Những ngọn núi đá vôi dạng tháp, vách gần như dựng đứng, đứng rời nhau giữa cánh đồng phẳng như ở Tràng An, hình thành từ một khối đá vôi liền bị nước khoét dần qua hàng triệu năm. Trước tiên nước tách khối đá thành nhiều chóp nhọn chung một chân đế, rồi tiếp tục hoà tan phần chân đế, hạ thấp mặt đất giữa các chóp cho tới khi chỉ còn những ngọn tháp đứng riêng lẻ trên đồng bằng. Hãy hình dung một tảng đường phèn lớn ngâm trong khay nước: các rãnh khoét sâu dần, chia tảng đường thành nhiều mỏm, rồi các mỏm tách rời nhau.
Đó là dạng địa hình đặc trưng của vùng đá vôi nhiệt đới ẩm, nơi mưa nhiều và nóng, nước hoà tan đá rất mạnh. Bài này kể hành trình từ khối đá liền tới rừng tháp, vì sao vách tháp dựng đứng mà không thoải như đồi, và vì sao chân các ngọn tháp thường có hang khoét ngang.
Từ khối đá liền đến rừng tháp: bốn chặng
Các giai đoạn dưới đây là cách các nhà địa chất mô tả chung cho địa hình đá vôi nhiệt đới. Mỗi chặng thường kéo dài hàng trăm nghìn tới hàng triệu năm, và trong cùng một vùng có thể thấy cả các chặng khác nhau cạnh nhau.
- Khối đá vôi được nâng lên và nứt nẻ. Lớp đá vôi hình thành dưới biển cổ được nâng thành đất liền. Khe nứt dọc ngang chia khối đá thành nhiều ô như bàn cờ.
- Nước khoét rãnh, sinh phễu. Nước mưa dồn vào các khe, hoà tan mở rộng thành rãnh và hố trũng hình phễu. Giữa các phễu, phần đá còn lại nhô lên thành những chóp nhọn chung một chân đế, gọi là chóp nón hay cụm đỉnh.
- Chân đế bị hạ thấp. Các phễu sâu dần tới gần mực nước ngầm, đáy phễu nối nhau thành thung lũng phẳng. Sông suối bắt đầu chảy giữa các chóp, tiếp tục hoà tan và mang đá đi, khiến từng chóp đứng tách ra.
- Tháp đứng riêng giữa đồng bằng. Khi mặt đất xung quanh đã được hạ xuống ngang mực nước, phủ phù sa và đất, chỉ còn những ngọn tháp vách dựng mọc lên rời rạc như những hòn đảo đá trên biển ruộng.
Về lâu dài nữa, những ngọn tháp cũng bị hoà tan và sụp vách dần, nhỏ lại thành những gò đá thấp rồi biến mất. Rừng tháp hôm nay chỉ là một chặng giữa trong cả một đời địa hình.
Vì sao vách tháp dựng đứng chứ không thoải như đồi
Một quả đồi đất thường có sườn thoải vì đất bị mưa rửa trôi từ đỉnh xuống, sườn càng dốc càng bị bào nhiều. Núi đá vôi dạng tháp lại có vách gần như thẳng đứng, có chỗ còn lõm vào ở chân. Bí mật nằm ở chỗ ngọn tháp bị "gặm" mạnh nhất ở chân chứ không phải ở đỉnh.
Ở chân tháp, nơi tiếp giáp với mặt đồng, ruộng nước, đầm lầy hay sông, đá vôi luôn ẩm, nước đọng giàu khí cacbonic từ cây cỏ mục. Đá ở đó bị hoà tan liên tục, tạo thành một vết lõm ngang chạy quanh chân núi, như vết khía trên thân cây bị rìu chặt. Khi vết lõm ăn sâu, phần đá phía trên mất chỗ đỡ, từng mảng vách sập xuống theo những khe nứt thẳng đứng sẵn có, và vách lại thẳng như mới.
Cứ thế, ngọn tháp lùi vào từng chút nhưng vẫn giữ vách dốc. Vì vậy ở nhiều vùng đá vôi, ngay chân vách là một dải đá đổ, và trên vách thấy rõ những mặt đá phẳng tươi màu là chỗ mảng đá vừa sập không lâu.
Hang chân núi và những con đường thuyền đi xuyên núi
Vết lõm ở chân tháp nếu được nước khoét sâu thêm sẽ thành hang ngang chạy vào lòng núi. Ở vùng có sông hay ruộng ngập nước, nhiều hang chân núi thông từ bên này sang bên kia ngọn núi, mực nước gần ngang trần hang. Đó chính là những hang nước mà thuyền có thể đi xuyên qua.
Tràng An và Tam Cốc ở Ninh Bình là ví dụ quen thuộc: các ngọn núi đá vôi đứng giữa vùng đất trũng ngập nước, nối với nhau bằng những hang xuyên núi. Đi thuyền qua, bạn đang đi đúng trong "phòng làm việc" của nước: nơi nước vẫn đang tiếp tục hoà tan chân núi, mở rộng hang và hạ thấp mặt đất.
Trên vách một số hang chân núi ở vùng đá vôi ven biển cũ, các nhà nghiên cứu còn tìm thấy dấu vết sóng vỗ và vỏ sò bám, cho thấy có thời kỳ nước biển từng dâng vào tận chân núi. Đó là gợi ý rằng mặt nước quanh rừng tháp đã lên xuống nhiều lần trong lịch sử. Khi thấy những vết khía nằm ngang ở các độ cao khác nhau trên vách, hãy nghĩ tới những mực nước cũ đã từng đứng ở đó.
Vì sao rừng tháp mọc ở đây mà không mọc ở nơi khác
Đá vôi có ở khắp nơi trên thế giới, nhưng không phải vùng đá vôi nào cũng mọc rừng tháp. Ở xứ lạnh hay khô, mưa ít, cây cối thưa, nước không đủ chua và đủ nhiều để khoét mạnh. Mặt đá vôi ở đó thường chỉ bị hoà tan thành những rãnh nông, những bãi đá bằng có kẽ nứt như mặt đường lát gạch, hay những đồi tròn thấp. Rừng tháp vách đứng cần mưa nhiều, nóng, rừng dày và hàng triệu năm yên ổn.
Thêm vào đó phải có một lớp đá vôi thật dày và khá tinh khiết. Đá vôi lẫn nhiều sét hay cát khi tan sẽ để lại nhiều cặn, phủ kín mặt đá và làm chậm quá trình; đá vôi tinh khiết thì tan gần hết, chỉ để lại ít đất đỏ. Khối đá cũng cần có hệ khe nứt thẳng đứng rõ ràng, để vách sập theo đường thẳng mà giữ được dáng tháp.
Việt Nam nằm trong vành đai nhiệt đới ẩm, lại có những khối đá vôi dày được nâng lên từ biển cổ, nên hội đủ điều kiện. Đó là lý do từ Ninh Bình, Hạ Long tới các vùng núi phía Bắc và Phong Nha – Kẻ Bàng, dáng núi đá vôi dựng đứng trở thành một nét quen thuộc của phong cảnh.
Hiểu lầm phổ biến và điều khoa học biết
Rừng tháp đá vôi đẹp tới mức sinh ra nhiều cách giải thích. Một số hiểu lầm hay gặp:
| Hiểu lầm | Điều khoa học biết |
|---|---|
| Mỗi ngọn núi đá vôi mọc lên riêng lẻ từ dưới đất | Tất cả từng là một khối đá liền; nước đã tách chúng ra bằng cách hoà tan phần đá giữa các ngọn |
| Núi dạng tháp là núi lửa đã tắt | Đá vôi là đá trầm tích hình thành dưới biển cổ, không liên quan tới macma hay núi lửa |
| Núi đá vôi càng cao càng già | Độ cao phụ thuộc độ dày lớp đá và tốc độ hạ mặt đất xung quanh, không phải tuổi |
| Đồng bằng giữa các tháp do người san phẳng | Mặt đồng là đáy các phễu và thung lũng nối lại, được phù sa và đất phủ lên qua hàng nghìn năm |
| Rừng tháp đá vôi chỉ có ở Việt Nam | Địa hình này có ở nhiều vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ẩm, như Nam Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia |
Còn những câu chuyện dân gian gắn mỗi ngọn núi với một nhân vật, con vật hay sự tích, đó là phần văn hoá quý giá của người địa phương, nên được kể như truyền thuyết, song song với câu chuyện khoa học của nước và đá.
Buổi sáng trên chiếc thuyền nhỏ
Cô giáo cùng nhóm học sinh ngồi trên thuyền, mặc áo phao, trôi chậm giữa hai vách đá. Nước phẳng như gương, sương còn vướng ở chân núi. Thuyền tới gần vách, một em chỉ vào đường khía nằm ngang ngay trên mặt nước, đá ở đó nhẵn và lõm vào như bị ai khoét. Cô bảo: đó là nơi nước đang ăn núi, ngay lúc này, chậm thôi nhưng không ngừng. Rồi cô chỉ lên cao, nơi có một vết khía khác mờ hơn, nằm trơ trên vách khô: còn kia là chỗ nước đã từng đứng, từ rất lâu rồi.
Hai vết khía ở hai độ cao kể hai chương khác nhau của cùng một câu chuyện. Đứng trên thuyền, bạn có thể đọc lịch sử mực nước như đọc vạch đo chiều cao trên khung cửa nhà, chỉ khác là mỗi vạch cách nhau có khi hàng nghìn năm. Vết khía càng sâu thì mực nước càng đứng yên lâu ở độ cao đó; vết mờ và nông cho biết nước chỉ dừng chân ngắn ngủi rồi lại lên hay xuống tiếp.
Đi thuyền ở những nơi như vậy, luôn mặc áo phao, ngồi yên, không vươn người chạm vách hay với tay bẻ cây, nghe theo người chèo thuyền địa phương. Mùa nước lên, những hang thấp có thể tạm ngừng cho thuyền qua vì trần hang gần sát mặt nước; đó là quy định vì an toàn của bạn.
Rừng tháp vẫn đang thay đổi
Mỗi năm, nước mưa vẫn hoà tan một lớp đá mỏng trên mặt các ngọn tháp, chân tháp vẫn bị khoét, vách vẫn có lúc sập từng mảng. Rừng cây bám trên vách góp phần: rễ len vào khe đá, đất mùn làm nước chua hơn. Những thay đổi ấy quá chậm để thấy trong một đời người, nhưng một vết khía ở chân núi chính là bằng chứng rằng ngọn tháp đang thu nhỏ lại.
Nếu nén toàn bộ đời một rừng tháp vào một cuốn phim dài một giờ, bạn sẽ thấy khối đá liền nứt ra trong những phút đầu, các phễu và chóp nhọn mọc lên ở giữa phim, đồng bằng mở ra và các tháp tách rời ở mười lăm phút cuối, còn cảnh ruộng lúa và thuyền bè chỉ hiện ra trong những khung hình cuối cùng.
Ở một tương lai rất xa, đồng bằng sẽ còn rộng hơn và những ngọn tháp thấp hơn, thưa hơn. Còn ở hiện tại, đó là một trong những cảnh quan cho thấy rõ nhất sức mạnh âm thầm của nước: không có gì nổ tung, không có gì va chạm, chỉ có từng giọt mưa và thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Núi đá vôi dạng tháp khác núi thường ở điểm nào?
Núi đá vôi dạng tháp có vách gần như dựng đứng, đứng rời nhau trên mặt đất phẳng, và được tạo chủ yếu nhờ nước hoà tan đá. Núi thường hình thành do vỏ Trái Đất nâng lên rồi bị mưa gió bào mòn, sườn thường thoải hơn.
Vì sao chân núi đá vôi hay có hang hoặc vết lõm ngang?
Chân núi tiếp xúc với đất ẩm, ruộng nước hay sông nên đá ở đó bị hoà tan mạnh nhất. Vết lõm ăn sâu dần thành hang ngang, có khi xuyên qua cả ngọn núi, và cũng là lý do vách núi giữ được dạng dựng đứng.
Rừng tháp đá vôi mất bao lâu để hình thành?
Toàn bộ quá trình từ khối đá liền tới những ngọn tháp đứng rời thường kéo dài hàng triệu năm. Mỗi chặng như tạo phễu, hạ chân đế hay tách tháp có thể mất hàng trăm nghìn năm trở lên, tuỳ khí hậu và độ nứt nẻ của đá.
Vì sao địa hình này hay gặp ở vùng nhiệt đới?
Khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều và rừng rậm làm nước mưa giàu khí cacbonic, hoà tan đá vôi mạnh hơn. Nhờ vậy nước có đủ sức khoét sâu và tách khối đá thành những ngọn tháp vách đứng như ở Việt Nam, Nam Trung Quốc hay Thái Lan.
Đồng bằng giữa các ngọn núi đá vôi từ đâu mà có?
Đó là đáy của các hố trũng và thung lũng đá vôi đã được nước hạ thấp tới gần mực nước ngầm rồi nối liền với nhau. Qua thời gian, phù sa và đất đỏ còn lại sau khi đá vôi tan được bồi lên, tạo mặt đồng phẳng để trồng lúa.
Đi thuyền qua hang chân núi cần lưu ý gì?
Luôn mặc áo phao, ngồi yên trên thuyền, không với tay chạm vách đá hay bẻ cây và nghe theo người chèo thuyền địa phương. Mùa nước lên, một số hang thấp có thể tạm dừng cho thuyền qua vì trần hang sát mặt nước.