HinhThanh.comHình Thành
Sông, hồ và thác thành hình

Sông đổi dòng vì sao: lòng sông tự đắp cao rồi một mùa lũ tìm lối mới

Ở đồng bằng, dòng sông tự bồi cao lòng và bờ của mình qua nhiều năm; khi nó nằm cao hơn đồng ruộng xung quanh, một trận lũ có thể phá bờ và mở hẳn một dòng chảy mới.

A broad silty river splitting around a fresh sandbar, an abandoned older channel visible as a curved line of reeds across farmland, high viewpoint on an embankment, overcast soft light

Sông đổi dòng vì chính nó tự đẩy mình lên cao. Ở đồng bằng, mỗi mùa lũ dòng sông thả phù sa xuống lòng và đắp dày hai bên bờ. Lòng sông cứ cao dần, bờ cứ cao dần, tới khi mặt nước sông nằm cao hơn cả đồng ruộng xung quanh, như một cái máng đặt trên bàn. Lúc ấy chỉ cần một trận lũ đủ lớn phá thủng bờ, nước sẽ ào xuống chỗ thấp và tự mở một dòng mới. Dòng cũ dần khô, bị bỏ lại.

Đó là kiểu đổi dòng lớn nhất, xảy ra đột ngột sau hàng chục tới hàng trăm năm tích tụ. Ngoài ra sông còn đổi dòng theo những cách khác: khúc uốn bị cắt cổ, sông bị chặn bởi sạt lở, bị “cướp” bởi một dòng sông láng giềng, hay bị đất nghiêng do vận động của vỏ Trái Đất đẩy lệch. Mục từ này xếp các kiểu đổi dòng lại với nhau và chỉ cách đọc dấu vết của những dòng sông đã bỏ đi.

Dòng sông tự xây con đê của mình

Khi nước lũ tràn khỏi lòng sông, tốc độ của nó giảm đột ngột ngay mép bờ. Nước chậm thì thả hạt nặng trước: cát thô lắng ngay sát bờ, bùn mịn trôi xa hơn mới lắng. Lặp lại qua nhiều mùa lũ, sát hai bên bờ hình thành hai dải đất cao, thoai thoải dốc ra phía đồng, gọi là đê tự nhiên. Người xưa rất hiểu điều này: làng mạc ven sông thường nằm trên các dải đất cao ấy, vì đó là chỗ khô ráo nhất khi nước lên.

Cùng lúc, đáy lòng sông cũng được bồi lên vì sông chở nhiều phù sa hơn sức nó có thể mang ra biển. Bờ cao, đáy cao, dòng sông từ từ “nổi” lên trên mặt đồng bằng. Ở một số dòng sông nhiều phù sa nhất thế giới, đáy sông ở nhiều đoạn đã nằm cao hơn đồng ruộng hai bên, người ta gọi là sông treo. Sông Hoàng Hà ở Trung Quốc là ví dụ nổi tiếng, và nó cũng nổi tiếng vì đã đổi dòng nhiều lần trong lịch sử.

Khi con người đắp đê nhân tạo để giữ sông, phù sa không còn tràn ra đồng mà dồn hết vào lòng sông. Đê giữ được làng mạc trong nhiều năm, nhưng cũng làm lòng sông cao nhanh hơn, buộc người ta phải đắp đê cao thêm.

Các cách một dòng sông đổi dòng

Không phải lần đổi dòng nào cũng giống nhau. Bảng dưới đây gom các kiểu chính, từ nhỏ tới lớn.

Kiểu đổi dòngChuyện gì xảy raNhanh hay chậmDấu vết để lại
Khúc uốn trôi dầnbờ ngoài lở, bờ trong bồi, lòng sông dịch ngangchậm, từng mùa lũdải doi cát song song, bờ lở
Cắt cổ khúc uốnlũ tràn qua cổ hẹp, sông đi lối tắtnhanh, một trận lũhồ móng ngựa
Vỡ bờ, bỏ dòngsông nằm cao hơn đồng, lũ phá bờ, nước mở dòng mới ở chỗ thấptích tụ lâu, xảy ra đột ngộtlòng sông cũ khô, dải đất cao chạy giữa đồng
Bị chặn dòngsạt lở, dung nham hay băng chắn ngang, nước tìm đường khácđột ngộthồ chắn, thung lũng cũ bị lấp
Bị cướp dòngsông bên cạnh gặm ngược, chiếm phần thượng nguồnrất chậm, hàng vạn năm trở lênkhuỷu gấp, thung lũng quá rộng so với dòng nước
Đất nghiêngvận động vỏ Trái Đất làm một bên đồng bằng hạ thấp, sông trượt dần về phía đórất chậmcác lòng cũ nằm lệch về một phía

Trong thực tế, các kiểu này hay xen nhau. Một dòng sông có thể vừa trôi khúc uốn mỗi năm, vừa thỉnh thoảng cắt cổ, và vài trăm năm một lần lại vỡ bờ đổi hẳn dòng.

Một mùa lũ, một dòng sông mới

Lần vỡ bờ đầu tiên thường chưa làm sông đổi dòng ngay. Nước tràn qua chỗ thủng, xé một rãnh xuyên qua đê tự nhiên rồi toả ra đồng như những ngón tay, để lại một vạt cát hình quạt. Khi nước rút, phần lớn nước lại quay về lòng cũ. Nhưng rãnh xé ấy đã thành một đường dẫn sẵn: lũ năm sau tràn qua dễ hơn, rãnh sâu hơn, nhận nhiều nước hơn.

Tới một lúc, đường mới ngắn hơn và dốc hơn đường cũ đủ để giành phần lớn dòng chảy. Lòng cũ nhận ít nước dần, chảy chậm, bị bồi lấp nhanh hơn, và rồi chỉ còn là một dòng nhỏ hay một chuỗi đầm. Các nhà địa chất gọi quá trình nhảy dòng này là sự chuyển dòng hay phân lạch, và nó có thể diễn ra trong vài năm tới vài chục năm.

Ở những châu thổ lớn, các lần chuyển dòng như vậy nối tiếp nhau qua hàng nghìn năm khiến cửa sông dịch qua lại như ngọn bút vẽ quạt. Mỗi vị trí cửa sông cũ đắp nên một thuỳ đất riêng. Nhìn tổng thể từ trên cao, một châu thổ là bức tranh ghép từ nhiều lần sông đổi dòng chồng lên nhau.

Các nhà khoa học lần lại sông cũ bằng cách nào

Việc dựng lại đường đi của những dòng sông đã bỏ đi giống công việc của thám tử, cần ghép nhiều manh mối. Manh mối đầu tiên là hình dạng mặt đất: ảnh chụp từ trên cao và các phép đo độ cao chi tiết cho thấy những vệt trũng cong, những dải đất cao chạy dài mà mắt người đứng dưới đất khó nhận ra.

Manh mối thứ hai nằm dưới đất. Khi khoan lấy mẫu, người ta gặp lớp cát thô và cuội tròn ở chỗ lòng sông cũ, khác hẳn lớp bùn mịn của vùng ngập phía xa. Xếp nhiều lỗ khoan cạnh nhau, có thể vẽ được mặt cắt của lòng sông cũ, biết nó rộng bao nhiêu, sâu tới đâu. Trong các lớp đất ấy thường có mảnh gỗ, vỏ ốc, hạt phấn hoa; đo tuổi những thứ này bằng các phương pháp phòng thí nghiệm cho biết lòng sông còn hoạt động vào khoảng thời gian nào.

Manh mối thứ ba là con người. Bản đồ cổ, ghi chép về những trận lũ, tên làng tên bến, vị trí các đình chùa cổ thường dựng trên chỗ đất cao đều là dữ liệu quý. Kết hợp ba nguồn, các nhà nghiên cứu có thể kể lại một dòng sông đã chảy qua đâu, bỏ đi khi nào, và vì sao.

Hiểu lầm và điều khoa học biết

Hiểu lầm: sông đổi dòng là chuyện hiếm, chỉ có trong truyền thuyết. Trên thang thời gian vài trăm năm, gần như mọi dòng sông đồng bằng chưa bị kè chặt đều đã xê dịch, ít thì vài chục mét, nhiều thì hàng chục cây số. Bản đồ cổ so với ảnh vệ tinh hôm nay cho thấy rõ điều đó.

Hiểu lầm: lòng sông luôn là chỗ thấp nhất. Ở sông nhiều phù sa, bờ sông là chỗ cao nhất của đồng bằng, còn chỗ thấp nhất lại nằm xa sông, phía sau dải đê tự nhiên. Đó là lý do vùng trũng ngập lâu dù nằm cách sông khá xa.

Hiểu lầm: đắp đê cao là xong. Đê giữ nước rất hiệu quả trong nhiều năm, nhưng phù sa không tràn ra được nên lòng sông cao dần. Quản lý một dòng sông có đê là việc lâu dài, cần theo dõi liên tục chứ không có lời giải một lần.

Hiểu lầm: dòng cũ biến mất không dấu vết. Lòng sông cũ để lại dải cát sỏi dưới đất, vệt trũng cong, chuỗi đầm và ao, tên làng tên đồng gắn với nước. Giếng đào trúng lòng sông cũ thường gặp cát thô và nhiều nước.

Tìm dấu vết sông cũ quanh mình

Không cần dụng cụ đặc biệt, bạn vẫn có thể tìm dấu vết của những dòng sông đã bỏ đi ở vùng đồng bằng. Một vài gợi ý:

  • Chuỗi ao, đầm nối nhau thành một đường cong mềm, không giống ao đào vuông vức.
  • Dải đất hơi cao chạy dài giữa đồng, trên đó có làng hay vườn cây cũ, có khi là đê tự nhiên của một lòng sông đã chết.
  • Ruộng lúa có màu đậm nhạt khác nhau theo một vệt cong, vì đất trên lòng sông cũ giữ nước khác đất xung quanh; nhìn rõ nhất từ trên cao.
  • Tên địa phương có chữ “sông”, “bến”, “đò”, “bãi” mà nay chẳng thấy sông đâu.
  • Lớp cát thô, sỏi tròn lộ ra khi đào móng nhà, đào ao ở chỗ cách xa sông hiện tại.

Ông cụ trong xóm chỉ cho đứa cháu dải ruộng trũng cong cong sau làng. “Hồi ông còn bé, người ta bảo đây là sông cũ. Đào giếng ở đây toàn cát.” Đứa cháu lấy điện thoại mở ảnh vệ tinh, phóng to, và thấy rõ một vệt cong mờ chạy song song với con sông lớn bên kia đê. Ở nhiều đồng bằng nước ta, những vệt như vậy không hiếm, và các nhà nghiên cứu vẫn dùng chúng để dựng lại đường đi cũ của sông.

Sông hôm nay: bị giữ chặt nhưng vẫn muốn đi

Phần lớn các dòng sông lớn chảy qua vùng đông dân hôm nay đều đã bị đê, kè, đập giữ trong một hành lang. Nhờ vậy làng mạc, ruộng đồng được bảo vệ khỏi những lần đổi dòng đột ngột. Nhưng xu hướng tự nhiên của sông vẫn còn đó. Ở những chỗ bờ không được gia cố, khúc uốn vẫn gặm vào; ở những đoạn đê yếu, mùa lũ lớn vẫn là thử thách.

Mặt khác, khi đập thượng nguồn giữ lại phù sa và người ta khai thác nhiều cát, nhiều đoạn sông không còn bồi cao mà ngược lại bị khoét sâu, bờ dễ sụt hơn. Câu chuyện “sông tự đắp cao rồi đổi dòng” đang được viết lại theo một hướng khác, nhanh hơn rất nhiều so với nhịp tự nhiên.

Với người sống ven sông, điều thiết thực là hiểu nơi mình ở nằm trên đê tự nhiên, trên lòng sông cũ hay ở vùng trũng sau đê, vì mỗi nơi chịu lũ và sụt lún khác nhau. Trong mùa mưa, hãy theo dõi cảnh báo chính thức về lũ và sạt lở bờ sông, làm theo hướng dẫn sơ tán và gọi 112 khi cần cứu nạn.

Câu hỏi thường gặp

Sông treo là gì?

Sông treo là dòng sông mà đáy lòng sông đã được phù sa bồi cao hơn đồng ruộng hai bên, thường được giữ bằng đê. Mặt nước trong sông lúc ấy nằm cao hơn mặt đất xung quanh, nên khi vỡ đê, nước tràn xuống rất mạnh và sông dễ đổi dòng.

Vì sao làng xưa thường nằm sát bờ sông mà không bị ngập?

Vì sát bờ sông thường là đê tự nhiên, dải đất cao do cát thô lắng ngay khi nước lũ tràn bờ. Đó là chỗ khô ráo nhất của đồng bằng trong mùa nước, trong khi các vùng trũng phía xa sông lại ngập lâu hơn.

Đắp đê có làm sông ngừng đổi dòng không?

Đê giữ sông trong một hành lang nên ngăn được những lần đổi dòng đột ngột. Nhưng phù sa không tràn ra đồng được sẽ lắng trong lòng sông, làm đáy cao dần. Vì vậy đê cần được theo dõi, bồi trúc và quản lý thường xuyên chứ không thể làm một lần là xong.

Làm sao biết nhà mình có nằm trên lòng sông cũ không?

Có thể để ý các dấu hiệu như chuỗi ao đầm cong, ruộng màu đậm nhạt theo vệt, lớp cát sỏi khi đào móng, hay tên địa danh gắn với bến bãi. Thông tin chắc chắn hơn có ở bản đồ địa chất và tài liệu của cơ quan chuyên môn địa phương.

Sông đổi dòng mất bao lâu?

Tích tụ để sông nằm cao hơn đồng có thể mất hàng chục tới hàng trăm năm, nhưng lần vỡ bờ mở dòng mới thường bắt đầu trong một mùa lũ, rồi dòng mới giành dần nước trong vài năm tới vài chục năm. Kiểu cướp dòng hay đất nghiêng thì chậm hơn nhiều.

Có phải sông đổi dòng là điềm báo gì không?

Không. Sông đổi dòng là quá trình tự nhiên do phù sa bồi tụ, lũ lớn, sạt lở hay vận động của vỏ Trái Đất. Các câu chuyện dân gian quanh những lần sông đổi dòng là một phần văn hoá, còn nguyên nhân thật có thể giải thích bằng địa chất và thuỷ văn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138