HinhThanh.comHình Thành
Núi hình thành thế nào

Núi bị bào mòn ra sao: mưa, gió, sông và băng gọt cả dãy núi xuống

Núi bị bào mòn khi mưa, nhiệt độ, rễ cây làm đá vỡ vụn, rồi sông, băng, đất lở mang đi. Mỗi năm rất ít, nhưng hàng triệu năm đủ gọt thấp cả dãy núi.

Weathered granite boulders splitting along cracks on a forested hillside, tree roots gripping the rock, rain-wet surfaces, close side view in soft light

Núi bị bào mòn qua hai bước nối nhau: đầu tiên đá bị làm cho yếu và vỡ vụn ngay tại chỗ — các nhà địa chất gọi là phong hoá; sau đó nước chảy, đất lở, băng và gió mang mảnh vụn ấy đi nơi khác — gọi là xâm thực. Giống như ta gọt một củ khoai: con dao phong hoá làm lỏng từng lớp vỏ, còn dòng nước xâm thực rửa vỏ trôi đi.

Mỗi năm núi mất đi rất ít, ít đến mức không ai nhận ra. Nhưng cộng dồn hàng triệu năm, chính những giọt mưa, những đêm lạnh, những dòng suối nhỏ ấy gọt thấp được cả một dãy núi. Mục từ này đi theo lối "hiểu lầm → hiểu đúng", vì bào mòn là thứ ai cũng tưởng đã biết.

Hiểu lầm thứ nhất: "Gió mới là thứ bào mòn núi chính"

Hiểu đúng: ở phần lớn các vùng núi, nước mới là tay thợ chính. Gió chỉ thật sự gọt đá mạnh ở sa mạc và những nơi khô, ít cây. Ở vùng núi ẩm như Việt Nam, mưa và dòng chảy mới là thứ làm việc nhiều nhất: nước thấm vào khe đá, hoà tan một phần khoáng chất, làm đá bở ra, rồi suối mang đi.

Nước làm việc theo cả cách hoá học lẫn cơ học. Nước mưa hơi chua do hoà tan một chút khí cacbonic trong không khí, đủ để từ từ ăn mòn đá vôi và làm biến đổi khoáng vật trong đá granit thành đất sét. Còn khi chảy xiết, nước cuốn theo cát sỏi, biến dòng suối thành chiếc giũa khổng lồ.

Ở vùng nhiệt đới, đá mục rất sâu. Khí hậu nóng ẩm làm đá phong hoá thành lớp đất và đá mục dày, có nơi rất dày. Đó là lý do đồi núi Việt Nam phần lớn phủ đất dày và rừng, ít khi lộ đá trơ như núi ở vùng khô lạnh.

Hiểu lầm thứ hai: "Đá rắn thì chỉ vỡ khi bị đập"

Hiểu đúng: đá vỡ vì những lực rất nhỏ lặp lại vô số lần. Ở vùng núi cao lạnh, nước chui vào khe đá ban ngày, đêm xuống đóng băng và nở ra, nong khe nứt rộng thêm một chút. Hàng nghìn đêm như vậy đủ tách rời cả một tảng đá lớn.

Nóng lạnh cũng làm đá mỏi. Ở những vùng ngày nắng gắt đêm lạnh, lớp ngoài của đá nở ra rồi co lại liên tục, lâu dần bong thành từng vảy như vỏ hành.

Rễ cây là chiếc nêm sống. Rễ cây len vào khe đá, lớn dần và nong khe ra. Ai từng thấy cây đa, cây sung mọc trên vách đá, rễ ôm trùm cả tảng đá, là đã thấy phong hoá sinh học tận mắt.

Đá nằm sâu "thở phào" khi được bóc vỏ. Đá hình thành sâu trong lòng đất từng chịu nén rất lớn. Khi lớp đá phía trên bị bào mòn đi, nó nở nhẹ ra và nứt thành những tấm cong song song với bề mặt, dễ bị bóc tiếp.

Hiểu lầm thứ ba: "Bào mòn diễn ra đều đặn từng chút"

Hiểu đúng: phần lớn thời gian bào mòn diễn ra chậm và lặng lẽ, nhưng một phần lớn khối lượng đất đá lại bị dời đi trong những sự kiện ngắn và dữ dội: một trận mưa rất lớn, một đợt sạt lở, một trận lũ quét. Có những con suối cả năm hiền lành, rồi chỉ một đêm lũ đã dời đi lượng đá bằng cả chục năm bình thường.

Điều đó giải thích vì sao vùng núi dốc, mưa nhiều luôn có nguy cơ sạt lở. Đó là cách núi "trả lại" đất đá cho đồng bằng, một phần tự nhiên của vòng đời núi, nhưng lại nguy hiểm cho con người sống dưới chân sườn dốc.

Vì thế, ở vùng núi mùa mưa, điều quan trọng nhất là theo dõi cảnh báo của cơ quan chức năng và làm theo hướng dẫn sơ tán khi được yêu cầu. Khi cần trợ giúp, gọi 112 hoặc 114. Không tự đoán thời điểm sạt lở và không ở lại những nơi đã được cảnh báo.

Ai gọt núi, gọt thế nào, để lại gì

Mỗi "tay thợ" bào mòn để lại một kiểu dấu vết riêng. Biết đọc dấu vết là biết vùng núi ấy đã trải qua những gì.

Tay thợCách làm việcMạnh nhất ở đâuDấu vết để lại
Mưa và dòng chảyhoà tan, làm bở đá, cuốn đi mảnh vụnvùng núi ẩm, nhiệt đớikhe rãnh chằng chịt, thung lũng chữ V
Sông suốikhoét sâu đáy, mài đá bằng cát sỏivùng núi đang được nânghẻm sâu, ổ gà trên đá lòng suối
Sạt lở, đổ lởcả khối đất đá trượt xuống dốcsườn dốc, mùa mưa lớnvết trượt hình lưỡi trên sườn, đống đá dưới chân
Sông băngcào, nghiền đá dưới đáy khi trượt chậmnúi rất cao và vùng lạnhthung lũng chữ U, đá tảng lạc chỗ
Gióthổi cát mài đá, mang bụi đi xavùng khô, ít câyđá mài bóng, đá hình nấm

Sông băng và gió có câu chuyện riêng trong các mục từ về băng hà, gió và cát. Ở đây chỉ cần nhớ: mỗi vùng núi có một tay thợ chính, và tay thợ ấy quyết định dáng núi.

Hiểu lầm thứ tư: "Núi bị gọt thì cứ thế thấp đi"

Hiểu đúng: núi có "rễ" vỏ dày chìm sâu bên dưới, giống một tảng băng trôi. Khi phần đỉnh bị gọt mất, khối núi nhẹ đi và phần rễ từ từ nổi lên bù lại một phần. Vì vậy núi thấp đi chậm hơn nhiều so với lượng đá thực sự bị gọt.

Điều kỳ lạ là ở một số vùng núi, bào mòn mạnh có thể khiến các đỉnh nhích lên thêm một chút: các thung lũng bị khoét sâu làm cả khối núi nhẹ đi, rễ nổi lên đẩy toàn khối lên, trong khi các đỉnh ít bị gọt nên tạm thời được nâng cao hơn. Các nhà địa chất vẫn đang nghiên cứu mức độ của hiệu ứng này ở từng dãy núi.

Đất đá bị gọt đi cũng không biến mất. Chúng theo sông ra đồng bằng, ra biển, lắng thành những lớp trầm tích mới. Hàng chục triệu năm sau, các lớp ấy có thể lại bị xô ép thành núi. Núi chết đi để làm vật liệu cho những ngọn núi tương lai.

Núi mất đi, đồng bằng sinh ra

Bào mòn không chỉ là chuyện mất mát. Mỗi khối đá bị gọt khỏi núi là một phần vật liệu cho vùng đất thấp. Ở chân núi, nơi suối vừa ra khỏi khe hẹp và chảy chậm lại, đá sỏi rơi xuống xếp thành những quạt bồi tụ hình rẻ quạt. Xa hơn, cát và bùn mịn được sông chở xuống, bồi thành bãi ven sông, đồng bằng và châu thổ.

Những đồng bằng màu mỡ nuôi sống hàng triệu người được làm từ chính đất đá của núi. Nói không quá, hạt gạo trên đồng bằng có "quê" ở vùng núi phía thượng nguồn: phù sa đã đi một hành trình dài từ sườn núi, qua suối, qua sông mới đến được ruộng.

Khi phong hoá biến đá thành đất, nó cũng giải phóng các chất dinh dưỡng mà cây cần. Đất đỏ trên đá bazan, đất feralit trên đồi núi, đất phù sa ở đồng bằng — tất cả đều là sản phẩm của đá đã bị gọt, bị làm mục, rồi được dời đi và bồi lại.

Con người làm bào mòn nhanh hay chậm hơn?

Lớp rừng và thảm cỏ là tấm áo giáp che cho sườn núi. Lá cây hãm sức rơi của hạt mưa, rễ cây giữ đất, lớp lá mục thấm nước như miếng bọt biển. Khi rừng bị chặt trắng trên sườn dốc, mưa rơi thẳng xuống đất trống, cuốn đi lớp đất mặt nhanh hơn nhiều so với tốc độ đá kịp phong hoá thành đất mới.

Làm đường, đào đất, xẻ taluy trên sườn dốc cũng thay đổi thế cân bằng của sườn núi. Một sườn đồi đã đứng yên rất lâu có thể trở nên dễ trượt khi chân dốc bị cắt đi. Vì thế ở vùng núi, các công trình cần được tính toán kỹ, và người dân nên tránh dựng nhà sát chân taluy cao hay sát mép suối.

Ngược lại, giữ rừng đầu nguồn, trồng cây trên đất dốc, làm ruộng bậc thang đúng cách là những cách con người làm chậm bào mòn, giữ đất ở lại trên núi lâu hơn. Ruộng bậc thang ở vùng núi phía Bắc là ví dụ đẹp về việc chia một sườn dốc thành nhiều bậc nhỏ để nước chảy chậm và đất không trôi đi.

Đứng bên suối nghe núi đang đi xuống

Sau một trận mưa đêm, hai mẹ con đứng trên cây cầu nhỏ bắc qua con suối ở vùng núi phía Bắc. Nước đục ngầu màu đất, kêu lục cục. "Tiếng gì thế mẹ?" — "Tiếng đá lăn dưới đáy suối đấy. Mỗi viên đá đang trên đường từ đỉnh núi về đồng bằng."

Tiếng đá lăn trong suối sau mưa là âm thanh của bào mòn đang diễn ra. Nước đục là đất của sườn núi đang trôi đi. Những viên cuội tròn nhẵn dưới lòng suối từng là những mảnh đá sắc cạnh rơi từ vách núi, đã lăn, va, mài vào nhau qua rất nhiều mùa lũ.

Đứng xem như vậy thì đứng trên cầu chắc chắn hoặc bờ cao, cách xa mép nước. Không lội qua suối khi nước dâng đục, không cắm trại sát lòng suối mùa mưa — nước trên nguồn có thể đổ về rất nhanh dù chỗ mình đứng trời không mưa.

Muốn thấy dấu vết bào mòn mà không phải đợi mưa lũ, có thể quan sát những thứ rất gần: rễ cây ôm vách đá ven đường, rêu và địa y phủ trên đá làm bề mặt mục dần, lớp đất đỏ dày trên sườn đồi bị xẻ, hay những rãnh nhỏ do nước mưa cào trên sườn đất trống. Mỗi thứ là một chương nhỏ trong câu chuyện núi thấp dần.

Câu hỏi thường gặp

Phong hoá và xâm thực khác nhau thế nào?

Phong hoá là đá bị làm yếu và vỡ vụn ngay tại chỗ do nước, nhiệt độ, rễ cây. Xâm thực là khi dòng chảy, băng, gió hay đất lở mang các mảnh vụn ấy đi nơi khác. Hai quá trình nối tiếp và hỗ trợ nhau.

Một ngọn núi mất bao lâu để bị bào mòn hết?

Thường là hàng chục đến hàng trăm triệu năm, tuỳ độ cứng của đá, lượng mưa, độ dốc và việc núi còn được nâng hay không. Núi không biến mất hẳn mà thấp dần thành đồi, thành vùng đất gần phẳng.

Ở Việt Nam, thứ gì bào mòn núi mạnh nhất?

Mưa nhiều và dòng chảy là tay thợ chính, nhất là trong mùa mưa. Khí hậu nóng ẩm làm đá phong hoá sâu thành đất, rồi nước mưa, suối và sạt lở mang đất đá xuống thấp.

Đá cuội tròn trong suối từ đâu ra?

Chúng là những mảnh đá sắc cạnh rơi từ vách núi, bị dòng nước lăn và va đập vào nhau qua nhiều mùa lũ cho đến khi các góc bị mài tròn. Cuội càng tròn thường đã đi càng xa.

Đất đá bị bào mòn khỏi núi đi về đâu?

Chúng theo sông suối xuống thấp, bồi thành bãi, quạt bồi tụ, đồng bằng và châu thổ, phần mịn nhất ra tới biển. Qua thời gian rất dài, chúng nén lại thành đá trầm tích mới.

Đi suối, thác vùng núi mùa mưa cần lưu ý gì?

Không lội suối khi nước dâng đục, không cắm trại sát lòng suối và theo dõi cảnh báo mưa lũ. Nước trên nguồn có thể đổ về rất nhanh; khi gặp nạn, gọi 112 hoặc 114.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138