Thung lũng chữ V là dấu tay của một dòng sông đang đào xuống. Sông giống một mũi khoan chỉ khoan được đúng chỗ nó chảy, tức là đáy thung lũng; còn hai sườn núi hai bên không đứng yên chờ, chúng bị mưa rửa, bị đất trượt và đá lở kéo dần xuống lòng sông. Đáy hẹp vì sông hẹp, sườn nghiêng vì sườn bị kéo theo. Hai việc cộng lại cho ra chữ V.
Dáng chữ V đặc biệt rõ ở miền núi trẻ, nơi đất còn đang được nâng lên và sông còn nhiều sức đào. Ngược lại, khi bạn thấy một thung lũng có đáy rộng hình chữ U, nhiều khả năng một dòng sông băng đã từng đi qua, đó là câu chuyện của một mục từ khác. Ở đây, mình đi theo cái mũi khoan bằng nước, xem nó đào thế nào và vì sao chữ V có lúc hẹp như vết dao, có lúc thoải như chiếc bát.
Sông đào bằng gì: nước không thôi thì chưa đủ
Nước sạch chảy qua đá rắn gần như không làm gì được đá. Thứ thật sự đào thung lũng là những gì nước mang theo. Cát, sỏi, cuội, có khi những tảng đá to bằng cái tủ lăn đi trong mùa lũ, va đập vào đáy như búa và mài như giấy nhám. Hãy hình dung một chiếc xe tải chở sỏi đổ liên tục xuống một máng đá dốc, ngày này qua ngày khác, năm này qua năm khác.
Ở những chỗ nước xoáy, một hòn cuội bị kẹt trong hõm đá và quay tròn mãi, khoan dần thành cái hố tròn nhẵn như cối giã, gọi là nồi xoáy hay hố cối. Bạn có thể bắt gặp chúng trên đáy đá ở các suối miền núi lúc mùa khô, có khi còn nguyên hòn cuội nằm dưới đáy như một chiếc chày bị bỏ quên.
Bên cạnh đó, nước còn hoà tan một phần khoáng chất trong đá và thấm vào các khe nứt, làm đá yếu đi. Mùa lạnh ở vùng núi cao, nước trong khe đóng băng nở ra, nêm khe rộng thêm. Các tác động nhỏ ấy chuẩn bị sẵn những mảnh đá rời để lũ cuốn đi. Gộp chung lại, người ta gọi việc sông đào sâu lòng là xâm thực sâu.
Hai sườn núi: phần không ai nhìn thấy của chữ V
Nếu chỉ có sông đào, ta sẽ được một khe hẹp vách đứng chứ không phải chữ V. Chữ V xuất hiện vì sườn núi liên tục “đổ” theo xuống lòng sông. Đá trên sườn bị nắng mưa làm vụn ra thành đất, gọi là phong hoá. Đất ngấm nước mưa thì nặng lên và trượt dần xuống, có khi chậm đến mức mắt thường không thấy, chỉ để lại những thân cây mọc cong gốc như chữ J vì cứ bị nghiêng rồi lại cố mọc thẳng lên. Có khi nhanh trong một đêm mưa lớn, thành vụ sạt lở.
Đất đá trượt xuống tới chân sườn thì lại rơi vào lòng sông, và dòng sông cuốn đi. Nhờ vậy lòng sông không bị lấp, tiếp tục đào sâu, và sườn núi lại có thêm chỗ để trượt xuống. Hai bên “phối hợp” như vậy suốt hàng trăm nghìn năm.
Độ dốc của hai sườn cho biết bên nào thắng thế. Đá cứng, ít nứt, khí hậu khô thì sườn đứng vững, chữ V hẹp và dốc, gần thành hẻm núi. Đá mềm, mưa nhiều, đất dày thì sườn sụt nhanh, chữ V doãng rộng ra. Hai thung lũng sâu như nhau có thể trông rất khác vì khác đá và khác trời.
Từng chặng hình thành một thung lũng chữ V
Câu chuyện có thể nén lại thành các bước sau. Trong thực tế chúng chồng lên nhau và lặp lại hàng nghìn lần.
- Đất được nâng lên. Khi vỏ Trái Đất ở một vùng từ từ nâng cao, dòng sông chảy qua đó có thêm độ dốc, nước chảy nhanh hơn và có sức đào lớn hơn.
- Sông chọn đường. Nước tập trung theo những chỗ yếu: khe nứt, đường đứt gãy, lớp đá mềm. Vì thế nhiều thung lũng chạy thẳng tắp theo một đường đứt gãy cũ.
- Đáy bị khoét sâu. Mỗi mùa lũ, cuội đá mài và đập vào đáy, lòng sông hạ xuống một chút, có khi chỉ bằng bề dày vài tờ giấy, nhưng năm nào cũng có.
- Sườn trượt theo. Phong hoá, đất trượt và đá lở kéo sườn nghiêng dần về phía lòng sông, vật liệu đổ xuống lại được nước cuốn đi.
- Chữ V hiện rõ. Sau hàng chục nghìn tới hàng triệu năm, mặt cắt ngang của thung lũng mang dáng chữ V, sâu hàng trăm, có nơi hàng nghìn mét.
- Về già thì doãng ra. Khi đất ngừng nâng và sông gần tới mức nền thấp nhất có thể đào, sông chuyển sang gặm hai bên bờ, uốn khúc, đáy thung lũng rộng dần và phẳng ra.
Mức nền thấp nhất ấy thường là mặt biển, hoặc mặt một hồ lớn mà sông đổ vào. Sông không thể đào lòng thấp hơn chỗ nó đổ ra, nên càng gần cửa sông, sức đào sâu càng yếu và thung lũng càng rộng.
Chữ V, chữ U và khe hẹp: so sánh ba dáng thung lũng
Ba mặt cắt dưới đây hay bị nhầm với nhau khi nhìn ảnh. Cách đơn giản nhất là nhìn đáy và nhìn sườn.
| Dáng thung lũng | Ai tạc nên | Đáy và sườn | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| Chữ V | dòng sông đào sâu, sườn trượt theo | đáy hẹp bằng lòng sông, sườn thẳng hoặc hơi lồi | miền núi có sông chảy xiết |
| Chữ U | sông băng cày qua | đáy rộng, phẳng; sườn dốc đứng rồi cong ra | vùng núi cao từng có băng phủ |
| Khe hẹp, hẻm núi | sông đào rất nhanh trong đá cứng hay vùng khô | vách gần thẳng đứng, đáy hẹp | cao nguyên đá, vùng khô hạn, núi đá vôi |
| Thung lũng đáy bằng | sông già uốn khúc, gặm ngang | đáy rộng phủ phù sa, sườn thoải xa | trung và hạ lưu các sông lớn |
Một dòng sông có thể đi qua cả bốn dáng trên trong chiều dài của nó: khe hẹp ở chỗ đá cứng, chữ V ở miền núi, đáy bằng khi về đồng bằng. Còn chữ U thì thường thuộc về những nơi băng từng ngự trị, nay có khi chỉ còn một con suối nhỏ chảy dưới đáy quá rộng so với nó.
Mất bao lâu: nén thời gian vào một cuốn lịch
Tốc độ đào lòng của sông rất khác nhau tuỳ đá và độ dốc, nên các nhà khoa học thường chỉ nói theo cỡ độ lớn: ở vùng núi đang nâng mạnh, sông có thể hạ lòng cỡ vài milimét mỗi năm; ở vùng ổn định thì chậm hơn rất nhiều. Vài milimét nghe chẳng đáng gì, nhưng thử làm phép nhân: một milimét mỗi năm là một mét mỗi nghìn năm, một nghìn mét mỗi triệu năm.
Hãy nén một triệu năm vào một cuốn lịch treo tường. Mỗi ngày trên tờ lịch tương ứng gần 2.700 năm. Toàn bộ lịch sử có chữ viết của loài người, cỡ năm nghìn năm, chỉ chiếm chưa tới hai ngày cuối cùng của tháng Chạp. Trong lúc đó, một dòng sông miền núi có thể đã đào xong một thung lũng sâu như chiều cao nhiều toà nhà chọc trời chồng lên nhau.
Điều kỳ lạ là không ai nhìn thấy sông đào. Mỗi người chỉ thấy vài mùa lũ trong đời, thấy bờ lở một chút, thấy đá lăn xuống lòng suối. Thung lũng chữ V là một bức ảnh phơi sáng kéo dài cả triệu năm, và mỗi đời người chỉ là một khoảnh khắc chớp mắt trong thời gian phơi sáng ấy.
Đứng giữa thung lũng, đọc chữ V bằng mắt
Nhóm bạn dừng xe ở một khúc đèo nhìn xuống thung lũng. Dưới đáy, dòng suối chỉ rộng chừng một sải tay, trắng xoá giữa đá tảng. Hai bên, sườn núi dốc ngược lên tới tận chỗ họ đứng. Một người chỉ vào vệt đất đỏ tươi trên sườn đối diện, nơi rừng bị bóc đi một mảng hình lưỡi: vết sạt mùa mưa năm ngoái. Dưới chân vết sạt, lòng suối vẫn còn những tảng đá mới, cạnh sắc chưa bị mài.
Đó chính là chữ V đang “làm việc”. Vết sạt là sườn núi trượt theo, những tảng đá cạnh sắc là phần hàng mới mà dòng suối sẽ phải mài và chở đi trong các mùa lũ tới. Ngồi ở điểm dừng chân an toàn trên đường đèo, bạn có thể đọc thêm vài dấu hiệu: những thân cây cong gốc trên sườn cho biết đất đang bò chậm, các rãnh xói song song trên sườn là những dòng nước tạm thời mùa mưa, còn các bậc phẳng nhỏ ở lưng chừng sườn có khi là lòng sông cũ bị bỏ lại khi sông đào sâu hơn.
Thung lũng chữ V ở miền núi cũng là nơi dễ sạt lở và lũ quét. Vào mùa mưa, nên theo dõi cảnh báo chính thức, hạn chế dừng chân dưới chân taluy hay sườn dốc đang rỉ nước, và gọi 112 khi gặp sự cố cần cứu nạn.
Hiểu lầm và điều khoa học biết
Hiểu lầm: thung lũng có trước, sông chảy vào sau. Phần lớn thung lũng chữ V được chính dòng sông dưới đáy đào ra. Chỉ một số thung lũng nằm theo đường đứt gãy hay vùng sụt lún sẵn có, và ngay cả ở đó, sông vẫn là tay thợ tạo dáng sau cùng.
Hiểu lầm: sông đào đều đặn quanh năm. Gần như toàn bộ công việc diễn ra trong vài trận lũ lớn mỗi năm, có khi vài trận lũ cực lớn mỗi thế kỷ. Mùa khô, dòng suối trong veo gần như không đào gì.
Hiểu lầm: thung lũng càng sâu thì càng già. Độ sâu phụ thuộc chủ yếu vào việc đất được nâng nhanh tới đâu và đá cứng hay mềm. Một thung lũng trẻ ở vùng núi đang nâng mạnh có thể sâu hơn một thung lũng rất cổ ở vùng đã ổn định.
Hiểu lầm: chữ V nào cũng do sông. Phần lớn là vậy, nhưng các khe rãnh do đứt gãy, do sạt lở lặp lại hay do dòng chảy dưới lớp băng cũng có thể tạo dáng gần giống. Nhà địa chất nhìn thêm cuội sỏi dưới đáy và hình dạng cả dòng chảy trước khi kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Thung lũng chữ V khác thung lũng chữ U thế nào?
Thung lũng chữ V do dòng sông đào, đáy hẹp chỉ bằng lòng sông và hai sườn nghiêng thẳng. Thung lũng chữ U do sông băng cày qua, đáy rộng và phẳng, sườn dốc đứng rồi cong ra như lòng máng. Nhìn ảnh, chỉ cần chú ý độ rộng của đáy.
Vì sao thung lũng chữ V hay có ở miền núi chứ ít gặp ở đồng bằng?
Ở miền núi, sông có độ dốc lớn, chảy xiết, mang nhiều cuội đá nên đào sâu mạnh. Xuống đồng bằng, sông chảy chậm, gần mức nền mặt biển, không còn đào sâu được mà chuyển sang gặm hai bên và bồi phù sa, nên thung lũng rộng và phẳng.
Một thung lũng chữ V sâu vài trăm mét mất bao lâu để hình thành?
Thường cần hàng chục nghìn tới hàng trăm nghìn năm, có nơi lâu hơn, tuỳ đá cứng hay mềm và vùng đất được nâng nhanh hay chậm. Các con số cụ thể chỉ có được khi các nhà khoa học đo tuổi của những lớp cuội hay bậc thềm trên sườn.
Nồi xoáy dưới lòng suối là gì?
Đó là những hố tròn nhẵn khoét vào đáy đá, do cuội sỏi bị dòng nước xoáy cuốn quay tròn mài dần qua nhiều năm. Chúng là bằng chứng nhỏ cho thấy sông đào bằng chính những viên đá nó mang theo, không chỉ bằng nước.
Đi chơi ở thung lũng sông miền núi cần lưu ý gì về an toàn?
Nên đi theo đường và điểm dừng chân được phép, không đứng lâu dưới chân sườn dốc đang rỉ nước hay có đá treo, không lội suối khi trời mưa ở thượng nguồn. Mùa mưa cần theo dõi cảnh báo lũ quét, sạt lở chính thức và gọi 112 khi cần cứu nạn.