HinhThanh.comHình Thành
Sông, hồ và thác thành hình

Thác nước hình thành như thế nào: lớp đá cứng nằm trên, lớp đá mềm bị khoét dưới

Thác nước thường ra đời ở chỗ dòng sông chảy từ lớp đá cứng sang lớp đá mềm: đá mềm bị khoét, đá cứng gãy sụp, bậc thác cứ thế lùi dần về phía thượng nguồn.

A wide waterfall pouring over a ledge of dark layered rock into a round plunge pool, low angle from the downstream bank, spray glowing in morning sunlight, lush ferns

Phần lớn thác nước ra đời ở chỗ dòng sông chảy qua ranh giới giữa đá cứng và đá mềm. Hãy hình dung chiếc bánh kẹp có lớp vỏ giòn ở trên và lớp kem mềm ở dưới: bạn gặm lớp kem, lớp vỏ treo hẫng ra rồi gãy. Dòng nước làm đúng như vậy với đá. Lớp mềm phía dưới bị khoét sâu, lớp cứng phía trên chìa ra thành gờ, gãy từng mảng, và mép thác bị đẩy lùi dần về phía thượng nguồn.

Đó là kiểu thác phổ biến nhất, nhưng không phải kiểu duy nhất. Có thác sinh ra từ một vết đứt gãy làm mặt đất chênh nhau, có thác đổ từ thung lũng treo do sông băng để lại, có thác chảy qua những bậc đá bazan nguội từ dung nham. Mục từ này đi qua các kiểu thác, xem chúng lớn lên, lùi dần và có ngày biến mất thế nào.

Kiểu thác phổ biến nhất: gờ cứng và hốc mềm

Một dòng sông chảy trên lớp đá cứng như sa thạch rắn hay bazan đặc, rồi tới chỗ lớp đá cứng ấy kết thúc, bên dưới lộ ra lớp đá mềm hơn như phiến sét. Lớp mềm bị nước và cát sỏi bào mòn nhanh hơn nhiều. Chỗ chênh nhỏ ban đầu ngày càng sâu, nước rơi tự do từ gờ đá cứng xuống, và thác ra đời.

Khi nước rơi, nó khoan xuống đáy thành một hố sâu ở chân thác. Nước xoáy trong hố hất đá vụn và bụi nước vào vách phía dưới gờ, khoét lớp đá mềm thành một hốc lõm. Gờ đá cứng phía trên mất chỗ tựa, chìa ra ngày một xa, tới một lúc thì gãy sập. Mép thác lùi vào thêm một đoạn, và chu kỳ lặp lại.

Cái hốc phía sau màn nước là đặc điểm dễ nhận ra của kiểu thác này. Ở một số thác lớn trên thế giới có lối đi được làm sẵn sau màn nước, du khách thực chất đang đứng trong cái hốc mà nước đã khoét. Những tảng đá to nằm ngổn ngang dưới chân thác chính là các mảnh gờ cũ đã sụp xuống.

Các kiểu thác và cách chúng ra đời

Bảng dưới đây gom những kiểu thác hay gặp. Một thác thật có thể mang đặc điểm của hai, ba kiểu cùng lúc.

Kiểu thácHình thành ra saoNhận ra bằng gì
Thác gờ đá cứngsông chảy từ đá cứng sang đá mềm, đá mềm bị khoétgờ chìa ra, hốc lõm sau màn nước, hố sâu chân thác
Thác đứt gãymặt đất bị đứt và trượt lệch, tạo bậc chênh caovách thẳng chạy dài, có khi cùng hướng với các vách khác trong vùng
Thác thung lũng treosông băng chính đào sâu hơn nhánh phụ; băng tan, suối nhánh đổ từ cao xuốngthác mảnh đổ xuống một thung lũng đáy rộng hình chữ U
Thác bậc trên đá bazancác lớp dung nham chồng lên nhau, nứt thành khối, sông chảy qua mép lớpvách đá sẫm màu, đôi khi có cột đá nhiều cạnh
Thác bồi đá vôinước giàu đá vôi hoà tan đổ ra, khoáng chất kết tủa thành bậc, rêu bám giúp bồibậc đá xốp màu kem, nước xanh trong, thác “lớn lên” thay vì lùi
Ghềnhdải đá cứng, đá tảng lở xuống lòng sông, độ dốc tăng đột ngộtnước sủi trắng, chảy xiết trên quãng dốc nhưng không rơi tự do

Kiểu thác bồi đá vôi là trường hợp ngược đời: thay vì đào, nước lại xây. Khoáng chất hoà tan trong nước kết tủa trên rêu và đá ở chỗ nước tung bọt, tạo ra những bậc thác mới cao dần lên qua thời gian.

Thác đang lùi về phía nguồn và để lại hẻm núi

Vì mép thác cứ sụp và lùi vào, một thác nước thực chất là một điểm đang di chuyển ngược dòng. Phía sau nó, nơi thác từng đứng, để lại một khe hẹp vách dựng hai bên: đó là hẻm núi do chính thác đào ra. Đứng ở chân một thác lớn nhìn về hạ lưu, bạn đang nhìn con đường mà thác đã đi qua trong hàng nghìn năm.

Tốc độ lùi rất khác nhau. Thác đổ qua đá mềm, nước nhiều thì lùi nhanh, có thác từng lùi trung bình cỡ một mét mỗi năm khi gờ đá liên tục sụp. Thác trên đá rắn chắc thì gần như đứng yên qua nhiều thế hệ. Ở một vài thác nổi tiếng, người ta còn làm công trình để giảm tốc độ lùi, vì thác lùi quá nhanh sẽ đổi dáng cả một vùng cảnh quan.

Thác cũng có tuổi thọ. Khi đã lùi hết lớp đá cứng, hoặc khi lòng sông phía dưới được bồi cao lên, độ chênh giảm dần, thác thành ghềnh, ghềnh thành một quãng nước chảy xiết, rồi bằng phẳng hẳn. Trong thang thời gian địa chất, thác nước là thứ khá ngắn ngủi, giống một vết gợn tạm thời trên dòng chảy.

Thác trên cao nguyên bazan

Ở Tây Nguyên, nhiều thác đổ qua các lớp đá bazan, loại đá sẫm màu hình thành khi dung nham từ các đợt phun trào xưa chảy tràn rồi nguội lại. Dung nham chảy ra thành từng lớp chồng lên nhau, giữa các lớp đôi khi có lớp đất hay tro mềm hơn. Khi sông cắt qua, mép mỗi lớp bazan thành một bậc, lớp mềm giữa chúng bị khoét, và ta có những thác nhiều tầng rộng như bức rèm.

Khi nguội, dung nham co lại và nứt thành những cột đá nhiều cạnh, đứng sát nhau như bó bút chì khổng lồ. Ở vài nơi trên các cao nguyên bazan, vách đá ven sông suối và ven thác lộ ra những cột như vậy, cho thấy dòng nước đang chảy trên một bãi dung nham cổ. Câu chuyện về cột đá bazan thuộc về mục từ núi lửa, nhưng ở đây ta thấy hai câu chuyện gặp nhau: núi lửa làm ra bậc đá, dòng sông khoét nó thành thác.

Những thác trên cao nguyên bazan thường rộng hơn là cao, vì lớp dung nham trải phẳng trên diện rộng. Mùa mưa, nước đỏ đục phù sa đất bazan; mùa khô, thác chỉ còn vài dải nước mảnh, để lộ toàn bộ các bậc đá.

Đứng trước màn nước: một buổi sáng ở chân thác

Cô giáo dẫn nhóm học sinh dừng trên bậc đá của lối đi ngắm thác, cách màn nước một quãng xa. Cô chỉ lên gờ đá đen trên đỉnh thác, rồi chỉ xuống hốc tối phía sau màn nước. “Các em thấy không, phần trên cứng như mái hiên, phần dưới bị nước gặm lõm vào. Mấy tảng đá to dưới hồ kia, ngày xưa chính là mép thác.” Một em bé hỏi: “Vậy thác đang đi đâu ạ?” Cô cười: “Đi ngược lên núi, chậm lắm, chậm hơn cả các em lớn.”

Đó là cách nhìn thác hay nhất: không chỉ ngắm dòng nước trắng mà đọc cả bậc đá. Gờ đá trên đỉnh cho biết lớp cứng, hốc tối cho biết lớp mềm, đá tảng dưới chân là những lần gờ sụp, khe hẹp phía hạ lưu là quãng đường thác đã đi.

Chân thác cũng là nơi nhiều rủi ro hơn vẻ ngoài. Đá rêu trơn, nước xoáy trong hố chân thác rất mạnh, mảnh gờ có thể rơi, và sau mưa lớn ở thượng nguồn nước lên rất nhanh. Chỉ đứng ở lối đi và điểm ngắm được phép, không trèo lên gờ thác, không tắm dưới chân thác khi trời mưa hay mùa lũ, nghe theo cảnh báo tại chỗ và gọi 112 khi cần cứu nạn.

Nén đời một thác nước vào một ngày

Đời một thác nước có thể kéo dài từ vài nghìn tới vài trăm nghìn năm, tuỳ đá và lượng nước. Thử nén khoảng thời gian ấy vào một ngày. Lúc rạng sáng, dòng sông mới chạm tới mép lớp đá cứng, chỉ là một gợn nước sủi nhẹ trên bậc đá thấp. Tới giữa buổi sáng, lớp đá mềm phía dưới đã bị khoét đủ sâu, nước bắt đầu rơi tự do, hố chân thác thành hình. Buổi trưa là lúc thác cao và ồn ào nhất, gờ đá chìa ra, rồi thỉnh thoảng một tiếng “rắc”, một mảng gờ sụp xuống hồ.

Suốt buổi chiều, thác vừa lùi vừa đào, để lại phía sau một khe đá dài dần. Tới chạng vạng, nó đã đi hết lớp đá cứng, mép thác không còn gờ để đứng, độ chênh giảm, thác thành ghềnh. Đêm xuống, chỉ còn một quãng nước chảy xiết giữa hai vách hẻm, và rất ít người đi ngang biết rằng nơi đây từng có một màn nước trắng.

Nếu thác ấy sống chừng ba trăm nghìn năm, thì toàn bộ lịch sử có chữ viết của loài người, cỡ năm nghìn năm, chỉ dài hơn hai mươi phút trong cái ngày tưởng tượng ấy. Những thác ta ngắm hôm nay là các thác đang ở “buổi trưa” của chúng. Chúng không có từ thuở Trái Đất mới thành hình, và cũng sẽ không còn mãi.

Con người cũng có thể làm ngày ấy ngắn lại hoặc kéo dài ra. Đập ở thượng nguồn giữ nước khiến thác gần cạn trong mùa khô; khai thác đá, đào lòng sông gần chân thác có thể làm gờ sụp nhanh hơn. Ngược lại, có nơi người ta gia cố gờ đá để làm chậm việc thác lùi, giữ cảnh quan cho thế hệ sau.

Hiểu lầm và điều khoa học biết về thác

Hiểu lầm: thác nước đứng yên mãi một chỗ. Thác gờ đá cứng luôn lùi dần ngược dòng khi gờ sụp. Thác có thể lùi vài chục mét qua vài thế kỷ, để lại một hẻm núi phía sau.

Hiểu lầm: thác càng cao càng nhiều nước. Độ cao do bậc đá quyết định, lượng nước do lưu vực và mùa mưa. Có thác rất cao nhưng chỉ là vài sợi nước mảnh, có thác thấp mà rộng và ầm ầm quanh năm.

Hiểu lầm: hố chân thác nông vì nhìn thấy đáy. Hố chân thác do nước rơi khoan xuống thường sâu hơn nhiều so với cảm nhận, và dòng xoáy trong đó có thể kéo người xuống. Nước trong không có nghĩa là nông hay an toàn.

Hiểu lầm: thác chỉ có ở miền núi cao. Thác có thể xuất hiện ở bất cứ đâu có bậc chênh đá: rìa cao nguyên, vách đứt gãy, mép lớp dung nham, thậm chí bậc đá vôi bồi trong thung lũng thấp.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao dưới chân thác thường có hồ nước sâu?

Nước rơi từ cao xuống mang theo đá sỏi, khoan liên tục vào một điểm ở chân thác, tạo thành hố sâu gọi là hố chân thác. Dòng xoáy trong hố tiếp tục mài đáy và khoét vào vách phía dưới gờ thác, khiến hố có thể sâu hơn rất nhiều so với vẻ bề ngoài.

Ghềnh và thác khác nhau thế nào?

Ở thác, nước rơi tự do hoặc gần như tự do từ một bậc đá. Ở ghềnh, nước vẫn chảy bám theo lòng sông nhưng qua một quãng dốc nhiều đá tảng, nên sủi trắng và chảy xiết. Một thác lùi dần và mất độ chênh có thể biến thành ghềnh.

Thác nước có biến mất được không?

Có. Khi thác đã lùi qua hết lớp đá cứng, hoặc khi lòng sông phía dưới được bồi cao lên làm giảm độ chênh, thác dần thành ghềnh rồi thành quãng sông bình thường. Đập thuỷ điện ở thượng nguồn cũng có thể làm thác gần như cạn nước trong mùa khô.

Vì sao nhiều thác ở Tây Nguyên rộng hơn là cao?

Nhiều thác ở đó chảy qua các lớp đá bazan, vốn là dung nham cổ trải phẳng trên diện rộng. Mép mỗi lớp tạo thành một bậc dài, nên thác trải ngang như bức rèm, có khi thành nhiều tầng nối nhau, hơn là một cột nước cao và hẹp.

Có nên tắm ở hồ dưới chân thác không?

Chỉ khi nơi đó được phép, trời tạnh ráo cả vùng thượng nguồn và có cảnh báo, người trông coi rõ ràng. Không tắm dưới chân thác lúc mưa hay mùa lũ, không bơi vào gần màn nước vì dòng xoáy và đá rơi. Gặp sự cố hãy gọi 112.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138