HinhThanh.comHình Thành
Núi hình thành thế nào

Uốn nếp là gì: vì sao đá cứng cũng cong như tấm thảm bị đẩy dồn

Uốn nếp là khi các lớp đá bị ép từ hai phía rất lâu, ở sâu trong lòng đất nóng, nên cong lại thành nếp lồi và nếp lõm thay vì vỡ vụn ngay.

Close-up of a dramatic rock fold in a road cut, striped sandstone and shale layers bent into a tight arch, soft overcast light, earthy brown and grey tones

Uốn nếp là hiện tượng các lớp đá vốn nằm phẳng bị ép từ hai phía trong thời gian rất dài, đến mức chúng cong lại thành những làn sóng lồi lõm, giống tấm thảm bị đẩy dồn vào chân tường. Đá cong được mà không vỡ vì quá trình ấy diễn ra cực kỳ chậm, thường ở sâu dưới mặt đất nơi nóng và chịu nén mạnh — trong điều kiện đó, đá cư xử như sáp nến hơ ấm hơn là như thanh kẹo cứng.

Nhìn một vách đá uốn nếp là nhìn thấy lực của hai mảng kiến tạo được "chụp ảnh" lại trong đá. Mục từ này giải thích vì sao đá cứng lại uốn được, các kiểu nếp uốn, chúng góp phần dựng núi ra sao và nơi nào có thể tận mắt thấy.

Đá cứng thế, làm sao mà cong?

Ai từng bẻ một viên đá đều biết đá giòn: gõ mạnh là vỡ. Nhưng tính giòn ấy chỉ đúng với điều kiện trên mặt đất, nơi mát và lực tác động đến nhanh. Xuống sâu vài kilômét trong lòng đất, đá nóng hơn nhiều và bị các lớp phía trên đè nặng từ mọi phía. Trong điều kiện ấy, nếu lực ép tăng lên rất chậm qua hàng triệu năm, các hạt khoáng trong đá có thời gian xếp lại, trượt nhẹ lên nhau, và cả lớp đá từ từ đổi hình dạng mà không gãy.

Có một thí nghiệm nhỏ dễ hình dung: một thanh kẹo mạch nha để trong tủ lạnh, bẻ nhanh thì gãy đôi; để ở nhiệt độ phòng, uốn thật chậm thì nó cong theo tay. Đá trong lòng đất giống thanh kẹo thứ hai, chỉ là "thật chậm" ở đây tính bằng hàng triệu năm.

Không phải lớp đá nào cũng uốn dễ như nhau. Đá phiến sét mềm dẻo hơn, dễ gợn thành nhiều nếp nhỏ; đá cát kết hay đá vôi dày cứng hơn, thường uốn thành những nếp lớn và rộng, hoặc gãy khi bị ép quá. Vì vậy trên cùng một vách, ta có thể thấy lớp mỏng nhăn nhúm nằm kẹp giữa những lớp dày uốn cong đều đặn.

Các kiểu nếp uốn và cách nhận ra

Các nhà địa chất đặt tên cho nếp uốn theo hình dạng. Không cần nhớ hết, chỉ cần biết vài kiểu chính là đủ để "đọc" một vách đá.

Kiểu nếpHình dạngHình dung đời thườngÝ nghĩa
Nếp lồiCác lớp đá cong vồng lên như mái vòm, lớp cổ nhất nằm ở lõilưng con mèo đang congthường nổi thành sống núi, sống đồi; có nơi giữ dầu khí bên dưới
Nếp lõmCác lớp đá võng xuống như lòng chảo, lớp trẻ nhất nằm ở lõivõng mắc giữa hai câylà phần trũng nằm giữa hai nếp lồi
Nếp đổNếp bị đẩy nghiêng hẳn sang một bên, có khi nằm gần như ngangngọn sóng sắp đổcho biết lực đẩy rất mạnh từ một phía
Nếp đơn nghiêngCác lớp đá chỉ uốn một bậc, từ phẳng chuyển sang dốc rồi lại phẳngbậc thềm trải thảmhay gặp ở rìa các vùng bị nâng
Nếp nhỏ chồng nếp lớnCác gợn nhỏ lăn tăn nằm trên một nếp lớn hơnvải nhăn trên một tấm chăn bị gấpthường gặp ở đá phiến mềm

Một mẹo nhỏ: ở nếp lồi lớp đá cổ nhất nằm ở giữa, ở nếp lõm thì lớp trẻ nhất nằm ở giữa. Khi núi bị bào mòn cụt phần đỉnh, chỉ còn các dải đá lộ trên mặt đất, các nhà địa chất dùng đúng quy tắc ấy để biết dưới chân mình từng là vòm hay lòng chảo.

Từ nếp uốn tới cả một dãy núi

Một nếp uốn đơn lẻ có thể chỉ rộng vài mét, vừa một vách taluy bên đường. Nhưng khi hai mảng kiến tạo xô vào nhau, hàng loạt nếp uốn nối tiếp nhau trên một vùng rộng hàng trăm kilômét, có nếp cao như cả một ngọn núi. Các nếp lồi lớn nổi lên thành dãy núi, các nếp lõm thành thung lũng dài nằm giữa.

Khi bị ép quá mức, các nếp uốn bắt đầu đổ nghiêng, rồi đứt gãy, và những tảng đá dày bị đẩy trượt chồng lên nhau như ta đẩy những tấm thảm xếp chồng. Nhờ vậy vỏ Trái Đất ở vùng va chạm dày lên rất nhiều, và phần dày ấy nổi cao thành núi. Dãy Alps ở châu Âu là ví dụ nổi tiếng về núi có các nếp đổ khổng lồ nằm chồng lên nhau.

Có những vùng núi mà nếp uốn hiện ra rõ đến mức nhìn ảnh chụp từ trên cao thấy những dải sống núi uốn lượn song song như vân trên ngón tay. Ở đó, mỗi dải là một lớp đá cứng chịu được bào mòn, còn khe giữa là lớp đá mềm đã bị gọt trũng xuống.

Hiểu lầm thường gặp về đá uốn cong

Lần đầu thấy đá cong như sóng, nhiều người đoán sai nguyên nhân. Mấy hình dung hay gặp:

  • "Đá bị nung chảy rồi đông lại thành hình cong." Không phải. Đá uốn nếp vẫn ở thể rắn trong suốt quá trình; nó biến dạng chậm chứ không tan chảy.
  • "Nếp uốn hình thành trong một trận động đất." Động đất xảy ra trong vài chục giây, còn một nếp uốn lớn cần hàng triệu năm ép đều đặn.
  • "Lớp đá cong đó vốn dĩ được bồi thành hình cong." Trầm tích lắng dưới nước gần như luôn nằm ngang. Đá cong nghĩa là đã có lực tác động sau khi đá hình thành.
  • "Uốn nếp chỉ có ở núi cao." Nhiều vùng đồi thấp vẫn mang nếp uốn rất đẹp — đó là những dãy núi xưa đã bị bào mòn gần hết, chỉ còn lại "vân" của nếp uốn trên mặt đất.

Nếp uốn kể lại lực đến từ đâu

Với nhà địa chất, một nếp uốn giống dấu vân tay để lại tại hiện trường. Trục của nếp, tức đường chạy dọc theo sống của vòm hay đáy của lòng chảo, luôn nằm gần vuông góc với hướng lực ép. Đo hướng trục của nhiều nếp uốn trong một vùng, người ta vẽ lại được hai mảng xưa kia đã xô vào nhau theo hướng nào.

Hình dáng nếp còn cho biết lực mạnh hay yếu. Nếp uốn thoải, hai cánh nghiêng nhẹ, là dấu hiệu bị ép vừa phải. Nếp uốn khép chặt, hai cánh gần như song song, hay nếp bị đổ nằm nghiêng, là dấu hiệu của lực ép rất lớn và kéo dài. Khi nếp bị đổ hẳn, có chỗ thứ tự các lớp đá bị lộn ngược, lớp cổ nằm trên lớp trẻ, khiến người đọc đá phải rất cẩn thận.

Có những vùng đá bị uốn nhiều lần qua những đợt xô ép cách nhau hàng chục triệu năm. Nếp mới chồng lên nếp cũ, tạo thành những hình thù như bánh cuộn, mà các nhà địa chất phải tháo gỡ dần từng lớp như giải một câu đố hình học.

Nếp uốn và đời sống con người

Nơi cất giữ dầu khí. Dầu mỏ và khí đốt nhẹ hơn nước nên luôn tìm cách đi lên qua các lỗ rỗng trong đá. Khi gặp một nếp lồi được che bởi một lớp đá kín, chúng bị giữ lại ở đỉnh vòm như bọt khí dưới chiếc bát úp. Vì thế các nếp lồi được tìm kiếm rất kỹ trong thăm dò dầu khí.

Thách thức cho người làm đường. Khi các lớp đá nghiêng xuôi theo sườn đồi, mặt tiếp giáp giữa chúng có thể thành mặt trượt, nhất là khi ngấm nước mưa. Kỹ sư làm đường đèo phải tính tới hướng nghiêng của lớp đá để tránh sạt lở.

Nguồn nước ngầm. Các lớp đá rỗng xốp kẹp giữa những lớp kín, khi bị uốn thành lòng chảo, có thể giữ nước ngầm như một chiếc bồn ngầm dưới đất.

Cảnh quan và đất canh tác. Ở vùng nếp uốn đã bị bào mòn, các lớp đá cứng nổi thành sống đồi dài, lớp đá mềm bị gọt thành thung lũng. Người dân thường làm ruộng, dựng làng dọc những thung lũng ấy, nên hình dáng làng xóm, đường sá cũng chạy theo hướng của nếp uốn từ hàng triệu năm trước.

Một buổi học bên vách đá

Cô giáo dẫn nhóm học sinh đứng trên lề đường rộng, cách một vách đá xẻ đường đủ xa. Trên vách, những dải đá nâu và xám xen kẽ uốn thành hình chữ U ngược, như ai đã gấp đôi một xấp bánh tráng nhiều màu. Cô hỏi: "Các em thấy lớp nào ở giữa vòm?" Một bạn nhỏ chỉ: "Lớp xám đậm ạ." "Vậy đó là lớp cổ nhất, vì nó nằm dưới cùng khi các lớp còn phẳng."

Đây là cách đơn giản nhất để biến một vách taluy thành bài học: tìm lớp đá dễ nhận ra nhất, lần theo nó bằng mắt, và xem nó cong theo hướng nào. Chỉ vài phút là thấy được cả một câu chuyện ép xô kéo dài hàng triệu năm.

Khi đứng xem, nên ở xa chân vách, không trèo lên vách và không dùng búa gõ đá trên vách bên đường. Những vách đá vừa xẻ thường có đá rời, có thể rơi bất ngờ, nhất là sau mưa.

Nhìn thấy nếp uốn ở đâu

Nếp uốn có ở hầu hết các dãy núi được hình thành do xô ép, từ Himalaya, Alps đến những dãy núi già hơn đã bị bào mòn. Ở nhiều vùng núi khô, ít cây che phủ, nếp uốn hiện rõ trên sườn núi trọc thành những đường cong khổng lồ dễ thấy từ xa.

Ở Việt Nam, vùng núi phía Bắc là nơi các lớp đá bị uốn và đứt gãy rất nhiều. Trên các con đèo mở qua núi, những vách taluy vừa xẻ thường để lộ các lớp đá dựng nghiêng hoặc uốn cong — cơ hội tốt để quan sát mà không cần đi đâu xa. Vùng núi đá vôi cũng có những vách để lộ các lớp đá nghiêng, ghi dấu những đợt xô ép đã qua.

Các nếp uốn hôm nay vẫn đang thành hình ở nơi hai mảng còn xô vào nhau. Chỉ là chúng nằm sâu dưới mặt đất, và phải đợi hàng triệu năm nữa, khi núi bị bào mòn bớt, chúng mới lộ ra cho người đời sau ngắm.

Câu hỏi thường gặp

Nếp lồi và nếp lõm khác nhau thế nào?

Nếp lồi là khi các lớp đá cong vồng lên như mái vòm, lớp cổ nhất ở giữa. Nếp lõm là khi các lớp võng xuống như lòng chảo, lớp trẻ nhất ở giữa. Hai kiểu thường nằm xen kẽ nhau.

Đá uốn nếp có bị nóng chảy không?

Không. Đá vẫn ở thể rắn, chỉ biến dạng chậm vì ở sâu trong lòng đất nóng, bị nén từ mọi phía và chịu lực ép kéo dài hàng triệu năm.

Một nếp uốn lớn cần bao lâu để hình thành?

Thường là hàng triệu năm hoặc hơn, tuỳ tốc độ xô ép của các mảng. Nếp uốn nhỏ trên vách taluy cũng là kết quả của lực ép kéo dài, không phải của một sự kiện tức thời.

Vì sao uốn nếp lại tạo ra núi?

Khi các lớp đá bị ép cong, đổ nghiêng và chồng lên nhau, vỏ Trái Đất ở vùng đó dày lên. Phần vỏ dày nổi cao hơn, cộng với các nếp lồi lớn, tạo thành những dãy núi dài.

Có thể thấy nếp uốn ở Việt Nam không?

Có. Vùng núi phía Bắc có nhiều lớp đá bị uốn và đứt gãy. Những vách đá xẻ ven các con đèo thường để lộ các lớp đá nghiêng, cong; nên đứng xa chân vách và không trèo khi quan sát.

Nếp uốn có ích gì cho con người?

Nếp lồi có thể tạo thành bẫy giữ dầu mỏ và khí đốt bên dưới lớp đá kín. Ngoài ra, hiểu hướng nếp uốn giúp các kỹ sư làm đường, đào hầm tránh được những lớp đá dễ trượt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138