Mỗi dãy núi cao đều có một phần "rễ": bên dưới nó, vỏ Trái Đất dày hơn bình thường rất nhiều và lún sâu vào lớp manti nặng hơn, giống như phần chìm của một tảng băng trôi. Núi càng cao thì rễ càng sâu. Chính phần rễ ấy giữ cho núi đứng ở độ cao như ta thấy, và khi đỉnh núi bị gọt mòn, rễ lại từ từ nổi lên bù lại.
Các nhà địa chất gọi trạng thái cân bằng này là cân bằng đẳng tĩnh — nghe khó, nhưng ý rất gần với chuyện khúc gỗ nổi trên mặt nước. Mục từ này kể câu chuyện ít ai để ý ấy: phần núi ta không bao giờ nhìn thấy, nhưng quyết định núi cao bao nhiêu và sống được bao lâu.
Núi nổi trên manti như gỗ nổi trên nước
Thả vài khúc gỗ dày mỏng khác nhau vào chậu nước, ta thấy khúc dày nổi cao hơn nhưng cũng chìm sâu hơn. Vỏ lục địa với lớp manti bên dưới cũng gần như vậy. Vỏ lục địa làm từ đá nhẹ hơn, còn manti bên dưới nặng hơn; qua thời gian rất dài, manti cư xử như một chất lỏng cực kỳ đặc, đủ để vỏ "nổi" trên đó.
Ở vùng đồng bằng, vỏ lục địa thường dày cỡ ba bốn mươi kilômét. Dưới những dãy núi lớn và cao nguyên rộng như vùng Himalaya – Tây Tạng, vỏ dày lên đến mức có nơi gần gấp đôi. Phần nhô lên thành núi chỉ là một phần nhỏ, phần lớn hơn nhiều chìm xuống dưới thành rễ.
Điều này giải thích một câu hỏi tưởng ngây thơ mà rất hay: vì sao một khối đá nặng khổng lồ như dãy Himalaya không làm sụt lún vỏ Trái Đất bên dưới? Câu trả lời: nó có lún, và chính phần lún ấy đỡ cho nó. Núi đứng vững không phải nhờ chân đặt trên nền cứng, mà nhờ nổi.
Cũng vì vậy mà một vùng cao nguyên rộng có thể đứng cao hàng nghìn mét suốt hàng triệu năm mà không "chảy" sụp xuống: bên dưới nó là một lớp vỏ dày tương xứng. Những vùng thấp như lòng chảo, đồng bằng ven biển thì thường nằm trên lớp vỏ mỏng hơn hoặc nặng hơn. Bản đồ cao thấp trên bề mặt Trái Đất, ở quy mô lớn, phần nhiều là bản đồ của độ dày và độ nặng nhẹ của lớp vỏ bên dưới.
Làm sao biết núi có rễ khi không ai đào tới được?
Không ai khoan được xuống tận rễ núi; những giếng khoan sâu nhất của con người chỉ mới chạm một phần nhỏ của lớp vỏ. Các nhà khoa học "nhìn" xuống bằng những cách gián tiếp. Một cách là đo sức hút của Trái Đất ở từng nơi. Nếu dưới núi chỉ có đá đặc thêm, sức hút ở vùng núi phải mạnh hơn rõ rệt; nhưng đo thực tế lại yếu hơn dự tính, cho thấy bên dưới có một khối đá nhẹ hơn chìm sâu — chính là rễ.
Câu chuyện bắt đầu từ thế kỷ mười chín, khi những người đo đạc vùng chân Himalaya nhận thấy dây dọi bị núi hút lệch ít hơn nhiều so với tính toán theo khối lượng phần núi nổi trên mặt đất. Phải giả định núi có phần "rễ" nhẹ chìm xuống bên dưới thì con số mới khớp.
Ngày nay, sóng động đất là chiếc máy soi tốt nhất. Sóng đi qua đá nhẹ và đá nặng với tốc độ khác nhau, nên khi ghi nhận thời gian sóng đến nhiều trạm khác nhau, các nhà địa chấn vẽ được ranh giới giữa vỏ và manti ở dưới núi — và thấy nó lõm sâu xuống như đáy một chiếc thuyền.
Núi và tảng băng trôi: so sánh để dễ nhớ
Phép so sánh với tảng băng trôi rất tiện, nhưng cũng có chỗ khác. Đặt cạnh nhau để thấy rõ:
| Điểm so sánh | Tảng băng trôi | Dãy núi |
|---|---|---|
| Nổi trên gì | nước biển | lớp manti nóng, chảy dẻo rất chậm |
| Phần chìm | lớn hơn phần nổi nhiều lần | rễ vỏ dày, sâu hơn chiều cao của núi nhiều lần |
| Khi phần trên tan, mòn | tảng băng nổi lên | rễ nổi lên, núi thấp đi chậm hơn lượng đá bị gọt |
| Tốc độ điều chỉnh | gần như tức thì | hàng nghìn đến hàng triệu năm |
| Có lúc lệch cân bằng không | hiếm | có, nhất là ở nơi mảng đang xô ép hoặc vừa mất lớp băng dày |
Chỗ khác lớn nhất là tốc độ. Băng trôi điều chỉnh trong chớp mắt, còn núi phải mất hàng nghìn đến hàng triệu năm, vì manti chỉ chảy dẻo cực kỳ chậm. Trong lúc chờ điều chỉnh, một vùng có thể tạm thời cao hơn hoặc thấp hơn mức cân bằng, và các nhà khoa học đo được độ lệch ấy.
Vì sao đại dương thấp còn lục địa cao
Cùng nguyên lý nổi chìm ấy giải thích một điều lớn hơn cả núi: vì sao Trái Đất có lục địa nhô cao và đáy đại dương trũng sâu. Vỏ đại dương mỏng, chỉ cỡ vài kilômét đến khoảng mười kilômét, và làm từ đá bazan nặng hơn. Vỏ lục địa dày hơn nhiều và làm từ đá nhẹ hơn như granit.
Một khúc gỗ mỏng và nặng thì nổi thấp, khúc gỗ dày và nhẹ thì nổi cao. Vì thế đáy đại dương nằm sâu dưới mực nước biển, còn lục địa nhô lên trên. Nếu không có sự khác biệt này, nước biển có thể đã phủ gần khắp bề mặt hành tinh.
Đây cũng là lý do khi đáy đại dương gặp lục địa, phần đáy đại dương nặng thường chui xuống dưới, còn lục địa nhẹ nổi lại phía trên. Và khi hai lục địa gặp nhau, không bên nào chịu chìm, vỏ bị dồn dày lên — chính là lúc những dãy núi khổng lồ cùng bộ rễ sâu của chúng ra đời.
Khi đỉnh núi bị gọt, rễ nổi lên
Núi thấp đi chậm hơn ta tưởng. Mỗi khi mưa gió gọt đi một lớp đá trên đỉnh, khối núi nhẹ đi, rễ từ từ nổi lên bù lại phần lớn. Kết quả là để núi thấp đi một mét, bào mòn phải lấy đi nhiều mét đá hơn thế.
Đá sâu dần lộ ra mặt đất. Vì rễ cứ nổi lên trong khi đỉnh bị gọt, những lớp đá từng nằm sâu hàng chục kilômét dần được đưa lên gần mặt đất. Đó là lý do ở vùng núi già ta đi bộ trên đá granit và đá biến chất, vốn hình thành rất sâu.
Một dãy núi sống lâu hơn nhờ rễ. Nhờ cơ chế bù trừ này, dù lực nâng đã ngừng, núi vẫn tồn tại thêm hàng chục, hàng trăm triệu năm trước khi thấp hẳn. Rễ như kho dự trữ độ cao của núi.
Đến khi rễ cạn, núi thành đồng bằng. Khi phần vỏ dày đã được đưa lên và gọt gần hết, vỏ trở lại độ dày bình thường. Lúc ấy dãy núi xưa chỉ còn là một vùng đất thấp, nhưng đá bên dưới vẫn mang dấu vết nóng và nén của thời làm rễ núi.
Đất vẫn đang nổi lên sau khi băng tan
Có một bằng chứng sống động cho thấy vỏ Trái Đất thật sự "nổi" và điều chỉnh: những vùng từng bị phủ băng dày trong kỷ băng hà gần nhất. Lớp băng dày hàng nghìn mét từng đè lún vỏ Trái Đất ở bắc Âu và bắc Mỹ. Khi băng tan đi, vỏ được giải phóng và bắt đầu nổi lên trở lại.
Quá trình ấy chưa xong. Ở một số vùng ven biển bắc Âu, mặt đất vẫn đang nhích lên chậm rãi mỗi năm, đến mức những bến cảng xưa nay nằm cách xa mép nước và những bãi biển cổ được tìm thấy cao hơn mực biển hiện tại. Đây là cùng một nguyên lý với rễ núi, chỉ là "vật nặng" bị lấy đi ở đây là băng chứ không phải đá.
Hiện tượng này cho thấy manti thật sự chảy được, dù chậm. Nó cũng giúp các nhà khoa học ước tính độ "đặc" của manti, từ đó hiểu thêm vì sao núi nâng lên và hạ xuống theo nhịp như vậy.
Những hình dung sai về phần chìm của núi
Vì không nhìn thấy, rễ núi hay bị hiểu theo nhiều cách chưa đúng:
- "Núi được đặt trên một nền đá cứng vững chãi." Núi đứng được chủ yếu nhờ nổi, không nhờ một chân đế cứng.
- "Rễ núi là rễ cây hay một khối đá mọc thẳng xuống." Rễ ở đây chỉ là chỗ vỏ Trái Đất dày lên và lõm xuống, không có hình dạng như rễ cây.
- "Núi càng cao thì càng đè nát lòng đất." Lòng đất điều chỉnh để giữ cân bằng; núi cao tương ứng với rễ sâu, không phải với một vết lõm bị đè bẹp.
- "Bào mòn một mét đá thì núi thấp đi một mét." Vì rễ nổi lên bù lại, núi thấp đi ít hơn nhiều so với lượng đá bị gọt.
Rễ núi là ví dụ hay về việc khoa học địa chất phải suy luận từ dấu vết gián tiếp: không ai nhìn thấy, nhưng mọi phép đo đều chỉ về cùng một câu trả lời.
Một thí nghiệm nhỏ trong bếp
Tối thứ bảy, hai bố con lấy một khay nước và mấy miếng xốp dày mỏng khác nhau. Cô bé thả từng miếng xuống, rồi chồng thêm một miếng nhỏ lên miếng lớn: miếng lớn chìm sâu hơn một chút, đỉnh chồng xốp nhô cao hơn. "Núi cũng thế à bố?" — "Ừ, chỉ là thay nước bằng lớp đá nóng tuy rắn mà chảy dẻo rất chậm, và thay vài giây bằng vài triệu năm."
Thí nghiệm này không cần dụng cụ gì đặc biệt, an toàn cho trẻ nhỏ, và giúp hình dung ngay ý chính: vật càng dày thì càng nhô cao nhưng cũng càng chìm sâu. Bóc bớt miếng xốp trên cùng, khối còn lại nổi lên một chút — giống hệt rễ núi nổi lên khi đỉnh núi bị gọt.
Lần sau đứng nhìn một dãy núi, có thể thử tưởng tượng phần chìm bên dưới: sâu hơn chiều cao của núi rất nhiều lần, lặng lẽ đỡ lấy toàn bộ khung cảnh trước mắt.
Câu hỏi thường gặp
Cân bằng đẳng tĩnh là gì?
Đó là trạng thái vỏ Trái Đất nổi cân bằng trên lớp manti nặng hơn, giống gỗ nổi trên nước. Nơi vỏ dày như vùng núi thì nổi cao và chìm sâu, nơi vỏ mỏng thì thấp hơn.
Vỏ Trái Đất dưới núi dày bao nhiêu?
Dưới đồng bằng, vỏ lục địa thường dày cỡ ba bốn mươi kilômét. Dưới những dãy núi lớn và cao nguyên rộng như vùng Himalaya – Tây Tạng, vỏ có nơi dày gần gấp đôi mức đó.
Vì sao núi nặng như vậy mà không lún sụp?
Vì núi không đứng trên nền cứng mà nổi trên lớp manti. Phần vỏ dày lún sâu xuống, đẩy chỗ manti nặng hơn ra, và lực đẩy ngược ấy đỡ cho núi ở độ cao cân bằng.
Các nhà khoa học biết núi có rễ bằng cách nào?
Họ đo sức hút của Trái Đất và thấy ở vùng núi yếu hơn dự tính, cho thấy bên dưới có khối đá nhẹ chìm sâu. Sóng động đất đi qua lòng đất cũng cho thấy ranh giới vỏ và manti lõm sâu dưới núi.
Có nơi nào mặt đất đang nổi lên không?
Có. Ở một số vùng bắc Âu và bắc Mỹ từng bị băng dày phủ trong kỷ băng hà, mặt đất vẫn đang nhích lên chậm sau khi băng tan, vì vỏ được giải phóng khỏi sức nặng của băng.
Rễ núi có giúp núi tồn tại lâu hơn không?
Có. Khi đỉnh bị bào mòn, rễ nổi lên bù lại nên núi thấp đi chậm hơn nhiều. Nhờ vậy một dãy núi có thể tồn tại thêm hàng chục đến hàng trăm triệu năm sau khi lực nâng đã ngừng.