HinhThanh.comHình Thành
Trái Đất ra đời

Trái Đất tuyết cầu là gì: khi hành tinh gần như đóng băng tới xích đạo

Hơn 600 triệu năm trước, băng có lẽ đã phủ gần kín Trái Đất, tới cả vùng xích đạo. Giả thuyết Trái Đất tuyết cầu, bằng chứng trong đá và cách hành tinh tự tan băng.

Wind-sculpted snow ridges running across an endless frozen plain to a flat horizon, pale low winter sun, cold blue shadows, no trees or rocks, crisp clear air, wide view

Trái Đất tuyết cầu là tên gọi một giả thuyết: vào khoảng hơn 700 tới khoảng 635 triệu năm trước, Trái Đất có ít nhất hai lần đóng băng gần như toàn bộ, băng phủ từ hai cực xuống tới tận vùng xích đạo. Từ ngoài không gian nhìn vào, hành tinh xanh khi ấy trông như một quả cầu trắng, giống một viên bi tuyết khổng lồ.

Đây không phải kỷ băng hà quen thuộc với voi ma mút và người tiền sử. Đó là chuyện xa xưa hơn rất nhiều, xảy ra khi sự sống trên Trái Đất vẫn chủ yếu là sinh vật đơn bào và những sinh vật nhiều bào rất đơn giản. Bài này là một mục từ đầy đủ: nó là gì, bằng chứng nằm ở đâu, vì sao hành tinh đóng băng được và làm sao để tan ra.

Nó là gì và xảy ra khi nào

Các nhà địa chất xếp khoảng thời gian chứa những đợt đóng băng lớn này vào một kỷ có tên là kỷ Cryogen, nghĩa là "sinh ra băng", nằm gần cuối liên đại Nguyên sinh. Trong kỷ này có hai đợt đóng băng lớn được nhắc nhiều nhất, mỗi đợt kéo dài cỡ hàng triệu tới hàng chục triệu năm.

Ngoài ra, nhiều nhà khoa học cho rằng còn có một thời kỳ đóng băng rất rộng khác, sớm hơn nhiều, vào khoảng 2,4 tỷ năm trước, không lâu sau khi ôxy bắt đầu tích tụ trong khí quyển. Mối liên hệ giữa hai sự kiện ấy là một giả thuyết hấp dẫn: ôxy phá huỷ bớt mêtan, một khí giữ nhiệt mạnh, khiến hành tinh lạnh đi.

Cần nói rõ từ đầu: mức độ đóng băng vẫn đang được tranh luận. Một số nhà khoa học cho rằng băng phủ kín hoàn toàn, kể cả mặt biển nhiệt đới. Số khác cho rằng vẫn còn một dải nước mở quanh xích đạo, và gọi đó là Trái Đất "tuyết sệt" thay vì tuyết cầu. Điểm chung của hai phe là băng đã lan xuống những vĩ độ thấp hơn bất kỳ kỷ băng hà nào gần đây.

Vòng xoáy lạnh: băng tự kéo thêm băng

Làm sao một hành tinh đang ấm lại có thể đóng băng tới xích đạo? Chìa khoá nằm ở một đặc tính đơn giản: băng tuyết màu trắng phản chiếu phần lớn ánh nắng trở lại không gian, còn đại dương và đất tối màu thì hấp thụ. Ai từng mặc áo trắng rồi áo đen đứng giữa nắng trưa sẽ hiểu ngay: áo trắng mát hơn hẳn, vì nó hắt bớt ánh nắng đi.

Khi băng lan rộng hơn một chút, Trái Đất phản chiếu nhiều nắng hơn, lạnh hơn một chút, khiến băng lan rộng thêm. Vòng lặp ấy tự khuếch đại. Tính toán cho thấy nếu băng vượt qua một ngưỡng nào đó, đâu đó ở vùng vĩ độ trung bình, nó có thể "chạy" thẳng xuống xích đạo mà không gì cản nổi.

Còn điều gì đẩy Trái Đất tới ngưỡng ấy thì có nhiều ý tưởng: lục địa thời ấy có thể tập trung quanh xích đạo, đá bị phong hoá mạnh hút bớt khí cacbonic khỏi khí quyển; hoạt động núi lửa thay đổi; hay vai trò của sự sống trong việc thay đổi khí giữ nhiệt. Có lẽ nhiều yếu tố cùng góp phần, và đây vẫn là phần sôi nổi của nghiên cứu.

Bằng chứng nằm ở đâu: đọc dấu vết băng trong đá

Không ai chụp được ảnh Trái Đất tuyết cầu. Các nhà địa chất dựng lại nó từ những dấu vết đặc trưng trong đá:

Dấu vếtTrông như thế nàoVì sao nó là bằng chứng
Trầm tích băng hàđá chứa lẫn lộn hạt mịn với cuội, tảng góc cạnh đủ cỡchỉ băng mới cào và đổ đống đất đá không chọn lọc như vậy
Đá tảng rơimột tảng đá lạc giữa các lớp bùn mịn, lớp bùn bên dưới bị lõm xuốngtảng đá rơi từ tảng băng trôi trên mặt nước xuống đáy bùn
Vị trí xích đạo cổtừ tính trong đá cho thấy nơi hình thành ở vĩ độ thấpbăng có mặt ở nơi lẽ ra phải là vùng nhiệt đới
Lớp đá vôi phủ trênmột lớp đá cacbonat nằm ngay trên trầm tích băngdấu hiệu khí hậu chuyển rất nhanh từ băng giá sang ấm nóng
Đá sắt dải tái xuất hiệncác lớp giàu sắt xuất hiện trở lại sau thời gian dài vắng bóngbiển bị băng đậy kín, thiếu ôxy, sắt hoà tan tích tụ lại

Điều làm giới khoa học chú ý là sự kết hợp: một vài dấu vết lẻ có thể giải thích theo cách khác, nhưng khi trầm tích băng nằm ở vị trí xích đạo cổ, ngay trên nó là lớp đá vôi của thời nóng, và cùng kiểu xuất hiện trên nhiều lục địa, thì ý tưởng đóng băng diện rộng trở nên rất khó gạt bỏ.

Hành tinh tự tan băng bằng núi lửa

Nếu băng tự kéo thêm băng, thì làm sao Trái Đất thoát ra được? Câu trả lời được nhiều nhà khoa học ủng hộ là núi lửa. Dưới lớp băng, mảng kiến tạo vẫn trôi, núi lửa vẫn phun khí cacbonic. Bình thường, khí cacbonic bị mưa và đá phong hoá hút dần khỏi không khí. Nhưng khi băng phủ kín, mưa gần như không còn, đá bị băng che, nên khí cacbonic cứ thế tích tụ.

Sau hàng triệu năm, lượng khí giữ nhiệt tích tụ đủ lớn để thắng được độ phản chiếu của băng. Băng bắt đầu tan, nước và đá tối màu lộ ra, hấp thụ nhiều nắng hơn, và vòng lặp chạy theo chiều ngược lại: tan nhanh, nóng nhanh. Theo cách hiểu này, Trái Đất có thể chuyển từ cực lạnh sang rất nóng trong thời gian ngắn theo thang địa chất.

Lớp đá vôi phủ ngay trên trầm tích băng chính là dấu vết của giai đoạn này: khí cacbonic dư thừa, mưa trở lại mạnh, đá bị phong hoá nhanh, sông đổ ra biển nhiều khoáng chất, và đá vôi kết tủa thành lớp dày. Giống như sau khi tắt điều hoà quá lạnh, căn phòng hầm hập lên rất nhanh.

Sự sống sống sót ra sao, và điều gì đến sau đó

Sự sống thời ấy không biến mất. Vi khuẩn, tảo và các sinh vật nhỏ có thể đã sống sót ở những nơi còn nước lỏng: quanh miệng phun nóng dưới đáy biển, trong các vũng nước trên băng mỏng, những khe nứt nơi ánh sáng lọt qua, hoặc trong dải nước mở quanh xích đạo nếu nó có thật. Ngày nay, các nhà sinh vật học vẫn tìm thấy sự sống trong những hồ nước bị băng phủ quanh năm ở vùng cực, gợi ý rằng điều đó là khả thi.

Điều đáng chú ý là ngay sau thời kỳ tuyết cầu, trong kỷ Ediacara, hoá thạch của những sinh vật nhiều bào có kích thước lớn hơn bắt đầu xuất hiện, rồi sự sống động vật nở rộ trong kỷ Cambri. Một số nhà khoa học cho rằng sự đóng băng và tan băng dữ dội đã góp phần đẩy ôxy tăng lên, mở đường cho động vật. Đây là giả thuyết hấp dẫn nhưng mối quan hệ nhân quả chưa được chứng minh.

Trong phòng trưng bày của một bảo tàng địa chất, một người mẹ đứng cạnh con trước mẫu đá xám có một hòn cuội nằm chênh vênh giữa các lớp bùn mịn. Cậu bé thắc mắc sao hòn cuội lại "rơi" vào giữa bùn. Người mẹ đọc tấm thẻ rồi giải thích: hòn cuội từng bị đóng trong một tảng băng trôi, băng tan thì nó rơi xuống đáy. Cậu bé im lặng một lúc rồi hỏi: "Vậy ngày xưa ở đây có núi băng hả mẹ?"

Những hiểu lầm dễ gặp về Trái Đất tuyết cầu

"Khủng long bị chết cóng trong Trái Đất tuyết cầu." Không đúng. Khủng long xuất hiện hơn bốn trăm triệu năm sau thời kỳ tuyết cầu. Khi Trái Đất gần như đóng băng, trên cạn chưa có cây, chưa có động vật; sự sống chủ yếu ở dưới nước và rất nhỏ bé.

"Trái Đất tuyết cầu là kỷ băng hà gần đây nhất." Kỷ băng hà gần đây với các tảng băng phủ Bắc Mỹ, Bắc Âu chỉ cách hiện nay vài chục nghìn năm, và băng không lan tới xích đạo. Hai chuyện cách nhau hơn sáu trăm triệu năm.

"Băng dày đều khắp nơi như một vỏ trứng." Các mô hình gợi ý độ dày băng thay đổi rất nhiều: trên đất liền có thể thành những khối băng lớn, trên biển nhiệt đới có thể mỏng hơn, có nơi gió thổi trơ đá hoặc nước. Bức tranh chi tiết vẫn đang được nghiên cứu.

"Đã đóng băng thì không có gì thay đổi." Ngay cả dưới băng, núi lửa vẫn phun, mảng vẫn trôi, khí cacbonic vẫn tích tụ. Chính những thay đổi âm thầm ấy cuối cùng làm hành tinh tan băng.

Băng giá trong nhịp dài của lịch sử Trái Đất

Nhìn trên toàn bộ 4,6 tỷ năm, Trái Đất có lẽ ấm, không có băng vĩnh cửu ở hai cực trong phần lớn thời gian. Các thời kỳ băng giá lớn đến rồi đi như những mùa đông rất dài cách nhau hàng trăm triệu năm. Trái Đất tuyết cầu là những mùa đông khắc nghiệt nhất trong số đó.

Một điều nhiều người không biết: theo cách phân loại của địa chất, chúng ta đang sống trong một thời kỳ băng hà, vì hai cực vẫn còn những khối băng lớn. Khoảng thời gian ấm áp của vài nghìn năm gần đây chỉ là một quãng gian băng, tức khoảng ấm giữa hai đợt băng tiến. Điều đó không mâu thuẫn với việc khí hậu đang ấm lên do con người, vì hai chuyện diễn ra ở hai nhịp thời gian rất khác nhau.

Nếu nén lịch sử Trái Đất vào một năm, hai đợt tuyết cầu của kỷ Cryogen rơi vào khoảng đầu tháng Mười Một, còn kỷ băng hà với voi ma mút chỉ là vài phút cuối của đêm giao thừa. Những chuyện của danh mục băng hà, gió và cát, như sông băng tạc thung lũng chữ U, phần lớn thuộc về những phút cuối ấy.

Câu hỏi thường gặp

Trái Đất tuyết cầu khác kỷ băng hà như thế nào?

Kỷ băng hà gần đây, cách vài chục nghìn năm, chỉ có băng phủ vùng vĩ độ cao và núi cao. Trái Đất tuyết cầu xảy ra hơn 600 triệu năm trước, khi băng được cho là đã lan tới tận vùng xích đạo, phủ gần kín hành tinh.

Khi đó Trái Đất lạnh tới mức nào?

Chưa có con số chắc chắn. Các mô hình khí hậu cho rằng nhiệt độ trung bình bề mặt thấp hơn mức đóng băng rất nhiều, có thể lạnh như vùng cực ngày nay trên phạm vi toàn cầu. Các con số cụ thể thay đổi theo từng mô hình nên cần thận trọng.

Trái Đất có thể đóng băng toàn bộ trở lại không?

Theo hiểu biết hiện nay, điều đó rất khó xảy ra trong tương lai gần vì Mặt Trời đã sáng hơn thời xưa và khí hậu đang có xu hướng ấm lên. Đóng băng toàn cầu cần nhiều điều kiện cùng lúc, kéo dài hàng triệu năm.

Có dấu vết Trái Đất tuyết cầu ở Việt Nam không?

Chưa có thông tin phổ thông chắc chắn để khẳng định có hay không. Dấu vết được nghiên cứu nhiều nằm ở một số vùng của Úc, châu Phi, Bắc Mỹ, Trung Quốc. Muốn biết chính xác cần tra cứu công bố của ngành địa chất Việt Nam.

Tên gọi Trái Đất tuyết cầu có phải thuật ngữ chính thức không?

Đó là tên gọi phổ biến của một giả thuyết khoa học, dễ hình dung nên được dùng rộng rãi. Tên chính thức của khoảng thời gian liên quan là kỷ Cryogen trong thang thời gian địa chất. Một số nhà khoa học thích dùng cụm Trái Đất tuyết sệt cho phiên bản ít đóng băng hơn.

Sinh vật nào đã sống qua được thời kỳ đóng băng ấy?

Chủ yếu là vi khuẩn, vi khuẩn lam, tảo và những sinh vật đơn bào khác, có lẽ cả vài sinh vật nhiều bào đơn giản. Chúng trú ở nơi còn nước lỏng như quanh miệng phun nóng dưới biển hay trong vũng nước trên băng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138