Mọi hình thù trong hang đá vôi, từ thạch nhũ, rèm đá tới ngọc trai hang, đều được nặn từ cùng một chất liệu: vôi do nước mang tới rồi đọng lại khi nước mất bớt khí. Thứ quyết định hình dạng là cách nước di chuyển. Nước nhỏ giọt thì thành thạch nhũ; nước bò theo trần dốc thì thành rèm; nước tràn trên nền thành bậc thang; nước xoay vòng trong vũng nhỏ thì thành ngọc trai. Giống như cùng một thứ bột, người thợ bánh có thể nặn ra trăm hình khác nhau tuỳ cách vê.
Vì vậy mỗi dạng nhũ đá là một manh mối cho biết nước đã từng đi qua chỗ đó ra sao. Bài này là một cuốn sổ tay đọc hang: từng dạng thành hình thế nào, nhận ra bằng gì, và vì sao chúng là những thứ dễ vỡ nhất trong hang, cần được nhìn bằng mắt chứ không bằng tay.
Sổ tay tra nhanh các dạng nhũ đá
Tên gọi dưới đây là cách người Việt hay dùng; mỗi hang, mỗi người dẫn đường có thể gọi hơi khác. Điều quan trọng là nhận ra cách nước đã chảy.
| Dạng | Nước di chuyển thế nào | Nhận ra bằng gì |
|---|---|---|
| Thạch nhũ, măng đá | nhỏ giọt thẳng đứng từ trần xuống nền | treo từ trần hoặc mọc từ nền, tròn thân |
| Rèm đá | bò theo mặt trần nghiêng, nhỏ giọt dọc một đường | tấm mỏng uốn lượn như vải, soi đèn thấy trong |
| Thác đá | chảy thành màng mỏng trên vách hay nền dốc | mặt đá phủ lớp vôi nhẵn bóng như thác nước đông lại |
| Ruộng bậc thang trong hang | tràn chậm qua nền thoải, đọng thành vũng nối tiếp | bờ cong thấp chứa nước, xếp tầng |
| Ngọc trai hang | giọt nước rơi vào vũng nông làm hạt nhỏ lăn tròn | viên tròn nhẵn nằm trong ổ ở đáy vũng |
| Nhũ xoắn | thấm cực chậm qua ống rất mảnh, không đủ thành giọt | nhánh nhỏ mọc ngang, cong queo mọi hướng |
| Bè đá vôi | vôi kết trên mặt vũng nước tĩnh | màng mỏng nổi, chìm xuống thành lớp vảy dưới đáy |
Đọc bảng sẽ thấy một quy luật: nước càng chảy nhanh và nhiều thì vôi càng khó đọng, càng chậm và mỏng thì hình thù càng tinh xảo. Những dạng đẹp nhất thường mọc ở nơi yên tĩnh nhất của hang.
Rèm đá và thác đá: khi nước bò thay vì rơi
Ở những chỗ trần hang nghiêng, giọt nước không rơi ngay mà bò theo mặt trần một đoạn trước khi nhỏ xuống. Trên đường bò, nó để lại một vệt vôi mỏng. Giọt sau đi đúng đường giọt trước, vệt vôi dày dần và nhô xuống thành một tấm mỏng, uốn lượn theo đường bò của nước. Đó là rèm đá. Soi đèn từ phía sau, nhiều tấm rèm trong như sáp, có sọc màu xen kẽ như miếng thịt ba chỉ, nên ở nhiều nơi người ta đặt cho chúng những cái tên rất đời thường.
Gõ nhẹ vào rèm đá sẽ có tiếng ngân, vì tấm đá mỏng và đều. Đó là lý do ở một số hang trên thế giới, khách được nghe tiếng "đàn đá" từ những tấm rèm. Nhưng chính việc gõ lâu ngày làm rèm nứt vỡ và đổi màu, nên ở các hang được bảo vệ, việc này không được phép.
Thác đá hình thành khi nước chảy thành màng mỏng phủ cả một mảng vách hoặc nền dốc, chứ không gom thành giọt. Vôi đọng lên đều khắp mặt, tạo thành lớp vỏ nhẵn bóng, gợn sóng, nhìn như một dòng thác bị đông cứng giữa chừng. Nhiều thác đá lớn bao phủ cả những khối đá sụp từ trần, biến đống đá vụn thành ngọn đồi nhẵn.
Ruộng bậc thang dưới lòng đất
Trên nền hang thoải, nước tràn chậm thành lớp mỏng. Ở mép chỗ nước tràn qua, nước bị khuấy nhẹ, mất khí nhanh hơn, nên vôi đọng ở mép nhiều hơn ở giữa. Mép được đắp cao dần thành một bờ thấp, giữ nước lại phía sau. Nước tràn qua bờ này lại xuống thấp hơn, tạo bờ khác. Lâu dần nền hang có một chuỗi vũng nước nối nhau, bờ cong uốn lượn như ruộng bậc thang trên sườn núi.
Điều thú vị là bờ đá tự giữ cho mình ngang bằng: chỗ nào thấp hơn thì nước tràn qua nhiều hơn, vôi đọng nhiều hơn, bờ được đắp cao lên cho tới khi bằng phần còn lại. Nhờ vậy nhiều bờ đá trong hang có mặt trên phẳng gần như được đo bằng thước thuỷ.
Trong những vũng nước tĩnh của ruộng bậc thang, đôi khi vôi kết thành màng mỏng nổi trên mặt nước, gọi là bè đá vôi. Khi bè đủ nặng hay có giọt nước rơi trúng, nó chìm xuống, tích thành lớp vảy dưới đáy vũng. Đây là một trong những dạng ít người để ý nhất vì phải soi đèn sát mặt nước mới thấy.
Ngọc trai hang: viên ngọc lớn lên trong ổ
Ngọc trai hang bắt đầu từ một hạt nhỏ: một mảnh đá, hạt cát, hay mẩu vôi vỡ rơi vào vũng nước nông dưới chỗ nước nhỏ giọt. Mỗi giọt rơi làm hạt khẽ lăn, xoay nhẹ. Vôi trong nước đọng lên mặt hạt đều mọi phía vì hạt không đứng yên ở một tư thế. Từng lớp mỏng bao quanh lõi, giống cách viên kẹo được bọc đường trong chảo quay.
Sau rất lâu, hạt thành viên tròn nhẵn, bóng, có khi tròn đều như viên bi, có khi hơi dẹt hay góc cạnh tuỳ cách lăn. Cắt đôi một viên ngọc trai hang, người ta thấy những vòng đồng tâm quanh lõi. Chúng nằm trong những ổ nhỏ ở đáy vũng, nhiều viên chen nhau như trứng trong tổ chim.
Ngọc trai hang chỉ lớn khi còn được lăn. Lấy một viên ra khỏi ổ, dù chỉ để ngắm rồi đặt lại, có thể làm nó không còn nằm đúng chỗ giọt nước rơi, và ngừng lớn. Ở những hang có ngọc trai hang như vùng Phong Nha – Kẻ Bàng, lối đi thường được bố trí tránh xa các ổ ngọc, và khách được yêu cầu không chạm vào.
Nhũ xoắn: những nhánh đá cãi lại sức hút
Trong hầu hết các dạng nhũ đá, trọng lực quyết định hướng mọc: thạch nhũ chúc xuống, măng đá vươn lên. Nhũ xoắn thì khác: những nhánh mảnh như sợi mì mọc ngang, mọc chéo, uốn cong, có khi quay ngược lên trên. Chúng giống những nhánh san hô nhỏ hay bộ rễ cây bám trên vách.
Bí mật nằm ở lượng nước. Nhũ xoắn có lòng ống cực mảnh, nước thấm qua chậm tới mức không bao giờ đủ thành giọt để rơi. Nước được giữ trong ống nhờ sức hút mao dẫn, giống cách nước leo lên trong ống hút mảnh hay thấm lên tờ giấy. Không có giọt nào kéo xuống, vôi đọng ở đầu nhánh theo bất cứ hướng nào mà tinh thể đang mọc, và nhánh cứ thế xoắn theo hướng ấy.
Một nhóm bạn đứng trên lối đi, người dẫn đường hạ đèn chiếu sát một góc vách. Trong quầng sáng hiện ra một chùm nhánh trắng nhỏ xíu, xoắn như râu tôm, chĩa đủ mọi hướng. Một người hỏi có phải nấm mốc không. Người dẫn đường lắc đầu: đá đấy, và nó đã mất rất nhiều năm để mọc dài bằng một đốt ngón tay. Cả nhóm im lặng, ai cũng tự động rụt tay vào túi.
Nhũ xoắn thường mọc thành chùm ở những góc hang kín gió, nơi không khí gần như đứng yên và độ ẩm luôn cao. Chỉ một luồng gió mạnh hay hơi thở của nhiều người kéo dài cũng có thể làm thay đổi vi khí hậu ấy, vì vậy những góc như thế thường được ban quản lý để ngoài lối đi chính.
Hang còn sống và hang đã ngủ
Người đi hang hay nói một hang "còn sống" hay "đã ngủ". Hang còn sống là hang mà nhũ đá vẫn ướt, bóng, đầu thạch nhũ còn treo giọt nước, vũng ruộng bậc thang còn đầy. Hang đã ngủ là hang mà nước đã ngừng nhỏ: nhũ đá khô, mặt xỉn lại, phủ bụi, có khi bắt đầu bị hoà tan ngược hay bong vảy. Cùng một hang có thể có khoang còn sống và khoang đã ngủ.
Một hang ngừng "sống" khi nguồn nước phía trên đổi đường: khe nứt bị lấp, rừng phía trên mất làm nước mưa chảy tràn thay vì thấm, hay khí hậu trở nên khô hơn. Có hang ngủ hàng nghìn năm rồi lại sống dậy khi nước quay lại, và trên thân một cây măng đá có thể thấy lớp vôi mới trong suốt phủ lên lớp cũ đã xỉn màu.
Với khách tham quan, dấu hiệu dễ nhận nhất là tiếng nước và độ bóng. Thấy một rèm đá còn ướt, một vũng bậc thang còn đầy nước trong, bạn đang đứng trước một tác phẩm vẫn đang được nặn tiếp. Đó cũng là những chỗ dễ tổn thương nhất, vì mọi bụi bẩn và dầu tay rơi vào lúc này sẽ bị vôi phủ lên và giữ lại mãi trong đá.
Hiểu lầm và cách ngắm đúng
"Những hình thù trong hang được người ta tạc ra." Ở các hang tự nhiên, rèm, thác, bờ đá, ngọc trai đều do nước tạo ra. Những cái tên gợi hình như "voi đá", "mâm xôi" là cách người dẫn đường giúp khách nhớ, không phải dấu vết chạm khắc.
"Đá thì cứng, chạm vào không sao." Nhiều dạng nhũ đá mỏng và giòn như thuỷ tinh, đặc biệt là ống hút đá, nhũ xoắn và mép bờ ruộng bậc thang. Dầu trên tay cũng làm bề mặt ngừng lớn và đổi màu.
"Đi trong vũng nước ruộng bậc thang cho mát chân." Bước vào vũng làm vỡ mép bờ đá và khuấy bùn lên phủ kín lớp vôi đang lớn. Ở các hang được bảo vệ, khách chỉ đi trên lối được làm sẵn.
Ngắm đúng là ngắm chậm. Đứng yên, hạ đèn xuống thấp, chiếu chếch từ một bên để thấy rõ bề mặt; chụp ảnh không dùng giá đỡ chạm vào nhũ đá. Những dạng nhỏ đẹp nhất thường nằm ở góc tối, chỉ hiện ra khi chịu khó nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Rèm đá trong hang hình thành như thế nào?
Khi trần hang nghiêng, giọt nước bò theo mặt trần một đoạn trước khi nhỏ xuống và để lại vệt vôi mỏng. Các giọt sau đi đúng đường đó, vệt vôi dày dần và nhô xuống thành tấm mỏng uốn lượn như tấm vải rủ.
Ngọc trai hang có phải là ngọc trai thật không?
Không. Ngọc trai hang là viên đá vôi tròn hình thành khi một hạt nhỏ trong vũng nước nông được giọt nước rơi làm lăn nhẹ, vôi bám đều quanh nó thành nhiều lớp. Nó không liên quan tới con trai hay ngọc trai dưới biển.
Vì sao nhũ xoắn lại mọc ngang hoặc mọc ngược?
Nước trong nhũ xoắn thấm qua ống cực mảnh, chậm tới mức không đủ thành giọt để rơi, nên trọng lực không chi phối hướng mọc. Nước được giữ nhờ sức hút mao dẫn và vôi đọng theo hướng tinh thể mọc, tạo ra nhánh cong mọi phía.
Ruộng bậc thang trong hang có giống ruộng bậc thang của người trồng lúa không?
Chỉ giống về hình dáng. Trong hang, các bờ cong được nước tự đắp lên khi vôi đọng nhiều ở mép chỗ nước tràn qua. Bờ chỗ thấp được đắp nhanh hơn nên mặt bờ thường phẳng như được đo bằng thước thuỷ.
Có được chạm vào rèm đá hay gõ thử tiếng của nó không?
Không nên. Rèm đá mỏng, gõ nhiều làm nứt vỡ, còn dầu trên tay làm bề mặt đổi màu và ngừng lớn. Ở các hang được bảo vệ, khách chỉ được ngắm từ lối đi và nghe theo hướng dẫn của người dẫn đường.
Ngọc trai hang cần bao lâu để lớn?
Không có con số chung, vì tốc độ phụ thuộc lượng nước nhỏ giọt và lượng vôi trong nước. Nhìn chung chúng lớn rất chậm, một viên cỡ đầu ngón tay có thể đã mất rất nhiều năm, và chỉ lớn tiếp khi còn nằm đúng chỗ giọt nước rơi.