Hồ chắn dòng là cái hồ mà thiên nhiên tự đắp đập cho mình. Một sườn núi đổ ập xuống thung lũng, đất đá lấp ngang lòng sông như ai đó đổ cả xe đất chặn ngang một con mương. Nước phía trên không còn lối đi, dâng dần lên sau đống đất đá và thành một cái hồ. Cả việc “đắp đập” có thể chỉ mất vài phút; còn cái hồ thì có thể sống vài ngày, vài năm hay hàng nghìn năm, tuỳ con đập ấy chắc tới đâu.
Không chỉ sạt lở, dung nham chảy tràn hay một lưỡi sông băng trườn ngang thung lũng cũng có thể chặn sông theo cách tương tự. Những hồ như vậy thường đẹp và yên bình trong ảnh, nhưng chúng là một trong những dạng địa hình ít ổn định nhất. Mục từ này kể con đập tự nhiên ra đời ra sao, vì sao có cái vỡ rất sớm, có cái đứng vững lâu, và cách hiểu đúng khi nghe tin một dòng sông vừa bị chặn.
Con đập ra đời trong vài phút
Sạt lở lớn thường xảy ra ở những sườn núi dốc, đá nứt nẻ nhiều, sau những trận mưa kéo dài hoặc khi có động đất mạnh rung chuyển cả vùng. Khi một khối đất đá đủ lớn trượt xuống đáy thung lũng hẹp, nó không dừng lại ở chân sườn mà tràn qua lòng sông, có khi dồn lên cả sườn đối diện. Trong khoảnh khắc, dòng sông bị chặn đứng.
Phía dưới con đập, lòng sông bỗng cạn hẳn, cá mắc lại trên đá, người dân vùng hạ lưu có khi thấy sông “biến mất” một cách lạ lùng. Phía trên, nước bắt đầu dâng, ngập dần những bãi ven sông, rừng cây, đôi khi cả đường sá, làng mạc trong thung lũng. Mặt hồ lên nhanh hay chậm tuỳ lượng nước sông đổ về, có khi vài mét mỗi ngày.
Con đập tự nhiên này khác hẳn con đập do người xây. Nó là một đống hỗn độn của tảng đá lớn, đất mịn, cây gãy, không được nén chặt, không có lõi chống thấm, không có cửa xả. Nước thấm qua nó, có khi rỉ ra ở mặt hạ lưu thành những dòng đục. Chính sự hỗn độn ấy quyết định số phận của cái hồ phía sau.
Đập tự nhiên và đập do người xây: so sánh để hiểu vì sao dễ vỡ
Đặt hai loại đập cạnh nhau giúp thấy rõ vì sao hồ chắn dòng tự nhiên thường không bền.
| Đặc điểm | Đập do sạt lở | Đập do người xây |
|---|---|---|
| Vật liệu | đất đá hỗn độn, tảng to lẫn bùn mịn và cây | chọn lọc, đầm nén theo từng lớp |
| Chống thấm | không có, nước rỉ qua thân đập | có lõi hoặc lớp chống thấm |
| Đường xả nước | không có, nước dâng tới đỉnh thì tràn qua | có tràn xả lũ, cống điều tiết |
| Hình dạng | do địa hình quyết định, có chỗ thấp chỗ cao | thiết kế đều, có tính toán |
| Theo dõi | chỉ có khi cơ quan chuyên môn phát hiện và quan trắc | quan trắc thường xuyên |
Vì thiếu đường xả, khi nước dâng tới chỗ thấp nhất trên đỉnh đập, nó sẽ tràn qua và bắt đầu khoét. Dòng tràn càng khoét sâu thì nước chảy càng mạnh, khoét càng nhanh. Đó là lý do vì sao cơ quan chuyên môn ở nhiều nước, khi phát hiện hồ chắn dòng, thường tìm cách đào kênh dẫn để hạ mực nước có kiểm soát trước khi nước tự tràn.
Vì sao có hồ vỡ sau vài ngày, có hồ sống hàng nghìn năm
Số phận của hồ chắn dòng nằm trong cuộc đua giữa ba thứ: nước dâng nhanh thế nào, con đập cao và rộng tới đâu, và vật liệu đập là gì. Một con đập thấp, hẹp, nhiều đất mịn, chắn một dòng sông lớn nhiều nước thì sẽ bị tràn rất sớm, có khi chỉ sau vài ngày hay vài tuần. Khi tràn, thân đập bị khoét nhanh và có thể vỡ đột ngột, giải phóng cả lượng nước trong hồ thành lũ quét xuống hạ lưu.
Ngược lại, một con đập rất lớn, đáy rộng, nhiều tảng đá to chen chặt nhau, chắn một con suối ít nước, có thể đứng vững lâu dài. Nước thấm qua thân đập đủ cân bằng với nước đổ vào, mực hồ ổn định. Theo thời gian, đất mịn lấp các khe, cây mọc phủ con đập, và người đi qua không còn nhận ra đó từng là một vụ sạt lở. Trên thế giới có những hồ đẹp giữa núi cao mà nguồn gốc thật chính là như vậy.
Các nhà khoa học nghiên cứu những vụ chắn dòng đã xảy ra đều thấy một điểm chung: nhiều con đập loại này vỡ khá sớm sau khi hình thành. Không ai có thể nhìn bằng mắt mà đoán chắc một con đập sẽ đứng hay sẽ vỡ, nên đánh giá và cảnh báo luôn là việc của cơ quan chuyên môn.
Những “tay thợ” khác cũng biết đắp đập
Sạt lở là thủ phạm hay gặp nhất, nhưng không phải duy nhất. Thiên nhiên còn chặn sông theo vài cách khác:
- Dung nham. Dòng dung nham chảy ngang thung lũng rồi nguội thành một bức tường đá bazan. Loại đập này chắc hơn nhiều so với đống đất sạt, nên hồ phía sau có thể tồn tại rất lâu.
- Băng. Lưỡi sông băng từ một thung lũng nhánh trườn ra chắn ngang thung lũng chính. Khi băng tan hay nứt, hồ có thể tháo nước đột ngột. Đống đá do sông băng để lại cũng có thể chặn nước thành hồ sau khi băng rút.
- Quạt bồi tích. Một con suối nhánh dốc liên tục đổ đá sỏi ra lòng sông chính, đắp dần thành một cái quạt chặn bớt dòng, làm sông phía trên chảy chậm, thành vùng nước lặng hay hồ nông.
- Đất đá trượt chậm. Có những sườn núi bò rất chậm, mỗi năm một chút, từ từ thắt hẹp lòng sông và dâng mực nước phía trên qua nhiều năm.
- Sinh vật. Ở một số vùng ôn đới, hải ly đắp đập bằng cành cây và bùn, tạo ra những chuỗi hồ nhỏ. Đây là ví dụ thú vị rằng con người không phải loài duy nhất biết làm hồ.
Loại đập nào thì cũng có điểm chung: nó là một vật chắn không được thiết kế, nên nước luôn tìm cách vượt qua.
Dấu vết của những cái hồ đã biến mất
Nhiều hồ chắn dòng không còn nữa, nhưng chúng để lại chữ ký khá rõ cho ai biết đọc. Dấu vết đầu tiên nằm ngay trong thung lũng phía trên con đập cũ: những lớp bùn mịn, phẳng, xếp mỏng đều như giấy, lộ ra trên sườn thung lũng ở độ cao mà dòng sông hôm nay không bao giờ chạm tới. Bùn mịn như vậy chỉ lắng được trong nước đứng, tức là nơi đó từng là đáy hồ.
Dấu vết thứ hai là chính con đập. Khi đập vỡ, dòng nước khoét một khe xuyên qua, nhưng hai bên khe vẫn còn hai gò đất đá lổn nhổn chắn ngang thung lũng, như hai nửa của một cánh cổng bị phá. Sông hôm nay chảy qua khe hẹp ấy thường xiết hơn hẳn đoạn trên và đoạn dưới.
Dấu vết thứ ba nằm xa ở hạ lưu. Khi một hồ lớn tháo nước đột ngột, dòng lũ mang theo những tảng đá to tới mức dòng sông bình thường không bao giờ dịch chuyển nổi, rải chúng trên bãi bồi và bậc thềm. Gặp một bãi đá tảng khổng lồ nằm lạc lõng trên đồng bằng ven sông, các nhà địa chất thường nghĩ tới một trận lũ vỡ hồ trong quá khứ. Ghép ba manh mối lại, người ta có thể kể lại câu chuyện của một cái hồ đã sống và chết từ hàng nghìn năm trước, và hiểu hơn những gì có thể lặp lại.
Nhìn một hồ chắn dòng đã yên ổn
Người đứng trên sườn đồi nhìn xuống một cái hồ xanh màu ngọc nằm giữa hai sườn núi. Đầu hồ phía dưới, thay vì một bờ thoải, là một đống ngổn ngang những tảng đá lớn đã phủ rêu và cây bụi. Nhìn lên sườn núi phía trên, một vết lõm hình móng ngựa vẫn còn đó, chỗ khối đất đá đã rời đi. Dưới chân đống đá, dòng suối lại hiện ra, róc rách, như thể đã đi xuyên qua bức tường.
Cảnh ấy cho thấy đủ ba phần của một hồ chắn dòng đã ổn định: vết sạt trên cao là nơi vật liệu ra đi, đống đá ngổn ngang là con đập, dòng suối chảy ra từ chân đập là nước thấm qua thân đập. Trên thân đập cũ thường có những tảng đá rất lớn, góc cạnh, không giống cuội tròn của lòng sông, đó là dấu hiệu chúng đã rơi xuống từ sườn núi chứ không được sông mang tới.
Một số hồ dạng này về sau trở thành cảnh quan quen thuộc của vùng núi. Nhưng với những hồ mới hình thành sau mưa lớn hay động đất, việc đứng gần con đập hay đi xuống vùng thấp phía dưới là rất nguy hiểm. Một hồ chắn dòng mới và một hồ chắn dòng nghìn năm tuổi có thể trông giống nhau trên ảnh, nhưng khác hẳn nhau về độ vững: cái thứ nhất là đống đất đá vừa đổ xuống, chưa kịp chặt; cái thứ hai đã qua hàng trăm mùa lũ mà vẫn đứng. Thời gian là thứ duy nhất phân biệt được hai con đập ấy, và người ngoài nhìn bằng mắt không đọc được nó.
Khi nghe tin một dòng sông vừa bị chặn
Đừng tới gần để xem. Thân đập mới không ổn định, sườn núi phía trên có thể sạt tiếp, và hạ lưu có thể bị lũ bất ngờ nếu đập vỡ. Đó không phải chỗ để quay phim hay chụp ảnh.
Nghe cảnh báo chính thức. Chỉ cơ quan chuyên môn mới có đủ thông tin để đánh giá nguy cơ và quyết định sơ tán. Tin đồn trên mạng về việc “đập sắp vỡ” hay “an toàn rồi” đều không đáng tin bằng thông báo của chính quyền.
Người ở hạ lưu cần chuẩn bị. Biết trước đường lên chỗ cao, làm theo hướng dẫn sơ tán khi có lệnh, không quay lại nhà khi chưa có thông báo an toàn. Gọi 112 khi cần cứu nạn.
Không tự đào phá đập. Việc hạ mực nước hồ chắn dòng cần tính toán kỹ; đào bừa có thể làm đập vỡ nhanh hơn và gây lũ quét.
Câu hỏi thường gặp
Hồ chắn dòng là gì?
Đó là hồ hình thành khi một vật chắn tự nhiên như đất đá sạt lở, dung nham hay sông băng lấp ngang thung lũng, chặn dòng sông. Nước phía trên dâng lên thành hồ, có hồ chỉ tồn tại vài ngày, có hồ tồn tại lâu dài nếu con đập đủ vững.
Vì sao đập tự nhiên dễ vỡ hơn đập do người xây?
Đập tự nhiên là đống đất đá hỗn độn, không đầm nén, không có lõi chống thấm và không có đường xả lũ. Khi nước dâng tới chỗ thấp nhất trên đỉnh đập, nó tràn qua và khoét thân đập ngày càng nhanh, có thể làm đập vỡ đột ngột.
Động đất có thể tạo ra hồ không?
Có. Động đất mạnh ở vùng núi dốc có thể gây nhiều vụ sạt lở cùng lúc, một số khối đất đá lấp ngang lòng sông và tạo ra hồ chắn dòng. Những hồ này thường được cơ quan chuyên môn theo dõi chặt vì nguy cơ vỡ đập gây lũ xuống hạ lưu.
Có thể biết trước một hồ chắn dòng sẽ vỡ không?
Không thể đoán chắc chỉ bằng mắt. Cơ quan chuyên môn đánh giá dựa trên kích thước, vật liệu đập, tốc độ nước dâng và quan trắc liên tục. Người dân nên theo dõi thông báo chính thức, không tự phán đoán hay tin đồn.
Hồ chắn dòng có tồn tại lâu dài được không?
Có. Nếu con đập rất lớn, nhiều tảng đá to và chắn một dòng nước nhỏ, nước thấm qua thân đập có thể cân bằng với nước đổ vào. Theo thời gian cây cối phủ kín, hồ trở thành một phần cảnh quan ổn định trong hàng trăm tới hàng nghìn năm.
Dung nham chắn sông khác sạt lở chắn sông ở điểm nào?
Dung nham nguội thành một bức tường đá liền khối, chắc hơn nhiều so với đống đất đá rời của sạt lở, nên hồ phía sau thường bền lâu hơn. Ngược lại, đập do sạt lở hay đập băng thì dễ bị nước thấm, tràn và vỡ hơn.