Núi đá vôi có nguồn gốc từ đáy biển. Hàng triệu năm trước, ở những vùng biển nông và ấm, vỏ sò, vỏ ốc, xương san hô và vô số sinh vật tí hon có vỏ đá vôi chết đi, chìm xuống, cùng với bùn vôi lắng thành lớp dày. Lớp này bị đè nén, gắn kết thành đá. Rồi các mảng kiến tạo xô đẩy, nâng đáy biển ấy lên hàng trăm, hàng nghìn mét thành núi. Vì thế, khi chạm tay vào một vách đá vôi, rất có thể bạn đang chạm vào những sinh vật biển đã sống từ hàng chục, hàng trăm triệu năm trước.
Câu chuyện ấy là phần mở đầu của mọi hang động, hố sụt và rừng tháp đá vôi. Không có đá vôi thì không có Phong Nha, không có Tràng An, không có Hạ Long. Bài này lần theo hành trình từ một vỏ sò nhỏ dưới biển cổ tới ngọn núi đá xám giữa đất liền, và chỉ cách nhận ra những trang lịch sử ấy trên mặt đá.
Hành trình từ vỏ sò thành núi
Toàn bộ hành trình thường kéo dài hàng chục tới hàng trăm triệu năm. Bảng dưới đây chia thành các chặng dễ hình dung.
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Mất bao lâu (khoảng) | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Biển nông ấm đầy sự sống | Sinh vật lấy vôi hoà tan trong nước biển để xây vỏ, xương | liên tục qua nhiều triệu năm | hoá thạch vỏ sò, san hô trong đá |
| Lắng đọng | Vỏ vỡ vụn và bùn vôi phủ đáy biển thành lớp này trên lớp khác | mỗi lớp dày cả mét có thể cần hàng nghìn năm trở lên | các lớp đá xếp chồng như trang sách |
| Hoá đá | Lớp dưới bị đè nén, nước ép ra, tinh thể vôi gắn kết các mảnh với nhau | hàng triệu năm | đá cứng, hạt mịn, màu xám hay trắng |
| Nâng lên | Mảng kiến tạo xô đẩy, nâng khối đá khỏi mặt biển, uốn và làm nứt | hàng triệu tới hàng chục triệu năm | lớp đá nghiêng, uốn cong, khe nứt |
| Thành núi đá vôi | Mưa nhiệt đới hoà tan, khoét hang, tạo chóp và tháp | hàng triệu năm, vẫn đang diễn ra | hang, hố sụt, núi dạng tháp |
Điều thú vị: chặng đầu tiên cần sự sống, chặng cuối cùng cần nước mưa, còn các chặng giữa cần sức nặng và chuyển động của chính Trái Đất. Một ngọn núi đá vôi là thành quả hợp tác của sinh vật, biển và lòng đất qua thời gian dài khó tưởng tượng.
Những người thợ xây tí hon dưới biển
Nước biển luôn chứa một lượng vôi hoà tan, có nguồn gốc từ đá trên đất liền bị nước mưa và sông ngòi mang ra. Nhiều sinh vật biển biết lấy lượng vôi đó để xây cho mình một bộ vỏ hay bộ xương cứng. Sò, ốc, san hô là những thợ xây dễ thấy; nhưng phần đóng góp lớn nhất cho nhiều lớp đá vôi lại đến từ những sinh vật nhỏ tới mức phải nhìn qua kính hiển vi mới thấy, sống trôi nổi hàng tỷ con trong nước.
Khi chúng chết, vỏ chìm xuống đáy như tuyết rơi chậm, từ năm này qua năm khác. Ở những vùng biển nông, ấm, trong và nhiều ánh sáng, sự sống phong phú nên lớp vỏ vôi tích tụ nhanh. Rạn san hô còn tự xây thành những khối vôi lớn ngay tại chỗ, về sau hoá thành những khối đá vôi không phân lớp rõ.
Vì thế, khi các nhà địa chất bắt gặp một lớp đá vôi dày giữa đất liền, họ biết ngay rằng nơi đó từng là một vùng biển ấm, đủ sự sống. Lớp đá là một tấm ảnh chụp lại vùng biển đã mất. Thậm chí loại đá vôi, kích cỡ mảnh vỏ và cách chúng xếp lớp còn cho biết vùng biển ấy nông hay sâu, sóng mạnh hay lặng, gần bờ hay xa bờ, như những chi tiết nhỏ trong một tấm ảnh cũ giúp đoán ra mùa và giờ chụp.
Từ bùn vôi thành đá cứng
Lớp bùn vôi ban đầu mềm và nhiều nước, giống bột trét tường còn ướt. Khi những lớp mới liên tục phủ lên trên, lớp dưới bị đè nén, nước bị ép ra. Trong các lỗ rỗng còn lại, vôi hoà tan trong nước dần kết tinh, như keo gắn các mảnh vỏ và hạt bùn lại với nhau. Quá trình biến trầm tích mềm thành đá cứng này giới địa chất gọi là quá trình hoá đá, kéo dài hàng triệu năm.
Tuỳ điều kiện, đá vôi hình thành rất đa dạng: có loại mịn và đều như đá xám đặc, có loại đầy mảnh vỏ vụn nhìn rõ bằng mắt, có loại lẫn sét nên có màu sẫm và dễ vỡ thành phiến. Đá vôi có thể xen giữa những lớp đá khác như sét, cát kết, ghi lại những lúc biển sâu hơn, nông hơn hay có sông đổ bùn ra.
Nếu đá vôi bị chôn sâu, chịu nhiệt và áp suất rất cao, các tinh thể kết tinh lại lớn hơn, lấp mất dấu vết vỏ sinh vật, và đá vôi trở thành đá hoa, còn gọi là đá cẩm thạch. Đó là câu chuyện của một nhánh khác trong vòng đời của đá. Còn những lớp đá vôi may mắn không bị chôn quá sâu thì giữ nguyên được hoá thạch của mình, như một cuốn sách chưa bị ai viết đè lên.
Hai bố con và vệt vỏ sò trên vách taluy
Trên đường đèo qua một vùng núi đá vôi, hai bố con dừng ở chỗ nghỉ chân rộng, cách xa mép đường. Vách taluy bên cạnh vừa được xẻ để mở đường, mặt đá còn mới. Người bố cúi sát, chỉ cho con những vệt cong nhỏ trắng ngà nằm lẫn trong đá xám: vỏ sò, có cái còn nguyên hình nan quạt. Cậu bé ngước nhìn ngọn núi cao phía trên rồi hỏi: vậy ngày xưa chỗ này là biển hả bố. Người bố gật: biển, từ trước khi có khủng long rất lâu.
Vách taluy đường đèo là một trong những nơi tốt nhất để đọc đá, vì mặt đá tươi chưa bị rêu phủ hay phong hoá. Những lớp đá nằm ngang hoặc nghiêng, có khi uốn cong như sóng, cho thấy đá đã lắng thành lớp rồi bị xô đẩy. Vệt vỏ sò, nhánh san hô cho biết đó là đá biển.
Khi dừng xem đá dọc đường đèo, chỉ đỗ xe ở chỗ nghỉ chân an toàn, không đứng sát chân taluy sau mưa vì đá có thể rơi, không leo lên vách. Nhìn và chụp ảnh là đủ; không đục lấy hoá thạch ở khu bảo tồn hay di sản.
Cách nhận ra đá vôi bằng mắt
Không cần dụng cụ, người đi núi vẫn có thể đoán khá chắc một vách đá có phải đá vôi hay không qua những dấu hiệu sau:
- Màu xám, xám trắng hoặc xám xanh, mặt đá phong hoá thường mịn và sáng màu hơn mặt vỡ mới.
- Mặt đá lộ thiên có những rãnh nhỏ, sắc cạnh, lỗ chỗ như bị ai cào, do nước mưa hoà tan để lại.
- Có hoá thạch vỏ sò, san hô hoặc những vệt cong nhỏ màu sáng nằm trong đá.
- Dáng núi dựng đứng, nhiều vách dốc, hang mở trên sườn, chân núi có vết lõm ngang.
- Quanh vùng có hố trũng hình phễu, suối mất hút vào chân núi, ít suối chảy trên mặt.
- Lớp đất phủ thường mỏng, màu đỏ hay nâu đỏ, xen kẽ mỏm đá lộ ra.
Gặp nhiều dấu hiệu cùng lúc, gần như chắc chắn bạn đang đứng trên đá vôi. Những đặc điểm ấy không ngẫu nhiên: chúng đều là hệ quả của việc đá vôi tan được trong nước.
Hiểu lầm phổ biến
"Đá vôi và vôi quét tường không liên quan gì nhau." Vôi dùng trong xây dựng xưa nay được làm từ đá vôi nung. Cái đá xám trên núi và lớp vôi trắng trên tường là họ hàng gần.
"Có hoá thạch biển trên núi nghĩa là nước biển từng dâng cao ngập cả núi." Thường là ngược lại: không phải biển dâng lên tới đỉnh núi, mà đáy biển cổ đã bị nâng lên thành núi. Đá hình thành ở đáy biển rồi mới được đưa lên cao.
"Đá vôi chỉ hình thành ở thời xa xưa." Bùn vôi và vỏ sinh vật vẫn đang tích tụ ở nhiều vùng biển ấm hôm nay, quanh các rạn san hô hay trên các thềm biển nông. Hàng triệu năm nữa, đó có thể là đá vôi của tương lai.
"Đá vôi là đá mềm, dễ vỡ." Đá vôi đặc khá cứng, đủ để dựng thành vách cao hàng trăm mét và tồn tại hàng triệu năm. Điểm yếu của nó không phải là mềm, mà là tan được trong nước hơi chua, nên bị khoét theo cách rất riêng.
Đá vôi trên đất Việt Nam
Việt Nam có những vùng đá vôi rộng lớn, tập trung nhiều ở miền núi phía Bắc, vùng Ninh Bình, vùng Hạ Long và khối Phong Nha – Kẻ Bàng ở miền Trung. Tuổi của các khối đá này khác nhau, nhiều khối hình thành từ hàng trăm triệu năm trước, thời mà bản đồ thế giới còn khác hẳn hôm nay và nhiều vùng đất nay là núi khi đó còn nằm dưới biển ấm.
Vì có cùng nguồn gốc biển, các vùng ấy mang chung một bộ "gen" địa hình: núi vách dựng, hang động, hố trũng hình phễu, suối chảy ngầm, đất đỏ mỏng. Nhưng mỗi nơi lại có câu chuyện riêng, tuỳ độ dày của đá, lượng mưa, độ cao được nâng lên và thời gian phơi mình dưới mưa. Có nơi thành cao nguyên đá lởm chởm, có nơi thành rừng tháp giữa đồng lúa, có nơi thành đảo giữa biển.
Ở nhiều vùng đá vôi, các nhà khoa học đã tìm thấy hoá thạch sinh vật biển như san hô, tay cuộn, vỏ sò trong đá, giúp xác định đá hình thành trong môi trường nào và vào khoảng thời gian nào. Những phát hiện ấy thuộc về các bảo tàng và khu bảo tồn; với người tham quan, việc của mình là nhìn, chụp ảnh và để nguyên tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Đá vôi được tạo thành từ những gì?
Đá vôi chủ yếu được tạo từ vỏ và xương của sinh vật biển như sò, ốc, san hô và những sinh vật tí hon có vỏ vôi, cùng với bùn vôi lắng dưới đáy biển. Qua hàng triệu năm, chúng bị nén chặt và gắn kết thành đá.
Vì sao trên núi cao lại có hoá thạch vỏ sò?
Vì lớp đá chứa vỏ sò hình thành ở đáy biển, sau đó chuyển động của các mảng kiến tạo nâng đáy biển ấy lên thành núi. Không phải biển dâng tới đỉnh núi, mà chính đáy biển cổ đã được đẩy lên cao.
Mất bao lâu để vỏ sò dưới biển biến thành núi đá vôi?
Thường cần hàng chục tới hàng trăm triệu năm, gồm thời gian vỏ và bùn tích tụ, hoá đá dưới sức nén, rồi được nâng lên khỏi mặt biển và bị nước mưa khoét thành núi. Mỗi chặng đều rất chậm.
Đá vôi và đá hoa khác nhau thế nào?
Đá hoa, còn gọi là đá cẩm thạch, là đá vôi đã bị chôn sâu và chịu nhiệt, áp suất cao. Các tinh thể kết tinh lại lớn hơn, đá cứng và đặc hơn, dấu vết vỏ sinh vật thường bị xoá mất.
Có thể nhận ra đá vôi khi đi núi không cần dụng cụ không?
Có thể đoán khá chắc qua màu xám, mặt đá lỗ chỗ rãnh sắc do nước hoà tan, vệt hoá thạch vỏ sò hay san hô, dáng núi vách dựng đứng, nhiều hang và hố trũng hình phễu, suối biến mất vào chân núi.
Ngày nay đá vôi có còn đang hình thành không?
Có. Ở nhiều vùng biển nông và ấm, quanh các rạn san hô, vỏ sinh vật và bùn vôi vẫn đang tích tụ. Nếu điều kiện thuận lợi kéo dài hàng triệu năm, lớp trầm tích ấy sẽ trở thành đá vôi của tương lai.