Một dòng sông không có “ngày sinh”. Nó ra đời giống như một lối mòn trên bãi cỏ: lúc đầu chỉ là những vệt nước mưa chảy tràn trên sườn dốc, chỗ nào trũng hơn một chút thì nước dồn về, nước dồn về thì đất bị cuốn đi, đất bị cuốn đi thì chỗ đó lại trũng hơn. Lặp lại hàng nghìn mùa mưa, vệt nước thành rãnh, rãnh thành suối, các suối nhập lại thành sông. Dòng sông tự đào lấy lòng của mình.
Phần còn lại của câu chuyện là chuyện thời gian và độ dốc. Nước luôn tìm đường xuống thấp nhất, mang theo cát sỏi như một chiếc giũa, và cứ thế khoét sâu, kéo dài, uốn khúc cho tới khi gặp biển hay một hồ lớn. Mục từ này đi theo một dòng sông qua từng chặng đời: lúc còn là vệt nước, lúc thành mạng lưới suối, lúc tự kéo dài về phía nguồn, và lúc nó trở thành con đường chở đất từ núi ra biển.
Chặng đầu: vệt nước tìm chỗ trũng
Hãy hình dung một sườn đồi trọc vừa có trận mưa rào. Lúc đầu nước chảy thành một lớp mỏng phủ đều mặt đất, các nhà địa mạo gọi là dòng chảy tràn. Nhưng mặt đất không bao giờ phẳng tuyệt đối: một hòn đá, một vết chân trâu, một rễ cây bật lên đủ để nước lệch hướng. Chỉ sau vài phút, lớp nước mỏng đã gom thành những sợi chỉ nước nhỏ.
Sợi chỉ nước nào chảy nhanh hơn thì cuốn được nhiều hạt đất hơn, và rãnh nó để lại sâu hơn một chút. Mùa mưa sau, nước lại tìm về đúng rãnh cũ vì đó là chỗ thấp nhất. Đây là vòng tự củng cố quan trọng nhất trong đời một dòng sông: rãnh càng sâu càng hút nước, càng hút nước càng sâu. Trên những sườn đất mới san ủi bên đường, bạn có thể thấy cả quá trình này diễn ra chỉ trong một mùa: các rãnh xói nhỏ song song, rồi vài rãnh “thắng thế” nuốt dần các rãnh bên cạnh.
Dưới rừng già thì khác hẳn. Tán lá đỡ hạt mưa, lớp lá mục như miếng bọt biển giữ nước, nên phần lớn nước thấm xuống đất rồi rỉ ra ở chân dốc thành mạch nước. Nhiều con suối đầu nguồn thật ra bắt đầu từ một mạch rỉ như vậy, một vũng ẩm giữa rễ cây, chứ không phải từ một dòng thác đổ xuống như ta hay tưởng.
Từ suối nhỏ thành mạng lưới hình cành cây
Nhìn một lưu vực sông từ trên cao, bạn sẽ thấy nó giống một cái cây lộn ngược: các nhánh nhỏ li ti ở đầu nguồn nhập dần vào nhánh lớn hơn, cuối cùng đổ vào một thân chính. Hình dạng này không do ai sắp đặt. Nó là cách hiệu quả nhất để nước từ một vùng rộng đổ về một điểm thấp, và nó tự xuất hiện ở bất cứ đâu đất đá tương đối đồng đều, từ một bãi cát sau cơn mưa tới một vùng đồi rộng hàng nghìn cây số vuông.
Khi đất đá không đồng đều, mạng lưới đổi dáng theo. Ở vùng có các dãy núi chạy song song, suối nhỏ chảy vuông góc rồi đổ vào dòng chính chạy dọc thung lũng, mạng sông trông như giàn mắt cáo. Quanh một ngọn núi đơn độc, suối toả ra mọi phía như nan hoa xe đạp. Ở vùng đá vôi, nước chui xuống lòng đất nên trên mặt gần như không có suối. Đọc hình dạng mạng sông, nhà địa chất đoán được phần nào đá bên dưới mà chưa cần khoan.
Mỗi dòng sông thu nước trong một vùng gọi là lưu vực. Ranh giới giữa hai lưu vực là đường chia nước, thường chạy dọc sống núi: giọt mưa rơi lệch sang bên này sẽ ra một con sông, lệch sang bên kia ra một con sông khác, có khi hai cửa sông cách nhau hàng trăm cây số.
Dòng sông tự kéo dài về phía nguồn
Điều nhiều người bất ngờ nhất: sông không chỉ dài ra về phía biển, nó còn “ăn ngược” lên núi. Ở đầu nguồn, chỗ dốc nhất, nước chảy xiết gặm dần vách đất đá phía trên, làm điểm bắt đầu của suối lùi sâu thêm vào sườn núi. Hiện tượng này gọi là xâm thực giật lùi. Giống như một người cầm thìa xúc kem từ mép cốc vào giữa, mỗi mùa mưa đầu nguồn lùi thêm một chút.
Khi hai dòng sông ở hai bên một sống núi cùng gặm ngược, sống núi mỏng dần. Nếu một bên có độ dốc lớn hơn, nó gặm nhanh hơn, và tới một lúc nào đó nó cắt xuyên qua đường chia nước, chạm vào thượng nguồn của dòng sông bên kia. Nước của sông bên kia, vốn chảy chậm hơn ở cao độ lớn hơn, sẽ đổ ập sang dòng mới. Các nhà địa mạo gọi đó là sông cướp dòng. Dòng sông bị cướp mất nguồn trở nên bé lại một cách kỳ lạ, chảy trong một thung lũng rộng quá khổ so với lượng nước nó đang có.
Ở chỗ bị cướp thường còn lại một khúc quanh gấp gần như vuông góc, gọi là khuỷu cướp dòng, và một quãng thung lũng khô không còn nước, như cái giường trống sau khi người ngủ đã dọn đi. Những dấu vết này giúp người ta lần lại các cuộc “tranh giành” nước diễn ra qua hàng vạn tới hàng triệu năm.
Các chặng đời của một dòng sông
Bảng dưới đây gom câu chuyện thành từng chặng. Thời gian chỉ là cỡ độ lớn để dễ hình dung, mỗi dòng sông một khác tuỳ đá, mưa và độ dốc.
| Chặng | Chuyện gì xảy ra | Mất bao lâu (khoảng) | Dấu vết còn thấy |
|---|---|---|---|
| Vệt nước, rãnh xói | nước mưa gom về chỗ trũng, cuốn đất tạo rãnh | vài trận mưa tới vài năm | rãnh song song trên sườn đất trống |
| Suối đầu nguồn | rãnh sâu dần, nhận nước mạch, chảy quanh năm | hàng trăm tới hàng nghìn năm | suối dốc, nhiều đá tảng, lòng hẹp |
| Mạng lưới sông | các suối nhập lại, sông chính hình thành | hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm | hình cành cây, nan hoa, mắt cáo nhìn từ trên cao |
| Kéo dài về nguồn | xâm thực giật lùi, có khi cướp dòng sông bên cạnh | hàng vạn tới hàng triệu năm | khuỷu cướp dòng, thung lũng khô |
| Trung lưu, hạ lưu | sông uốn khúc, bồi bãi, chở phù sa ra biển | liên tục, đổi dáng theo từng mùa lũ | bãi bồi, hồ móng ngựa, châu thổ |
Chặng sau không xoá chặng trước. Cùng một dòng sông, đầu nguồn của nó lúc này vẫn đang ở chặng rãnh xói, còn hạ lưu thì đang bồi đất ra biển. Một dòng sông là nhiều lứa tuổi sống chung trên một đường nước.
Sông chở núi ra biển, từng hạt một
Nếu chỉ nhớ một điều về sông, hãy nhớ: sông là băng chuyền đưa núi ra biển. Đá trên núi bị nắng mưa làm nứt vỡ, vụn ra, rơi xuống lòng suối. Lũ cuốn những tảng lớn lăn lộc cộc, va vào nhau, mài tròn cạnh, vỡ nhỏ dần thành cuội, thành sỏi, thành cát, cuối cùng thành bùn mịn như bột. Màu đục đỏ của nước sông mùa lũ chính là núi đang được chở đi.
Bạn có thể tự đọc chặng đường này bằng mắt khi đi dọc một con sông. Ở đầu nguồn, lòng suối toàn đá tảng góc cạnh. Xuống trung lưu, đá đã thành cuội tròn nhẵn, cỡ quả trứng hay nắm tay. Về hạ lưu, bãi sông là cát, rồi bùn. Mỗi hòn cuội tròn bạn nhặt được trên bãi sông đã lăn một quãng đường rất dài, có khi qua hàng nghìn năm, mới mất hết góc cạnh như vậy.
Khi tới chỗ nước chậm lại, như cửa sông hay mặt hồ, sông không còn đủ sức chở nữa và thả hàng xuống. Lớp này chồng lên lớp kia, qua thời gian dài bị nén chặt thành đá trầm tích. Cuội kết, cát kết mà ta thấy trên vách núi hôm nay rất có thể là lòng sông của một thời rất xa xưa.
Những hiểu lầm hay gặp về chuyện sông ra đời
“Sông bắt đầu từ một hồ hay một con thác trên đỉnh núi.” Phần lớn các dòng sông có rất nhiều nguồn, bắt đầu từ vô số rãnh nhỏ và mạch nước rỉ. Việc chọn “nguồn chính” thường là quy ước: người ta lấy nhánh dài nhất, hoặc nhánh nhiều nước nhất, nên một con sông có khi được ghi hai nguồn khác nhau.
“Sông đào thung lũng rồi mới chảy vào đó.” Thực ra hai việc diễn ra cùng lúc. Thung lũng sâu dần chính vì sông chảy ở đó; sông không có sẵn một cái rãnh chờ mình.
“Sông luôn chảy từ bắc xuống nam” hay “luôn chảy về phía đông”. Sông chỉ đi theo độ dốc. Ở nơi đất nghiêng về phía nào, sông chảy về phía đó, và có những dòng sông chảy ngược hướng hẳn với các sông láng giềng vì địa hình bên dưới khác.
“Sông đã thành hình thì đứng yên.” Lòng sông đổi từng mùa lũ, đầu nguồn lùi dần vào núi, khúc uốn trôi về hạ lưu. Một tấm ảnh chụp từ trên cao cách nhau vài chục năm đã đủ cho thấy sông dịch chỗ.
Một buổi chiều ở chỗ hai con suối gặp nhau
Hai bố con dừng chân ở một cây cầu nhỏ trong thung lũng, chỗ hai con suối nhập làm một. Nước suối bên trái trong veo, đáy toàn đá xám. Nước suối bên phải đục màu vàng đất vì vừa có mưa ở phía núi bên kia. Ngay dưới chân cầu, hai dòng chảy song song một quãng như hai dải lụa khác màu chưa chịu hoà vào nhau, rồi mới lẫn dần thành một màu nâu nhạt.
Cảnh nhỏ ấy chứa gần như cả câu chuyện. Hai con suối có hai lưu vực riêng, mưa ở lưu vực này không nhất thiết mưa ở lưu vực kia, nên mỗi dòng mang một loại “hàng” khác nhau. Màu nước kể bạn nghe phía núi nào đang bị bào mòn mạnh vào buổi chiều hôm đó. Ở những chỗ hợp lưu của các dòng sông lớn trên thế giới, dải hai màu này có khi kéo dài nhiều cây số, vì nước khác nhau về nhiệt độ, độ đục và tốc độ.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, đây là chỗ đặt câu hỏi rất hay: nước đục kia từ đâu tới, ngày mai nó sẽ nằm ở đâu? Câu trả lời là một mẩu núi xa đang trên đường ra biển. Chỉ nên ngắm từ trên cầu hay bờ cao, không lội xuống lòng suối sau mưa, vì nước ở thượng nguồn có thể dâng rất nhanh khi chỗ mình đứng trời vẫn tạnh.
Dòng sông vẫn đang thay đổi
Mọi dòng sông hôm nay đều đang ở giữa câu chuyện của nó. Ở thượng nguồn, mỗi trận lũ cuốn thêm đá và kéo đầu suối lùi sâu hơn vào núi. Ở trung lưu, bờ lở bên này, bãi bồi bên kia. Ở cửa sông, đất mới tiếp tục được đắp lên nếu sông còn đủ phù sa.
Con người cũng đã thành một tay thợ lớn trong câu chuyện ấy. Đập chắn giữ lại phần lớn cát và bùn ở lòng hồ, nên đoạn sông phía dưới “đói” phù sa và quay sang gặm bờ của chính mình. Khai thác cát quá mức làm lòng sông sâu xuống, bờ dễ sụt hơn. Phá rừng đầu nguồn làm nước mưa đổ về nhanh hơn, lũ lên gấp hơn. Những thay đổi này diễn ra trong vài chục năm, cực nhanh nếu so với nhịp hàng vạn năm của tự nhiên.
Vì vậy khi sống gần sông, điều thiết thực nhất là tôn trọng nhịp của nó: không dựng nhà sát mép bờ đang lở, theo dõi cảnh báo lũ chính thức trong mùa mưa, và khi có lũ quét hay sạt lở thì làm theo hướng dẫn của chính quyền, gọi 112 khi cần cứu nạn. Dòng sông đã có hàng vạn năm để tìm đường của nó; nó sẽ không nhường đường cho một ngôi nhà.
Câu hỏi thường gặp
Một dòng sông mất bao lâu để hình thành?
Không có một con số chung. Một rãnh xói trên đất trống có thể xuất hiện sau vài trận mưa, nhưng một hệ thống sông lớn với thung lũng sâu và mạng nhánh hoàn chỉnh thường là kết quả của hàng trăm nghìn tới hàng triệu năm, và nó vẫn tiếp tục đổi dáng.
Nguồn của một con sông được xác định thế nào?
Sông thường có rất nhiều nhánh đầu nguồn. Người ta quy ước chọn một nhánh làm nguồn chính, thường là nhánh dài nhất tính tới cửa sông hoặc nhánh có lượng nước lớn nhất, nên các tài liệu khác nhau đôi khi ghi nguồn khác nhau cho cùng một dòng sông.
Sông cướp dòng là gì?
Đó là khi một dòng sông gặm ngược về phía nguồn, cắt qua đường chia nước và chiếm luôn phần thượng nguồn của một dòng sông bên cạnh. Dòng bị cướp mất nước nên trở nên nhỏ bé trong thung lũng quá rộng của nó, còn chỗ cướp thường để lại một khúc quanh gấp.
Vì sao nước sông mùa lũ lại có màu đỏ hay nâu?
Màu đó đến từ đất, cát và bùn mịn bị nước mưa cuốn từ sườn núi, nương rẫy và bờ sông. Đất đỏ vàng ở vùng đồi núi nhiều sắt cho nước màu đỏ nâu, còn khi lũ rút và dòng chảy chậm lại thì phù sa lắng xuống, nước trong dần.
Sông có thể biến mất không?
Có. Sông có thể bị cướp mất nguồn, bị khô cạn khi khí hậu đổi khô hơn, bị chặn lại bởi sạt lở hay dung nham, hoặc chui xuống lòng đất ở vùng đá vôi. Nhiều lòng sông cổ chỉ còn lại dưới dạng lớp cuội cát nằm sâu trong đất hay trên sườn đồi.
Có nên cho trẻ lội suối để tìm hiểu dòng chảy không?
Chỉ nên chơi ở chỗ nước nông, chảy chậm, trời tạnh ráo cả vùng thượng nguồn và luôn có người lớn đứng cạnh. Không xuống suối khi trời mưa hay vừa mưa ở phía núi, vì nước có thể dâng lên rất nhanh dù nơi mình đứng chưa mưa giọt nào.