HinhThanh.comHình Thành
Trái Đất ra đời

Lõi Trái Đất hình thành ra sao: khi hành tinh trẻ tự chia thành từng lớp

Khi Trái Đất non nóng chảy, sắt và niken nặng chìm xuống tâm thành lõi, đá nhẹ nổi lên thành manti và vỏ. Từ đó có từ trường che chắn hành tinh tới hôm nay.

Polished slice of an iron meteorite showing silvery crossing crystal patterns, close-up macro under cool museum lighting, metallic sheen with soft reflections, dark neutral background

Lõi Trái Đất hình thành khi hành tinh còn non và nóng chảy: sắt và niken nặng chìm dần xuống tâm, đá nhẹ hơn nổi lên trên, giống như trong một bát canh để yên, cặn nặng lắng xuống đáy còn váng mỡ nổi lên mặt. Quá trình phân lớp ấy diễn ra trong khoảng vài chục triệu năm đầu, và từ đó Trái Đất có lõi kim loại, lớp manti đá dày và lớp vỏ mỏng như vỏ quả táo.

Bài này không liệt kê các lớp bên trong Trái Đất như một trang sách giáo khoa. Nó kể chuyện vì sao có lõi, lõi thành hình qua những chặng nào, làm sao con người biết được dù chưa ai khoan tới đó, và vì sao cái lõi nóng bỏng sâu hàng nghìn ki-lô-mét lại liên quan tới chiếc la bàn trong túi và cực quang trên bầu trời vùng cực.

Một giọt sắt kể chuyện đời mình

Thử để một giọt sắt tự kể. Mình sinh ra trong đĩa bụi quanh Mặt Trời non, là một hạt kim loại nhỏ lẫn giữa các hạt đá. Rồi mình bị cuốn vào một vi hành tinh, va chạm, bị nung nóng, có lúc tan chảy. Mình gặp những giọt sắt khác, gộp lại thành giọt to hơn.

Khi Trái Đất lớn đủ, những cú va chạm khổng lồ cùng nhiệt từ phóng xạ làm hành tinh nóng chảy từng phần. Bọn mình nặng hơn đá xung quanh gấp hơn hai lần, nên bắt đầu chìm, giống viên bi sắt chìm trong lọ mật ong: chậm, nhưng chắc chắn. Có những giọt rơi xuyên qua biển đá nóng chảy rồi lún tiếp qua lớp đá mềm bên dưới, có những khối sắt lớn như cả một ngọn núi rơi dần về tâm.

Lúc tới gần tâm, mình nhập vào một khối kim loại khổng lồ: lõi Trái Đất. Ở đó nóng tới mức, theo nhiều ước tính, ngang với bề mặt Mặt Trời, và áp suất lớn tới mức khó tưởng tượng. Từ hơn bốn tỷ năm nay mình chưa từng nhìn thấy ánh sáng. Nhưng mình không nằm yên: ở lõi ngoài, kim loại lỏng vẫn cuộn chảy, và chính chuyển động ấy tạo nên từ trường bao quanh cả hành tinh.

Bảng tra nhanh: Trái Đất tự chia lớp qua từng chặng

Các mốc dưới đây là ước tính; riêng tuổi của lõi trong vẫn là đề tài tranh luận sôi nổi.

ChặngChuyện gì xảy raThời gian (khoảng)Dấu vết hay bằng chứng
Hạt sắt lẫn trong đákim loại và đá trộn lẫn trong các vi hành tinhvài triệu năm đầu của hệ Mặt Trờithiên thạch đá có lẫn hạt kim loại
Các vi hành tinh tự có lõivi hành tinh lớn nóng chảy, sắt chìm vào tâm của chúngvài triệu năm đầuthiên thạch sắt là mảnh lõi của vi hành tinh vỡ
Lõi Trái Đất thành hìnhsắt và niken chìm xuống tâm Trái Đất nontrong vài chục triệu năm đầumanti nghèo sắt và một số kim loại "ưa sắt"
Manti và vỏ tách rađá nhẹ nổi lên, vỏ đầu tiên đông cứnghàng trăm triệu năm đầutinh thể zircon cổ khoảng 4,4 tỷ năm
Từ trường bật lênlõi ngoài lỏng đối lưu tạo từ trườngđã có ít nhất từ hàng tỷ năm trướctừ tính lưu lại trong đá cổ
Lõi trong rắn lớn dầnTrái Đất nguội dần, sắt ở tâm kết tinh thành khối rắnmuộn hơn, mốc còn tranh luậnsóng địa chấn cho thấy lõi trong rắn

Một điều kinh ngạc có thật: những thiên thạch sắt trưng bày trong bảo tàng chính là mảnh lõi của các vi hành tinh đã vỡ tan từ thời hệ Mặt Trời sơ khai. Cắt ngang, đánh bóng và tẩm axit nhẹ, chúng hiện ra những đường vân tinh thể đan chéo, chỉ có thể lớn lên khi kim loại nguội cực kỳ chậm, qua hàng triệu năm, sâu bên trong một thiên thể. Nhìn một lát thiên thạch sắt là nhìn gần nhất vào thứ giống lõi Trái Đất mà con người có thể chạm tới.

Chưa ai khoan tới, làm sao biết có lõi

Hố khoan sâu nhất con người từng làm chỉ khoảng 12 km, trong khi từ mặt đất tới tâm Trái Đất khoảng 6.371 km. Nếu Trái Đất là quả táo, hố khoan ấy còn chưa xuyên qua vỏ táo. Vậy mà các nhà khoa học vẽ được bên trong khá chi tiết, chủ yếu nhờ nghe tiếng vang của động đất.

Mỗi trận động đất lớn phát ra các loại sóng địa chấn đi xuyên qua lòng đất. Có loại sóng đi được cả trong chất rắn lẫn chất lỏng, có loại chỉ đi được trong chất rắn. Các trạm đo trên khắp thế giới ghi nhận rằng ở phía bên kia Trái Đất so với tâm động đất, có một vùng mà loại sóng chỉ đi qua chất rắn không tới được. Lời giải thích hợp lý là ở sâu bên trong có một lớp lỏng chặn chúng lại: lõi ngoài.

Phân tích tinh tế hơn còn cho thấy sóng bị phản xạ ở một ranh giới nữa sâu hơn, nơi lõi lại trở thành rắn: lõi trong. Cách làm này giống bác sĩ siêu âm, hay người gõ vào quả dưa hấu nghe tiếng để đoán bên trong. Kết hợp thêm khối lượng của Trái Đất, thành phần thiên thạch và thí nghiệm nén kim loại dưới áp suất cực cao, các nhà khoa học kết luận lõi chủ yếu là sắt và niken.

Hiểu lầm về lòng Trái Đất

Lòng Trái Đất xa xôi nên dễ sinh ra những hình dung sai. Vài hiểu lầm hay gặp:

  • "Bên dưới vỏ là biển dung nham đỏ rực." Phần lớn manti là đá rắn, nóng nhưng chảy rất chậm, như sáp nến ấm hay sô-cô-la gần tan, chỉ nóng chảy cục bộ ở một số nơi để sinh ra magma. Lớp hoàn toàn lỏng duy nhất là lõi ngoài.
  • "Tâm Trái Đất nóng nhất nên phải lỏng." Lõi trong nóng hơn lõi ngoài, nhưng vẫn rắn, vì áp suất ở tâm quá lớn, ép các nguyên tử sắt vào nhau thành tinh thể dù nhiệt độ rất cao.
  • "Lõi Trái Đất là một khối nam châm lớn." Ở nhiệt độ đó, sắt không thể giữ từ tính như thỏi nam châm. Từ trường sinh ra nhờ kim loại lỏng chuyển động trong lõi ngoài, giống một chiếc máy phát điện tự vận hành.
  • "Lõi đã như thế từ đầu và không bao giờ thay đổi." Lõi trong được cho là đang lớn dần rất chậm khi Trái Đất nguội đi, và từ trường đã nhiều lần đổi chiều trong lịch sử.

Hiểu lầm đầu tiên rất phổ biến trong tranh vẽ minh hoạ, nơi manti hay được tô đỏ cam như lửa. Màu ấy chỉ để dễ phân biệt các lớp; đá manti thật, khi lộ ra ở vài nơi trên mặt đất, có màu xanh ô liu sẫm của khoáng vật olivin.

Tấm khiên vô hình và la bàn trong túi

Kim loại lỏng ở lõi ngoài đối lưu, nóng thì dâng lên, nguội thì chìm xuống, lại bị vòng quay của Trái Đất xoắn lại. Chuyển động ấy sinh ra dòng điện, dòng điện sinh ra từ trường. Các nhà khoa học gọi đây là cơ chế máy phát địa từ. Từ trường ấy vươn ra tận không gian, làm lệch hướng phần lớn các hạt mang điện do Mặt Trời phóng ra.

Nhờ tấm khiên vô hình này, khí quyển của Trái Đất ít bị gió Mặt Trời bào mòn. Nhiều nhà khoa học cho rằng Sao Hoả mất phần lớn khí quyển một phần vì từ trường toàn cầu của nó đã tắt từ rất sớm. Ở hai cực, nơi một phần hạt mang điện lọt vào bầu khí, chúng va vào khí và tạo nên cực quang xanh đỏ nhảy múa.

Từ trường còn để lại dấu trong đá. Khi dung nham nguội, các hạt khoáng vật có từ tính quay theo hướng từ trường lúc đó rồi bị "đóng băng" lại, như những chiếc kim la bàn tí hon. Đọc chúng, các nhà khoa học biết từ trường đã đổi chiều nhiều lần; lần gần nhất cách đây khoảng 780 nghìn năm. Nếu cầm la bàn lúc đó, kim sẽ chỉ về phía nam.

Một cậu bé cầm chiếc la bàn đồ chơi đứng giữa sân, xoay mãi mà kim vẫn chỉ một hướng. Người ông giải thích rằng thứ kéo cây kim ấy nằm sâu hàng nghìn ki-lô-mét dưới chân, là biển kim loại lỏng đang chảy. Cậu bé cúi xuống nhìn nền gạch, như thể có thể thấy nó qua lớp đất.

Lõi Trái Đất vẫn đang thay đổi

Trái Đất vẫn đang nguội đi, rất chậm. Khi nguội, sắt ở ranh giới lõi trong kết tinh thêm, khiến lõi trong lớn dần, mỗi năm chỉ thêm một chút cực nhỏ. Quá trình kết tinh ấy toả ra nhiệt và đẩy các nguyên tố nhẹ lên lõi ngoài, góp phần giữ cho lõi ngoài tiếp tục đối lưu, nghĩa là giữ cho máy phát từ trường còn chạy.

Từ trường hiện nay cũng không đứng yên: cực từ bắc di chuyển theo năm, đủ để các bản đồ dẫn đường phải cập nhật định kỳ. Cường độ từ trường dao động theo thời gian. Việc đảo cực sẽ xảy ra khi nào thì không ai dự báo được; những lần đảo cực trong quá khứ diễn ra qua hàng nghìn năm, và hoá thạch không cho thấy chúng gây ra tuyệt chủng hàng loạt.

Các nhà địa chấn học còn phát hiện những dấu hiệu cho thấy lõi trong có thể quay nhanh chậm hơi khác so với phần còn lại của hành tinh, và có cấu trúc phức tạp hơn từng nghĩ. Những điều này vẫn đang được nghiên cứu, nên khi đọc tin "lõi Trái Đất ngừng quay" hay "lõi đảo chiều", hãy nhớ đó thường là cách giật tít cho một thay đổi rất nhỏ, không ảnh hưởng tới đời sống hằng ngày.

Câu hỏi thường gặp

Lõi Trái Đất nóng bao nhiêu độ?

Theo nhiều ước tính, nhiệt độ ở lõi trong vào khoảng năm tới sáu nghìn độ C, ngang với bề mặt Mặt Trời. Con số chính xác vẫn còn khác nhau giữa các nghiên cứu vì không thể đo trực tiếp, chỉ suy ra từ sóng địa chấn và thí nghiệm.

Vì sao lõi trong là chất rắn còn lõi ngoài là chất lỏng?

Cả hai đều rất nóng, nhưng áp suất ở lõi trong cao hơn nhiều. Áp suất cực lớn ép sắt thành tinh thể rắn dù nhiệt độ rất cao. Ở lõi ngoài, áp suất thấp hơn một chút nên kim loại vẫn ở dạng lỏng.

Nếu lõi Trái Đất nguội hẳn thì sao?

Khi đó từ trường có thể yếu đi hoặc mất, khí quyển dễ bị gió Mặt Trời bào mòn hơn. Nhưng quá trình nguội diễn ra cực chậm, tính bằng hàng tỷ năm, nên đây không phải chuyện của bất kỳ thế hệ nào gần đây.

Con người có thể khoan tới lõi Trái Đất không?

Với công nghệ hiện nay thì không. Hố khoan sâu nhất chỉ khoảng 12 km, chưa qua hết vỏ lục địa, vì càng xuống sâu càng nóng và áp lực càng lớn. Hiểu biết về lõi đến từ sóng địa chấn, thiên thạch và thí nghiệm trong phòng.

Đảo cực từ có nguy hiểm cho con người không?

Hoá thạch và đá cổ không cho thấy các lần đảo cực trước đây gây tuyệt chủng hàng loạt. Một lần đảo cực có thể ảnh hưởng tới vệ tinh, la bàn và lưới điện, nên được các nhà khoa học theo dõi, nhưng nó diễn ra qua hàng nghìn năm chứ không đột ngột.

Thiên thạch sắt có giống lõi Trái Đất không?

Nhiều thiên thạch sắt là mảnh lõi của các vi hành tinh đã vỡ, nên thành phần sắt và niken của chúng được xem là gần với lõi Trái Đất. Chúng là mẫu vật quý giúp các nhà khoa học hiểu lõi hành tinh hình thành thế nào.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138