta, tổng cộng hơn một trăm sáu mươi triệu năm. Nhiều loài nổi tiếng thật ra sống ở kỷ Creta, nhưng tên kỷ Jura được biết tới nhiều nhờ phim ảnh.
Ai quyết định tên và ranh giới của các kỷ?
Đó là công việc chung của cộng đồng địa chất quốc tế, thông qua các uỷ ban chuyên môn. Ranh giới được thảo luận, bỏ phiếu dựa trên bằng chứng trong đá và có thể điều chỉnh khi có phương pháp đo hay phát hiện mới.
Có thể tự biết hòn đá mình nhặt thuộc kỷ nào không?
Thường là không thể chỉ nhìn bằng mắt. Cách đơn giản nhất là ghi lại nơi nhặt rồi tra bản đồ địa chất của vùng đó. Nếu đá có hoá thạch, chuyên gia có thể dựa vào loại hoá thạch để xác định tuổi gần đúng.